Qazaqstanda alǵash ret jarııalanǵan Jastar jylynyń aıaqtalýyna eki aı ýaqyt qaldy. Bul tarıhı bastamany qoldaý maqsatynda memleket tarapynan jas urpaqtyń ómirin jaqsartý baǵytynda túrli sharalar qabyldandy. Kez kelgen qoǵamda jas azamatty, eń aldymen, bilim berý men áleýmettik máseleler tolǵandyrary sózsiz. Sonyń ishinde memlekettik grantqa ıe bolý men jataqhana taqyryby birde-bir stýdentti aınalyp ótpeıdi. Sonymen Jastar jylynda osy baǵytta qandaı jumystar atqaryldy?
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń 2018 jylǵy 5 qazanda jasaǵan «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty halyqqa Joldaýynda 2019 jyldy «Jastar jyly» dep jarııalaýdy usyndy. Osylaısha elimizdiń barlyq óńirinde alǵash ret Jastar jyly atalyp ótip, jas býynnyń ózekti máselelerine respýblıka deńgeıinde mán berildi. Osy jylǵa arnap Úkimet arnaıy Jol kartasyn ázirledi. Jospar boıynsha jastarǵa qoljetimdi baspana usyný, bilim berý, jumyspen qamtý, úkimettik emes uıymdardy granttyq qarjylandyrý boıynsha birqatar is-sharalar qamtyldy.
Jalpy, elimizde osyǵan deıin de jastar saıasaty men olardyń bilim alýy, kásibı maman retinde qalyptasýy máselelerine úlken mán berilip keldi. Elbasy árdaıym «Jastar – elimizdiń bolashaǵy» dep, olarǵa aıryqsha kóńil bóldi. Oǵan dálel retinde talaı qazaq balasyna sheteldiń úzdik oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik bergen «Bolashaq», sondaı-aq «Serpin», «Daryn» memlekettik jastar syılyǵy, «Dıplommen – aýylǵa!», «Jasyl el», «Jaıdarman», 10 jyldan beri júzege asyp kele jatqan «Jastar kadrlyq rezervi» sekildi birneshe baǵdarlamany keltirýge bolady. Jyl sońynda bıyl qolǵa alynǵan jobalardyń birazy qorytyndylanyp, nátıjesi saralanýda.
Jastar jylyna oraı el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı «Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi» úzdik jas mamandardy irikteýdi bastap ketti. Memleket basshysy rezervtiń jastar úshin tıimdi áleýmettik baspaldaqqa aınalýy tıis ekendigin alǵa tartty. Joba jedel sheshim qabyldaýǵa qabiletti, qubylmaly jumys jaǵdaılaryna jyldam ıkemdele alatyn, memlekettiń joǵary basqarýshylyq qyzmetterine áleýetti úmitkerlerdi biriktiredi. Bul úzdik jas mamandardyń biliktiliginiń arqasynda esh kedergisiz laıyqty basshylyq laýazymdarǵa taǵaıyndalýlaryna jol ashpaq.
Elimizde búgingi tańda 3,9 mln jas bar, olardyń ishinde 2,2 mln jas azamat qalalyq, al 1,6 mln jas aýyldyq jerlerde ómir súredi. 600 myńǵa jýyq jas óren joǵary oqý oryndarynda, al 480 myńnan astamy kolledjderde bilim alady. Mektep bitirgen túlekter men ata-analary úshin joǵary oqý ornyna túsý men memlekettik grant ıegeri ataný máselesi jylda ózekti bolyp otyr. Bıyl elimizde 53 785 grant sany bólingen. 2018 jylmen salystyrǵanda, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty úndeýinen keıin granttar sany 20 myńǵa kóbeıgen. Osyǵan deıin bilim granttaryna 30-35 myń túlek qol jetkizse, bıyldan bastap bul kórsetkish edáýir ósken. Jalpy konkýrsqa qatysqan 64 452 túlektiń 80 paıyzdan kóbi bilim grantynyń ıegeri atandy. Odan ózge jergilikti oblys jáne qala ákimderiniń granttary bar ekenin eskergen jón. Kópbalaly nemese az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalarǵa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen 5 myń áleýmettik bilim granty taǵy bólingen edi. Atalǵan granttardyń birin ıelengen elordalyq Dáýlet otbasynda bes balanyń tórtinshisi. UBT-dan 78 ball jınap memlekettik grantqa ilikpegen. Kóp balaly otbasylarǵa beriletin arnaıy grantty estip, baǵyn synap kórgen. Qazir ol Nur-Sultan qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń birinde bilim alyp júr.
