«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ǵasyrlyq tarıhynda Almatynyń orny aıryqsha ekenin osy kúnge esendikpen jetken egemendikter de, táýelsizdigimizdi qasterleıtin búgingiler de bes saýsaqtaı biledi. Tól basylymymyzdyń 100 jyldyǵyna arnalǵan sharalar legi qasıetti jumada Almaty shaharynda jalǵasyn taýyp, 8 qarasha kúni Gogol kóshesindegi 39 úıge eskertkish-taqta ornatyldy. Endi bul ǵımarattyń mańynan ári-beri ótken almatylyqtar munda qazaqtyń nebir maımalman jýrnalısteri qalam terbep, egemendigimizdiń eleń-alańyna kýá bolǵanyn bile júrer...
Elimizdiń astanasy ózgerip, gazet Arqadaǵy elordaǵa kóshkenge deıin «Egemen Qazaqstan» bizdiń alyp shaharymyzda 70 jyl turaq tapqan eken.
«Taǵzym kúni» dep atalǵan bul kún de mine, gazettiń kózi tiri ardagerleri úshin ǵana emes, Almatynyń zııaly qaýymy úshin de shejire bolyp qalady. Bul – Almatyda talaı arýaqty aýnatyp, «Egemenniń» tarıhyna taǵdyry baılanǵan nebir tulǵalardyń esimi qaıta-qaıta jańǵyrǵan kún boldy.
Almaty qalasy ákiminiń tikeleı muryndyq bolýymen, úlken qoldaýymen ótkizilgen sharalar legi bylaı bastaldy.
«Sanaýly kúnderden keıin elimizdiń bas gazeti óziniń ǵasyrlyq mereıtoıyn ótkizedi. Osyǵan oraı, elimizdiń ár aımaǵynda merekelik is-sharalar ótip jatyr. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ǵasyrlyq tarıhynda Almaty qalasynyń orny bólek. Basylym ujymy bizdiń Almatymyzǵa 1929 jyly Qyzylordadan tolyq kóship keldi. Sodan bastap, 70 jyldaı basylymnyń redaksııasy bizdiń alyp shaharymyzda ornalasyp, jumys istegen. Sondyqtan, Almaty tórinde osynaý eskertkish-taqtanyń ashylýy – tarıhı zańdylyq qana emes, azamattyq paryzymyzdyń dáleli. Búgingi eskertkish-taqta arqyly Almaty shaharynyń kelbetine taǵy bir kelisti boıaý qosyldy dep esepteımiz», dedi Almaty ákiminiń orynbasary Erjan Babaqumarov.
Sodan keıin sóz alǵan gazettiń basshysy Darhan Qydyráli: «Ardaqty aǵaıyn, búgin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń «Sosıalıstik Qazaqstan» kezinde ter tókken, araıly azattyǵymyzǵa úles qosqan ardagerlerimizdi kórip otyrmyz. Gazetti basqarǵan, gazette qyzmet atqarǵan aǵa-apalarymyzdyń urpaqtarymen qaýyshyp otyrmyz. Sondyqtan búgin erekshe kún. «Egemen Qazaqstan» tarıhy Almatymen tikeleı baılanysty. Basylym sonaý 1929 jyly Qyzylordadan kóship kelgennen keıin eldigimizge osy Almatydan qyzmet etti. Osynda Alash arystarynyń qoltańbasy qaldy. Gazet «Egemen» degen sózdi egemendigimizdi almaı turyp jarııa etti. Azattyǵymyzdy osy gazet arqyly búkil dúnıege súıinshiledik. Sondyqtan búgin biz Almatyǵa taǵzym etýge keldik!» dedi.
