Naqty ekonomıkaǵa aparatyn jol

Bul oraıda, Strategııa jáne Indýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamalary maqsat­ty baǵdarlamalyq tásildiń basty quraly retinde paıdalanylyp, belgilengen mejege jetýge múmkindik týdy. Shynynda da ulttyq statıstıka kórsetkendeı, 2009-2018 jyldary tutastaı ónerkásipke qaraǵanda óńdeý ónerkásibin ortasha eseppen jyl saıyn 4,5 ese joǵary damytýǵa qol jetti. Sonymen birge ekonomıkanyń shynaıy sektoryn turaqty jáne teńgerimdi damytý qamtamasyz etilmeıinshe óndiristi ártaraptandyrýǵa damýdyń ishki jáne syrtqy faktorlary jan-jaqty áserin tıgizetinine kóz jetkizildi.

Osyǵan baılanysty shynaıy sektordyń básekege qabilettiligin odan ári arttyrýdy qamtamasyz etýdegi asa jaýapty mindetterdi sheshý áleýetin molaıtý úshin el Prezıdenti Q.Toqaev óziniń alǵashqy Joldaýynda «Shıki­zat­qa baılanǵan men­talı­tet­ten bas tartyp, eko­no­mıkany árta­rap­tandyrý» mindetterin alǵa qoıdy. Iаǵnı, bul mindettiń ózektiligi sonda, ejelden kele jatqan qanatty sózde aıtylǵandaı, asý bermes shyńnan óttik, endi kúmán men tolqýǵa jol bermeı, tek qana alǵa tartý kerek.

Belgilengen meje aıqyn – eńbek ónimdi­liginiń naqty ósimin kem degende 1,7 ese arttyrý. Mundaı maqsatqa ındýstrııalyq damýdyń eń úzdik álemdik tájirıbesindegideı «bilim ekonomıkasy», eńbek ónimdiligin arttyrý, ınnovasııany damytý, jasandy ıntellekti sııaqty jahandyq damýdyń negizgi faktorlaryn paıdalanýymyz qajet. Bul tásildiń jańashyldyǵy – eńbektiń mánin sapaly jetildirý arqyly sapaly ósimdi qamtamasyz etýde. Osynyń negizinde óndiristi damytý men ekonomıkanyń ósiminde turaqtylyq kepildigi ornyǵady.

Turaqtylyqty qamtamasyz etý kilti damý­dy retteýdiń ishki negizderinde, atap aıtqan­da, «kvazımemlekettik sektor – aqsha-nesıe júıesi – Ulttyq ál-aýqat qory» úshtaǵa­nynda. Shyndyǵynda da Joldaýda naqty atap kór­setilgendeı, memleket tarapynan jeńildikpen asa qomaqty qarjy alatyn iri konglomerattar halyqaralyq básekelestikke tótep bere almaıdy degen kúmán keltiredi. Shynaıy sektordyń muqtajynan alshaq qalatyn ekinshi deńgeıdegi bankter aqsha-nesıe saıasatyn tıimdi júrgize almaıdy. Osynyń bári elimizdi ekonomıkalyq jaǵynan qarqyndy damytýǵa kedergi bolyp keledi. Sonyń saldarynan mundaı jaǵdaıda, týyndaǵan problemalardy sheshýge Ulttyq bank qarjysyn únemdi paıdalanbaý oryn alady.

Memlekettiń turaqtandyrýshy rólin aldyń­ǵy qatarǵa shyǵaryp, naryq ınstıtýttary men tetikterin tolyqqandy qamtamasyz eter ýa­qyt keldi. Sondyqtan Prezıdent Joldaýy aıasyn­da alǵash ret mynadaı mindetter alǵa qoıyldy:

– kvazımemlekettik sektordyń qaıtarymyn arttyrý, ol úshin eń aldymen memlekettik holdıngter men ulttyq kompanııalardyń naqty tıimdiligine taldaý júrgizý qajet. Iаǵnı, olardyń qajet emesterin qysqartyp, strategııalyq sektorlardaǵy sýbektilerdi basymdy qoldaýdy qamtamasyz etý kerek;