«Alǵashynda grantqa túspegenimdi bilgende, aqyly bólimde oqyp otbasyma aýyrtpashylyq túsiretin boldym ǵoı dep qatty ýaıymdadym. Qosymsha jumysqa ornalasý týraly oılana bastadym. Alaıda áleýmettik grant alyp, qalaǵan oqý ornyma tústim. О́zime berilgen ekinshi múmkindikti, onymen qosa jaýapkershilikti sezinemin. Sabaqty jaqsy oqyp, bos ýaqytymda ýnıversıtet ómirine belsendi qatysýǵa tyrysamyn», deıdi Dáýlet Syzdyqov.
Sonymen qatar Ulttyq testileý ortalyǵynyń málimetinshe, bıyl ıgerilmegen 3 myńǵa jýyq bilim granty 25 qazannan bastap qaıta úlestirile bastaǵan. Sondyqtan grantqa ilikpeı, aqyly negizde oqyp jatqan stýdentterdiń grantqa túsip ketýi ábden múmkin.
Sapaly bilim alýdan keıin jastardy tolǵandyratyn máselelerdiń taǵy biri – jataqhananyń jetispeýi. Shyndyǵynda aqyly bólimge oqýǵa túsken stýdenttermen qatar, úzdik úlgerimimen memlekettik grantqa ıe bolǵan jastardyń ózine jataqhana jetpeı jatatyny belgili. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynda» joǵary bilimniń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý, stýdent jastardy jataqhanamen qamtamasyz etý úshin 2022 jyldyń sońyna deıin stýdentterge arnap keminde 75 myń oryndyq jańa jataqhana salýdy tapsyrǵan edi. Bul bastamaǵa sáıkes elimizdiń barlyq óńirindegi joǵary oqý oryndary qarqyndy jumysty bastap ketti. Jalpy elimizde 91 myń stýdent jataqhanaǵa muqtaj. Olardyń ishinde JOO-lar boıynsha – 68 myń, kolledjder boıynsha – 23 myń. Eń joǵary qajettilik – Almaty qalasynda – 31 myń orynǵa, Nur-Sultan qalasynda – 17 myń orynǵa, Shymkent qalasynda – 8,4 myń orynǵa.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimetine sáıkes, bıyl jyl sońyna deıin 9 196 orynǵa arnalǵan 29 jataqhana paıdalanýǵa berilýi tıis. Osyǵan deıin ár jylda berilip kelgen 2-2,5 myń orynmen salystyrǵanda, bul – Qazaqstan tarıhynda bolmaǵan kórsetkish. Bul jumysqa memlekettik joǵary bilim ordalarymen qatar, jekemenshik oqý oryndary da belsendi atsalysýda. Úkimet otyrystarynyń birinde Premer-Mınıstr atalǵan problema boıynsha naqty jumys atqarylýy kerek ekenin alǵa tartty.
«Ákimder rektorlarmen jáne oqý oryndarynyń basshylarymen birlesip, stýdentter jataqhanalaryn salý jumysyn jandandyryp, josparlanǵan nysandardy ýaqytynda tapsyrýdy qamtamasyz etsin», dep tapsyrdy Asqar Mamın. Nátıjesinde, óńirlerde jataqhana salý máselesi jergilikti atqarýshy bılik pen oqý oryndarynyń kún tártibinde alǵa shyqty. Osylaısha Aqmola oblysynda barlyǵy 2870 oryndy qamtıtyn 11 jataqhananyń, Qostanaı pedagogıkalyq ýnıversıtetinde úsh qabatty 4 jataqhananyń, Soltústik Qazaqstanda 1700 oryndy 4 jataqhananyń, Batys Qazaqstan oblysynda 5 jataqhananyń qurylysy bastalyp ketti. О́zge aımaqtarda da jataqhana qurylysy jolǵa qoıylǵan. Endigi maqsat – Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes 2022 jyldyń sońyna deıin 75 myń stýdentti jańa jataqhanamen qamtamasyz etý. Tipti Shymkent qalasynda bul másele 2021 jyly tolyq sheshimin tabady dep otyr.
Jastar jylynda stýdentterdiń jataqhana máselesinen bólek, oqýdy aıaqtap qyzmet etip júrgen 29 jasqa deıingi jas qazaqstandyqtardyń da baspana máselesi sheshimin tapqandaı. Osyǵan deıin aıtylǵandaı, bıyldan bastap satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úı elimizdegi basty 3 qalada júzege asa bastady. Nur-Sultan, Almaty qalalarynda 1 050 páter, Shymkent qalasynda 904 páterdi berý qarasha aıynan bastalatyny aıtyldy. Osylaısha bıylǵy aıtýly jyly jastardyń bilim berý men áleýmettik máseleleriniń birqatary sheshimin tapty. Jastar tarapynan aıtylar bir ǵana ýáj bar: «Bul tek alǵashqy qadam bolyp, sátti bastamalar men jobalar aldaǵy jyldary da dástúrge aınalsa ıgi!».