Al qazaq baspasóziniń sardary atanǵan Sarbas Aqtaev búgingi kún «egemendikter» úshin Ulystyń uly kúni ekenin atap aıtty. Mynaý ǵımaratty kezinde respýblıka basshylary «Egemen Qazaqstan» men «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri úshin arnaıy salǵyzǵan bolatyn. Buǵan biz 1987 jyly kóship kirdik. Ol kezde ótpeli kezeń edi. Gazet redaktory Balǵabek Qydyrbekuly qurmetti eńbek demalysyna shyǵyp, ornyna áli basshy taǵaıyndalmaı, búkil ujymdy bastap alyp kelgen bolatynmyn. Araǵa on jyl salyp, astanany qazirgi Nur-Sultan qalasyna kóshirdik. Osy ǵımarattan ujymdy elordaǵa shyǵaryp saldyq... Men bul aradan kún saıyn demeıin, aptasyna 1-2 ret ótemin. Sonyń ózinde, qaraı-qaraı ótemin, kóz jasym móltildep ótemin. О́ıtkeni bul ǵımarat bizdiń shyǵarmashylyq ǵumyrymyzdyń eń sharyqtaǵan sheginde, kóńilimizdiń kóterilgen kezinde qyzmet etken uıamyz. Al endi sol uıaǵa bıyl 100 jyl tolyp otyr. Sondyqtan bul men úshin tól merekem, tól toıym», dedi tebirene sóılegen Sarbas Aqtaev.
«Osy ǵımaratta biz táýelsizdikti qarsy aldyq. Osynda Sherhan aǵamyz gazetti basqaryp otyrdy. Keıin Ábish Kekilbaev keldi. Bul ǵımarat jýrnalısterdiń basyn qosatyn jaqsy bir meken boldy. Basqasyn aıtpaǵanda, ataqty «Kamal kafe» de osynda boldy. Jýrnalısterdiń barlyǵy emen-jarqyn jınalyp otyratyn. Biz bul ǵımaratty eshqashan umyta almaımyz», – dedi «Egemen Qazaqstan» gazetine 47 jylyn bergen basylym ardageri Mamadııar Jaqyp.
Taqtanyń ashylýynda aıtysker aqyn Rústem Qaıyrtaıuly «Egemenge» ádemi arnaý aıtty. Qıynnan sóz qıystyrǵan zerdeli aqynnyń arnaýyna sózdiń parqyn biletin qaýym rızashylyqpen qol soqty. Ásirese baspasóz ben ınternetti salystyrǵan tapqyr teńeýlerine ardager jýrnalıster «Áp-bárekeldi» desip jatty.
Ult tuǵyryn ulyqtaǵandardy eske alý – paryz
Eskertkish-taqtanyń ashylýynan keıin qalyń kópshilik «Juldyz» restoranyna qaraı aıańdady. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ótkenine taǵzym etip, keleshegine salaýat suraǵan úlken asqa Almatynyń ǵana emes, Ábdijámil Nurpeıisov, Ábsattar Derbisáli, О́mirzaq Aıtbaev, Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjekeev, Ulyqbek Esdáýletov, Smaǵul Elýbaı, Murat Áýezov, Qabdesh Jumadilov, Seıit Qasqabasov, Kádirbek Segizbaev, Tynymbaı Nurmaǵanbetov, Iranbek Orazbaev, Aıan Nysanalın, Qýanyshbaı Qurmanǵalı, Rysbek Sársenbaı, Sofy Smataev, Orynsha Qarabalına, Mereke Qulkenov, Qaıymmunar Tábeev, Qalı Sársenbaı, Serik Janbolat, Sáken Sybanbaı, Bátıma Záýirbekova, Aıgúl Ismaqova, Álııa Bópejanova, Bolat Qalymbetov syndy muqym qazaqtyń betke ustar azamattary qatysty.
«Osy ýaqytqa deıin bas basylymdy 40-qa jýyq qazaqtyń menmin degen azamattary basqarǵan. Bárin tizbekteı almasaq ta, Bernııaz Kúleev, Smaǵul Sadýaqasov, Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Ǵabıt Músirepov, Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev syndy ult tuǵyryndaı tulǵalardy atap ótý bizge paryz. Onyń ber jaǵynda bas basylymdy basqaryp, ustaranyń júzindeı, ár sózdiń sańylaýynan syǵalaıtyn sol senzýraly zamanda halyqtyń bolmysy men eldik minezin saqtaýǵa umtylǵan Uzaq Baǵaev, Sapar Baıjanov, Balǵabek Qydyrbekuly, Kórik Dúıseev, Erjuman Smaıyl sııaqty aǵalarymyzdyń arýaǵy bir aýnap túsetin kún búgin», – dedi Almaty ákiminiń orynbasary Erjan Babaqumarov.
Aty atalmasa da, táýlikpen sanaspaǵan, búkil sanaly ómirin, kúni men túnin kúndelikti shyǵatyn gazetttiń qyz-qyz qaınaǵan ómirine qıǵan aıaýly jýrnalıst aǵa-apalarymyz qanshama?! Gazettiń 100 jyldyq tarıhyna úlesin qosqan aǵa-apalarymyzǵa arnalǵan asta oqylǵan duǵaǵa olardyń urpaqtary da qol jaıdy.
