Bir eldi ekige bólgen qabyrǵa

1940 jyldardyń sońynda AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa jáne KSRO soǵystan keıingi Germanııany óz yńǵaıyna qaraı ıkemdeý talasyn bastady. Ár el óz túsinigindegi saıa­sat­ty júr­gizbekke tyrysty. Bir memle­ket­tiń tórtke bó­linýi bylaı tursyn, el asta­nasy Ber­lın­niń ózi tórt saıası kúsh­tiń yq­paly­na tústi. 1949 jyly mem­leket Germanııa Demo­kra­tı­ıalyq Res­pýb­lıkasy jáne Ger­ma­nııa Fede­ra­tıvti Respýb­lık­asy bolyp ekige bólindi. Al 1961 jyly 13 tamyzda saıa­­­sı der­javalar Ber­lındi de eki­­ge bólip tyndy. Bul sheshim Keńes óki­meti tarapynan qabyl­da­ndy. О́rshı túsken daý nátı­jesinde Batys jáne Shyǵys Berlın paıda boldy.

Sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap qabyrǵanyń eki jaǵy eki bólek álemge aınaldy. Bir-birinen 200 metr qashyqtyq­taǵy adamdardyń turmysy, erkin­digi, tipti tanymy da ózgerdi. Alǵashynda shekara qorǵanysy álsiz bolǵan. Batys Berlın hal­qy shyǵysqa emin-erkin óte ala­tyn, biraq shyǵystyqtarǵa Batys Berlınge ótýge tyıym sa­lynǵan. Dál osy tusta shyǵys Berlınnen zańsyz kóshkender, qashýǵa umtylǵandardyń qar­a­sy kóbeıip ketti. Halyq jal­­ǵan pas­­porttar jasatyp, sýre­tin aýystyryp ótetin boldy. Bul qýlyq kóp uzamaı shyǵys Germanııa úkimetiniń qulaǵy­na jetti. Osy kezde keden baqy­laýy­na qosymsha «shtazı» qupııa po­lı­sııalar toby jumysqa kiristi.

Memlekettegi qatal tártip­ke tózbegen jurt qarap qal­maı, qashyp qutylýdyń túrli ádi­sin oılap tapty. О́z pasport­tary­nyń paıdaǵa jaramasyn bilip, Aýstrııadan qujat aldy­ratyn kúnge de jetti. 1962 jyl­dan bastap úlken bazalarmen tekseris engizildi. Budan by­laı batystyqtar shyǵysqa óte­tinin ákimshilikke aldyn ala es­kertýi tıis boldy. Alaıda aıla asyrmaıtyn halyq pasport qýlyqtaryn qoıyp, qubyrlar, jertóle arqyly ótýge tyrys­ty. Sol jyly Berlınniń oń­tús­­tik-shyǵysyndaǵy Haı­delber­gershtrasse kóshesinde birden úsh jertóle qazyldy. Osy kezde batys Berlınde adam­­­dar tasıtyn jasyryn top­tar paıda boldy. Olar kólik arqyly, jalǵan qujatpen baýyr­laryn batys Ber­lın­ge ótkizdi. «Jertóle qazý­ da jaq­sy múmkin­dik boldy. Degen­­men esh­kim­niń kózine túspeý úshin jaryq­­syz jumys isteýge týra keletin. Kúrektiń sabyn aıaǵy­­myzǵa baılap qazdyq. Son­dyq­tan olardyń radıýsy nebári 50-60 sm bolatyn. Eki tarap­tan da úı­leri jaqyn orna­las­­qan aýdan­dardy tabýǵa ty­rys­­tyq. 20 metr­lik qubyrdy 3 kún, 3 tún qazýǵa bolady. Oǵan jaryq­­tyń qajeti joq, biraq aýa jetpeı­­tin», deıdi jasaq múshesi doktor Vaıgl.

Qysqa ýaqyt ishinde Ber­lınde 75 jerasty joly qazy­lady. Degenmen tek 19-y uzaq ýaqyt qoldanylǵan, qal­ǵan­daryn satqyndar bılik basyn­da­ǵy­larǵa áshkerelep bergen. Atalǵan jertóleler 400-ge jýyq adamnyń paıdasyna jarady. Al qubyrlar arqy­ly 800 kisi, taǵy 10 myńǵa jýyǵy jalǵan pas­port arqyly Ber­lın­niń batys bóligine ótken. Býrkhart Vaıgl dostarymen birge jertóle­den bólek, kólikpen de adam tasyǵanyn aıtady. Olar «Kadıllak» kóligin satyp alyp, onyń aldyńǵy jaǵynan jasyryn oryn jasatyp, 30-ǵa tarta adamdy shekaradan ótkizgen. «Mashınamyzdy tanyp qoımaýy úshin jıi boıaıtynbyz. Kóliktiń tirkeý nómirin aýystyryp bir kúni «Shevrole» retinde jasatyp, bir kúni basqa markaǵa aýys­tyryp amal qyldyq. Bizdi, qýanyshymyzǵa oraı, eshkim ustaǵan joq», deıdi ol.

Resmı emes derekterge súıensek, 1961-1970 jyldar ara­synda batys bólikke 650 adam qonys aýdarǵan. Qabyrǵa salynǵan kezde ber­lın­dikter onyń konstrýksııasy­nan habarsyz bolǵan. Bıliktegiler qabyrǵany zerttep qaraýǵa múm­kindik bermeı, jaqyn mańdaǵy kópqabatty ǵımarattardy qu­la­typ tastaıdy. Bıiktigi 3,6 metr­ge jýyq qabyrǵa tikendi temir­men oralǵan. Al keı jer­lerine arnaıy topyraq tóselip, adamdardyń izderin ańdyǵan. Ár 200 metr saıyn tekseris beketi qoıylǵan. Shekaradan ótemin dep 1961-1989 jyldar arasynda 140-qa jýyq GDR azamaty kóz jumǵan.