– Ulttyq ál-aýqat qory qurylǵannan beri halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qandaı úles qosqanyn baǵalaý. Osy oraıda Úkimetke jyl aıaǵyna deıin Ulttyq bankpen birge Ulttyq qordyń qarjysyna ókimdik etý tetikterin jetildirýge naqty usynystar jasaýǵa tapsyrma berildi;

– ekinshi deńgeıdegi bankterdiń tıimdi sharttarmen jáne uzaq merzimge bızneske nesıe berýin qamtamasyz etý. Osy maqsatta Ulttyq bankke 2019 jyldyń aıaǵyna deıin ekinshi deńgeıdegi bank aktıvteriniń sapasyn táýelsiz baǵalaýdy aıaqtaý tapsyryldy.

Osyndaı sheshýshi jáne basqa negizgi mindetterdi tolyqqandy iske asyrý arqyly biz memlekettik menedjmenttiń teńgerimdigi men tıimdiligi negizinde elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik alamyz.

«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» týraly aıryqsha atap kórsetý qajet. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda muny jumysymyzdyń basym baǵyty dep baǵa berdi. Osy tujyrymdy iske asyrýda tereń oılastyrylmaǵan saıasat júrgizgendikten keıbir menedjmentter máseleniń mánine tereń úńilmeı orynsyz táýekelge kez bolyp qalady.

Bárimizdiń de esimizde, Údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­masy boıynsha óndiristi ártaraptandyrý­dyń birinshi besjyldyqtaǵy mindetterin iske asyrý kezeńinde Basymdy taýarlar men qyzmet kórsetýlerdiń birtutas kartasy dep atalatyn bastama kóterildi. Biraq sol kezeńde Qazaqstannyń Indýstrııalandyrý kartasy negizgi jumys quraly bolǵandyqtan joǵaryda atalǵan memlekettik baǵdarlamanyń jumys kestesine birtutas karta telinip kete almady. «Qarapaıym zattar ekonomıkasynyń» qazirgi tujyrymdamasy sııaqty ol da jergilikti tutyný naryǵyna beıimdelgen taýarlar óndirý men qyzmet kórsetýdi damytýdy kózdegen bolatyn. Alaıda, sol kezdegi bastama umytyldy. Qarapaıym zattar ekonomıkasy da eger ony iske asyrýshylar orynsyz jáne ózge ýaqytta paıdalanatyn bolsa joǵaryda umytylyp ketken bastamanyń jolyn qýyp ketýi múmkin.

Qazaqstan tarapy 2019 jylǵy 9 tamyzda Qyrǵyzstanda ótken Eýrazııalyq úkimetaralyq keńes otyrysynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda osy bastamany birlesip iske asyrýdy usyndy. Bul bastama 2021-2024 jyldarǵa arnalǵan IIDMQ jańa memlekettik baǵdarlamasy úshin edáýir táýekel týǵyzatyny belgili. Baǵdarlamanyń sheshýshi baǵyttary­nyń biri – tutyný naryǵyn suranysqa ıe taýarlarmen tolyqtyrý maqsatynda «qarapa­ıym zattar ekonomıkasyn» damytý bolyp tabylady. Birlesip óndirý qazirdiń ózinde úlesi basymyraq bolyp turǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń ónimderi Qazaqstannyń ishki naryǵynda burynǵydan da ulǵaıa túsý táýekeline ákelýi múmkin. Osynyń bári otandyq óndiristiń báse­kege qabilettiligine orny tolmastaı zııan kelti­retinin túsinýge tıispiz.

Sondyqtan Memleket basshysynyń Jol­­daýyn ekonomıkanyń shynaıy sek­toryn­­daǵy óndiris sýbektilerine, ásirese shaǵyn jáne orta bıznes úshin  asa qolaıly jaǵ­daı jasaýdyń shynaıy qamqorlyǵyn kóz­degen baǵ­darlamalyq qujat retinde qabyl­daýy­myz kerek. Sonyń negizinde barsha qazaq­standyq­tar­dyń ál-aýqatyn aıta qalarlyqtaı kóterýge múmkindikter týady.

Edil MAMYTBEKOV,

Parlament Senatynyń depýtaty