Tarıhı jıynda Q.Jumadilov, D.Isabekov, A.Nysanalın syndy qalamgerler «Egemen Qazaqstan» gazetine izgi tilekterin arnady.
«Biz alystaǵy aýylda mektepte oqyp júrgende, kitap degen az bolatyn. Oqýlyq ta az. Sol kezde jarııa bolǵan gazetti sońynan qýalap júrip oqıtynbyz». Bul sózdi Ábish Kekilbaev jazǵan edi.
«Men de Aral teńiziniń jaǵasyndaǵy aýylda saýat ashtym. Sonda Ábish aıtqandaı, tasqa basylǵan gazetti qýalap júrip oqıtynbyz. Sol gazet, qudaı biledi, «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti bolatyn. Jalǵyz biz emes, Quran-kárimnen keıin, bárimiz gazetpen kózimizdi ashtyq. Bul bala kúnnen balalyq qııalymnyń kókjıegin keńeıtken, kókiregimizge sáýle shashqan, dúnıeni tanytqan aınalaıyn gazet qoı. Onyń ishinde – bas gazet.
Endi bas gazetimiz osy qasıetin joǵaltpaı, halyqtyń basyn qosyp turatyn qalpynan jańylmasyn, 100 jyldyq tarıhy ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasa bersin! Men soǵan tilektespin!» dedi Qazaqstannyń Eńbek Eri, jazýshy Ábdijámil Nurpeıisov.
Almatyǵa taǵzym
Ult oqyrmanynyń rýhanı azyǵyna, elimizdiń tynys-tirshiliginiń aınasyna aınalǵan ǵasyrlyq ǵumyry bar «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyq mereıtoıynyń táýelsizdik pen azattyqtyń altyn besigi bolǵan Almaty tórinde atalyp ótýiniń aıyryqsha mańyzy bar. Sebebi 100 jasaǵan basylymnyń 70 jyldyq tarıhy men taǵdyry dál osy Almatyǵa tıesili.
Ǵasyrlyq toıdy atap ótý degenimiz, bul – halyqtyń rýhanı túleýi men ulttyq sanasynyń oıanýy jolyn tańdap, aýyr júk arqalap, aıanbaı ter tókken Alash qaıratkerleriniń asyl muratyn saıası ustanymǵa aınaldyryp, memlekettik deńgeıge kótergen bas basylymdaǵy baspasóz bahadúrleriniń ult aldyndaǵy ulaǵatty isterine bas ıe otyryp, olar amanattap qaldyrǵan ortaq múddege adaldyqty paryz retinde ulyqtaı bilý degen sóz. Qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jyl boıy jalǵasyn taýyp kele jatqan júzjyldyq mereıtoıyna arnalǵan is-sharalar toptamasy Almatydaǵy Ulttyq kitaphanada uıymdastyrylǵan keń aýqymdy sharaǵa ulasqanda, qyryq qatparly tarıhyndaǵy osy beder basty nazarda turdy. Basylym mereıtoıynyń basqa orynda emes, Ulttyq kitaphanada ótkizilýiniń ózindik sebebi bar. 100 jyldyq jylnamanyń kózdiń qarashyǵyndaı saqtalǵan orny da, tarıhynyń skanerden ótkizilip, sıfrly arhıviniń jasalǵan jeri de osy qasıetti oqý ordasy. Kitaphanaǵa kelgen qonaqtar konferensııa bastalmas buryn «100 jyl – 100 gazet» atty arnaıy uıymdastyrylǵan taqyryptyq kórmeni tamashalap shyqty. 1919 jyldyń 17 jeltoqsanynda 20 jastaǵy Bernııaz Kúleevtiń óleńimen bastalyp jaryq kórgen «Ushqyn» gazetiniń 1-nomerinen bastap ár jyldarda «Eńbek týy», «Eńbekshil qazaq», «Eńbekshi qazaq», «Sosıaldy Qazaqstan», «Sosıalıstik Qazaqstan», «Egemendi Qazaqstan», «Egemen Qazaqstan» bolyp birneshe ret ózgergen kólemi de, qarpi de, kótergen taqyryby da ár alýan basylymynyń eskirgen tigindisine ejikteı úńilgen jurt ózi úshin qyzyqty aqparat taýyp, sarǵaıǵan jyldardan ózderinshe syr tanyp jatty.