Batys Berlınnen qonaqqa kelgen azamattardan shyǵys­tyqtar bıliktiń dáripteıtin ıdeo­logııalary eki túrli eke­nin, tipti taratatyn habarlary jalǵan ekenin bile bastaıdy. «Týystarymnan Batysta ómirdiń sonshalyqty azapty emesin túsindik. Alaıda saıasat eki túrli edi. KSRO pıonerler júıesin Berlınge de engizdi. Ol jaqtaǵy mektep oqýshy­lary jınalystarǵa qatysatyn. Sabaq­ta batystaǵylar – jaýymyz dep úıretetin», deıdi Roma Haımann. Shyǵysqa qaraǵanda batysta erkindik kóbirek boldy. Olardyń arnaıy oryndardan qalanyń shyǵys jaǵyn baqylap, habar alýǵa múmkindikteri bolatyn. Al shyǵystyqtar úshin ondaıǵa ruqsat berilmedi. Olar qabyrǵanyń ar jaǵyndaǵy tur­mystan esh habarsyz, qol úz­gen edi. Shyǵysta aqparat shek­teýli, memleketke syrttan gazet-jýrnaldar kirgizýge ty­ıym salynǵan. Qońyraý shalý úshin arnaıy beketterge baryp, jeti-segiz saǵattaı kútip, ruqsat alýǵa májbúr-tuǵyn. Al qandaı da bir kúdik týǵyzǵandar esh tek­serýsiz túrmege jabylatyn. Saıası tutqyndardyń arasynda shirkeý qyzmetkerinen bas­tap, batystaǵy anasyn kórýge tal­pynǵan jumyssyzdar da bolǵan.

1989 jylǵy jazdyń sońyn­­da halyq saıası jáne aza­mat­­tyq bostandyq úshin ereýil­­­derge shyǵa bastady. 11 qyr­kúıekte sosıalıstik Majarstan Aýstrııamen shekarasyn ashady. 3 kúnniń ishinde 15 myńǵa jýyq GDR azamaty Chehoslavakııa ar­qyly Majarstanǵa kóshti. Kóp uzamaı, qazan aıynda GDR-dy 1971 jyldan beri basqar­ǵan Erıh Honekker qyzmetinen ket­ti. Dál osy kúnnen bastap Ber­­lın qabyrǵasynyń saıası m­a­ńy­zy da, kúshi de álsiredi.

1990 jyldary tórt el GDR men GFR-degi jaǵdaı týraly kelisimge keldi. Kelisim bo­ıyn­sha, Keńes áskeri 1994 jyl­dyń sońyna deıin Germanııa jeri­nen ketýi kerek. Alaıda Ger­manııa aýmaǵynan Keńes áskeri­niń shyǵarylýy ońaı bol­maǵan. Onyń ústine sosıa­lızmge úırengen halyq tir­shi­ligi kúrt nasharlap, jańa re­jim­ge úırenisýi qıynǵa soq­ty. Aqparattarǵa súıensek, shy­ǵys Berlındegi ómir Keńes óki­metindegi memleketterdiń tir­shi­ligine uqsas edi. Ákesiniń jumys babymen sol jyldary Ger­manııaǵa qonys aýdar­ǵan Nı­kıta Satarev BBC agent­ti­gine bergen suhbatynda shy­ǵys Ber­lın ózi týǵan Chelıabi qalasyna uqsaıtynyn aıtady. «Eshqandaı ózgeris baıqal­maıtyn, bul jaqta da tártip bolatyn. Degenmen dúkenderde taýar da, tańdaý da kóp edi. Meniń týǵan ólkem men Germanııanyń basty ereksheligi osynda bolatyn», deıdi.

1989 jyly qarashada Erıh Honekkerdiń ornyna kelgen jańa basshy Gıýnter Shtabovskı Shyǵys Berlın halqy vıza arqyly batysqa bara alatynyn habarlaıdy. Sol kúni myńdaǵan halyq qabyrǵa janyna jınalyp, polısııaǵa qaramaı shekaradan ótedi. Aqparattarǵa súıensek, alǵashqy 3 kúnniń ózinde 3 mıllıon adam Berlınniń batys bóligine kóshken.

Búginde ondaǵan jyldar boıy týystardyń kórisýine, habar alysýyna kedergi bolǵan shekaradan Bernaýershtrasse bóli­gindegi qabyrǵa ǵana saqtaldy. Ol jer búgingi kúni tarıhı ǵana emes, sondaı-aq mádenı mańyzy da bar oryn sanalady. «Istsaıd gale­reıasy» atalyp ketken qa­byr­ǵada adam quqyqtary, bos­tan­dyq, teńdik, sol jyldary qaza tapqan Germanııa halqyna arnalǵan álem sýretshileriniń týyndylary bar.

Germanııa qasiretinen bólek, áli kúnge deıin ekige bólingen koreıaaralyq «qabyrǵany» qu­lata almaı otyr. Bul jaǵdaı­da da memlekettiń ishki máselesine AQSh pen KSRO aralasty. Saıası kúshterdiń tartysy men der­javalardyń talasy nátı­je­sinde álem kartasynda búgingi­deı KHDR men Ońtústik Koreıa mem­le­ketteri paıda boldy. Bir el sanalatyn Qytaı men Gon­kong syrtqy kúshterdiń áseri­nen eki júıede ómir súrýde. Qos taraptyń arasyndaǵy qaqtyǵys kúnnen-kúnge órship barady...