Konferensııa qatysýshylaryna derekti fılm kórsetilip, onda basylymda qyzmet atqarǵan qazaqtyń iri memleket qaıratkerleri men kórnekti tulǵalarynyń uly muraty men qıyn jyldardaǵy jankeshti eńbegine qysqasha sholý jasalyp, gazet tarıhy búgingi tynys-tirshilikpen túıindeldi.
Budan keıin Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev sóz alyp, mereıtoı qýanyshyna jıylǵan qaýymdy respýblıkanyń mańdaıaldy irgeli basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyq merekesimen quttyqtady. «Kórmeni tamashalap, estigenimizdeı, búgin «Egemenniń» 29 696 nómiri jaryq kórip otyr eken. Qutty bolsyn! Ǵasyrlyq tarıhy bar bul gazetti qolyna ustaǵan kez kelgen jan ondaǵy árbir aqparattyń shynaıylyǵyna, kótergen taqyrybynyń mańyzdylyǵyna kámil senedi. Sebebi memlekettik múdde men jýrnalıstik muratty teń ustaıtyn basylymnyń kásibı deńgeıi, ustanǵan baǵyty eshqashan ózgergen emes. Sondyqtan da tarıhy tereń, taralymy keń basylymǵa Elbasymyz N.Nazarbaev «Otanymyzdyń bas gazeti» dep laıyqty baǵasyn berse, Memleket basshysy Q.Toqaevtyń kúndelikti sholý jasaıtyn gazetteriniń arasynda aǵa basylym kósh basynda tur. Bir kezeńde Smaǵul Sadýaqasov, Júsipbek Aımaýytov, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Muhtar Áýezov sııaqty Alash arystary tizginin ustaǵan basylym kúni búginge deıin óziniń baǵyt-baǵdaryn memleket múddesine, el ıgiligine arnap keledi. Saıasat pen ekonomıka, ádebıet pen mádenıet, sport pen týrızm aıdarlary boıynsha tyń aqparat, keleli oı taratqan basylym paraqtarynda jańashyldyq pen dástúrli sabaqtastyq, urpaqtar jalǵastyǵynyń izi saırap jatyr», dedi bas gazetti qadaǵalap oqıtynynan habardar etken qala ákimi.
Baqytjan Ábdiruly quttyqtap qana qoımaı, ózimen birge basqa da syı-sııapatyn ala kelgenin aıtyp, Ýaqap Qydyrhan, Mamadııar Jaqyp, Aıan Nysanalın sekildi basylymnyń ardagerlerin Alǵys hatpen marapattady. Marapattaý rásimin sahnada júrgizip turǵan B.Saǵyntaev byltyr seksen jasyn atap ótken baıyrǵy tilshi Mamadııar Jaqypty tómende turyp qarsy alyp, quttyqtap, qolyn alǵanyn kópshilik ulyqtyń kishipeıil minezine balap, rızashylyǵyn bildirip jatty. Ákim sondaı-aq, Sarbas Aqtaev, Nurlan Orazalın jáne Darhan Qydyrálige «Eńbegi úshin» tósbelgisin tapsyrdy.
Jıynǵa qatysýshylardy quttyqtaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Basqarma tóraǵasy Darhan Qydyráli, bul tek bir gazettiń ǵana mereıtoıy emes, tutas qazaq baspasóziniń merekesi ekenin atap ótti. Ol Abaıdyń kindik qany tamǵan Jıdebaıdan bastaý alǵan basylym mereıtoıynyń jyl boıy atalyp ótilip, endi Almatyda jalǵasyn taýyp, aldaǵy kúnderi Nur-Sultan qalasynda túıindelgenge deıin ótkiziletin ártúrli mazmundaǵy mańyzdy sharalar leginiń ilki sát tolastamaıtynyn aıtty. «Biz bul kúndi «Taǵzym kúni» dep atadyq. «Egemenniń» taǵdyry da, tarıhy da Almatymen tyǵyz baılanysty. Osy gazette mańdaı teri sińip, eńbek etken ardager tilshiler, basylymdy shyǵarýǵa bel sheship kirisip, búkil ómirin arnap, dúnıeden ótken marqum qyzmetkerlerdiń urpaqtary búgin aramyzda otyr. Almaty qalasynyń ákimi Ábish Kekilbaevtyń 80 jyldyq mereıtoıy men Sherhan Murtazanyń jyldyq asyn berýge jáne olar mańdaıyn jarqyratqan gazettiń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge qol ushyn sozyp, aıyryqsha qurmet kórsetip, laıyqty ulyqtaı alǵany úshin ujym atynan alǵysymyzdy aıtamyz», dep qala ákiminiń qoldaýyna yqylasyn bildirgen Basqarma tóraǵasy birqatar «egemendikti» – N.Orazalın, S.Aqtaev, M.Jaqyp, О́.Aıtbaev, Ý.Qydyrhan, A.Nysanalın, G.Sádirqyzyn tósbelgimen marapattady.
Súbeli sóz, kósheli oıdyń tıegi aǵytylatyn jerde zııalylardyń bir-birimen jarysa aıtatyn taǵylymdy ári mazmuny tereń jyly estelikteriniń jóni bólek. Máselen, búkil sanaly ǵumyryn ana tilimizdiń ósip, órkendeýi jolyna arnap, namysy men abyroıy úshin qajyr-qaıratyn sarp etip kele jatqan akademık О́mirzaq Aıtbaevtyń alǵashqy eńbek jolyn «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinen bastap, 1957 jyldan 1961 jylǵa deıin osy basylymda tilshilik qyzmet atqarǵany biraz jurtqa tosyn derek boldy. Al 1993-1996 jyldar aralyǵynda gazet tizginin ustaǵan aqyn Nurlan Orazalın eldi turalatqan toqyraýmen tuspa-tus kelgen kezeńdegi qıyndyqty eske aldy. Sonyń bárin ujymdaǵy úlken-kishimen birge júrip eńsergenin ol búginde tabandylyqqa, jankeshtilikke balaıtynyn jetkizdi.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Basqarma tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet júz jyldyq tarıhymyzdyń tasqa basylǵan jylnamasynyń sıfrlanǵanyn úlken jańalyq retinde qabyldaǵanyn aıtty. Ilgerirekte «Egemen Qazaqstanda» eńbek etip, búginde «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory qyzmetin atqaryp otyrǵan Qalı Sársenbaı bolsa, «jýrnalıstik kásibı mektepti, kisilik mektebin, parasat mektebin eń alǵash osy basylymda júrip kórdim», deıdi. Almatydaǵy 747 tarıhı eskertkishtiń tizimin endi qabyrǵasyna mármár taqta ilingen «Egemen Qazaqstannyń» ǵımaraty tolyqtyra túsetinine senim bildirip, aǵa basylymǵa myń jasaǵan Almatynyń ǵumyr jasyn tiledi.
Saltanatty jıyn ústinde Ulttyq kitaphanamen birge júzege asyrylyp, sátti aıaqtalǵan aýqymdy joba – 100 jyldyq jylnamanyń sıfrly nusqasy jınaqtalǵan 5 tomdyqtyń tusaýkeser rásimi atqaryldy. Jańa kitaptyń lentasyn Almaty ákimi B.Saǵyntaev, belgili qalamgerler N.Orazalın, B.Nurjekeuly qıdy. Basylym basshysy jınaqtyń súıinshi danasyn Ulttyq kitaphana men qala ákimdigine tartý etti.
Almaty qalasy ákimdiginiń basshylary, belgili qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, baspasóz ókilderi men kitaphana oqyrmandary qatysqan jıynda dástúrli án óneriniń sheberleri Erlan Tóleýtaı men Saıat Nurǵazın án shyrqap, M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynyń ártisi Janat Tynybaev M.Dýlatovtyń «Elim-aı» óleńin oqyp, kóńil tolqytty. «О́sken el tarıhyn tasqa jazady» demeı me, tehnologııasy damyǵan jańa ǵasyrdaǵy tas – maqsaty aıqyn, ustanymy berik, qyzmetin halyqqa arnaǵan taǵylymdy basylym ekenimen eshkim de talasa almaıdy. Qundylyqtar almasyp, saıasat jeli qalaı uıytqyp soqsa da, týra jolynan taımaǵan elimizdiń árbir azamatyna etene tanys «Egemen» eldikti murat tutqan maqsatynan eshqashan aınymaq emes.
Daıyndaǵandar
Aınash ESALY,
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY