Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń kezekti otyrysynda 2019 jyldyń qańtar-qazan aılaryndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary jáne respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalý máseleleri qaraldy. Bıylǵy 10 aıdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý qorytyndylary týraly birqatar mınıstrler baıandady. Oblys ákimderiniń esebi tyńdaldy.
Investısııada irkilis joq
Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenovtiń baıandaýynsha, IJО́ ósimi qańtar-qazan aılarynda 4,4%-ǵa ósti. Investısııalyq belsendiliktiń artýy, ishki suranystyń jáne IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznes úlesiniń ulǵaıýy, ónerkásiptiń kishi salalaryndaǵy eki mándi ósim, sonymen birge munaı óndirýdiń qalpyna kelýi – ekonomıka ósiminiń negizgi faktorlary boldy. Ekonomıkanyń salalary boıynsha ınvestısııalyq jobalar pýly quryldy. Bul orta merzimdi keleshekte ekonomıkanyń turaqty jáne sapaly ósýine negiz bolady.
«Investısııa 8,2%-ǵa ósti. Halyqtyń naqty tabysynyń ósimi 6,4%-dy qurady. Ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 28,5%-ǵa deıin artty. О́nerkásip óndirisiniń ornyqty ósý úrdisi saqtalyp otyr, qańtar-qazan aılarynda 3,5%-dy qurady. О́ńdeý ónerkásibi 3,3%-ǵa ósti», dedi R.Dálenov. Jeńil ónerkásip, mashına jasaý, farmasevtıka jáne sýsyn óndirisi qarqyndy damydy.
«Munaı óndirýdi qalpyna keltirý esebinen ken óndirý ónerkásibinde ósim 3,7%-ǵa deıin artty. Tústi metaldar kenin óndirýde 18% deńgeıinde joǵary ósim qarqyny saqtaldy. Qurylys jumystary qarqyndy júrgizilip, ósim 12,7%-dy qurady. 9,8 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi», dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.
10 aıda mal sharýashylyǵy ónimderiniń óndirisi 3,9%-ǵa ulǵaıdy. Kórsetiletin qyzmetter salasyndaǵy bul ósim kórsetkishi 4,4%-dy qurady. Saýda kólemi 7,5%-ǵa, kólik – 5,6%-ǵa jáne baılanys – 4,5%-ǵa ulǵaıdy.
R.Dálenovtiń aıtýynsha, bıylǵy qańtar-qyrkúıekte syrtqy saýda aınalymy 1,5%-ǵa ulǵaıyp, 70,4 mlrd dollarǵa jetti. Eksport kólemi – 42,7 mlrd, al ımport 27,6 mlrd dollardy qurady. Negizgi kórsetkishter boıynsha óńirlerdiń kóbinde ósýdiń oń serpini baıqalady.
«7-20-25» qarqyn alyp keledi
Ulttyq bank tóraǵasy Erbolat Dosaev 2019 jylǵy qańtar-qazan aılaryndaǵy aqsha-nesıe saıasaty týraly baıandady. Ol atap ótkendeı, jyldyq ınflıasııa kútkendegideı qalyptasyp, qazan aıynyń qorytyndysy boıynsha 5,5% boldy. Aqyly qyzmetter baǵasy men tarıfteriniń ósýi tarıhı eń tómen deńgeıde – 0,8%.
«Osy faktorlardy eskere otyryp, Ulttyq bank 28 qazanda bazalyq mólsherlemeni 9,25% deńgeıde jáne +/- 1 paıyzdyq tarmaq dálizinde saqtady. Aqsha-kredıt saıasaty sharalary sheńberinde aınalystaǵy nottar kólemin mamyr-qazan aralyǵynda 30,1%-ǵa nemese 4,3 trln teńgeden 3 trln teńgege deıin qysqartty», dedi Ulttyq bank tóraǵasy.
Tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń kelýi ótken jylǵy kórsetkish deńgeıinde qalyptasyp, 5,1 mlrd dollar boldy. Ol beırezıdentterdiń kiristerin qaıta ınvestısııalaýmen jáne rezıdentterdiń sheteldik enshiles uıymdarynan kapıtal qaıtarý arqyly qamtamasyz etildi.
Portfeldik ınvestısııalar boıynsha kapıtaldyń áketilýi 13,0%-ǵa azaıyp, 2019 jylǵy 9 aıda 2,6 mlrd dollar boldy. Kapıtaldyń ákelinýi Qarjy mınıstrliginiń 3-toqsanda 1,15 mlrd eýroǵa eýrooblıgasııalar shyǵarǵany jáne «Qazatomónerkásip» UAK» AQ-tyń jahandyq depozıtaralyq qolhattaryn satý arqyly qamtamasyz etildi.
E.Dosaevtyń aıtýynsha, nesıelendirý ósýi artýda. «Jyl basynan beri jalpy kredıttik portfel qyrkúıektiń sońynda 2,3%-ǵa nemese 13,4 trln teńgege deıin ósti. 1-toqsanda bankterdi qalypqa keltirý nátıjesinde jumys istemeıtin qaryzdar esepten shyǵarylǵan soń sáýir-qyrkúıekte kredıtteýdiń ósýi 7,4% nemese 921,8 mlrd teńge boldy», dedi E. Dosaev.
Zańdy tulǵalar berilgen kredıt kólemi 1,7%-ǵa nemese 121,7 mlrd teńgege ósti. Jeke tulǵalardyń kredıttik portfeli 14,7%-ǵa nemese 800 mlrd teńgege ósti. Uzaq merzimdi kredıtter qyrkúıek qorytyndysy boıynsha 11,4 trln teńge, qysqa merzimdi kredıtter – 2 trln teńge boldy.
«7-20-25» baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde 7 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha 10 676 otbasy 122,8 mlrd teńge nesıe aldy. Ekonomıkanyń basym salalaryn jeńildikpen kredıtteý baǵdarlamasyn (600 mlrd teńge) iske asyrý jalǵasýda. 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha bankterde 248,3 mlrd teńgeniń 393 jobasy qaralýda, 142,3 mlrd teńgeniń 224 jobasy maquldandy, 55,5 mlrd teńgeniń 147 jobasy nesıelendirildi.
Respýblıkalyq bıýdjet kirisi 17%-ǵa artty
Memlekettik bıýdjettiń oryndalýy týraly Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – Qarjy mınıstri Álıhan Smaıylov baıandady. Mınıstrlik málimetterine sáıkes, osy jyldyń 10 aıyndaǵy kiristerdiń ósý qarqyny 2018 jylmen salystyrǵanda joǵary boldy. Memlekettik bıýdjettiń kiristeri 14%-ǵa, respýblıkalyq bıýdjettiki – 17%-ǵa, jergilikti bıýdjetterdiki – 7%-ǵa ósti. Shyǵystardyń atqarylýy da jaqsardy. Memlekettik bıýdjet shyǵystary – 98,7%, respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary – 99,2%, jergilikti bıýdjetter shyǵystary – 98,4% boldy.
«Bıýdjet tapshylyǵy is júzinde esepti kezeń josparynan edáýir tómen. Ol memlekettik bıýdjet boıynsha – 995 mlrd teńge, respýblıkalyq bıýdjet boıynsha – 1 trln 127 mlrd teńge boldy. Al jergilikti bıýdjetter boıynsha 20 mlrd teńge somasynda profısıt qalyptasty», dedi Á. Smaıylov.
Ulttyq qordyń aktıvteri 26 trln 320 mlrd teńgeni qurady. Respýblıkalyq bıýdjetke túsetin kiris 5 trln 285 mlrd teńge bolyp, esepti kezeńge arnalǵan jospar 100% oryndaldy.
Á.Smaıylovtyń aıtýynsha, 2018 jyldyń 10 aıymen salystyrǵanda ósim 771 mlrd teńgeni qurap, 17%-ǵa artty. Negizgi ósim qosylǵan qun salyǵy – 443 mlrd teńgege, korporatıvtik tabys salyǵy – 194 mlrd teńgege, halyqaralyq saýdaǵa jáne syrtqy operasııalarǵa salynatyn salyqtar – 105 mlrd teńgege kóbeıdi.
«Jergilikti bıýdjetterdiń menshikti kiristeri 74 mlrd teńgege asyra oryndalyp, 2 027 mlrd teńgeni qurady. О́tken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda kiris 140 mlrd teńgege ósti. Kiris jospary Mańǵystaý oblysy men Nur-Sultan qalasyn qospaǵanda barlyq óńirlerde asyra oryndaldy», dedi Á. Smaıylov.
Onyń aıtýynsha, respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 9 trln 565 mlrd teńgeni nemese 99,2%-dy qurady. Jergilikti bıýdjetterdiń shyǵystary 4 trln 705 mlrd teńge boldy. Esepti kezeńde óńirlerge 1 trln 256 mlrd teńge somasynda nysanaly transfertter bólindi. Jergilikti deńgeıde onyń 97,3%-y nemese 1 trln 222 mlrd teńgesi ıgerildi. Bıýdjet qarajatyn ıgerý barysynda týyndaıtyn zań buzýshylyqtardyń aldyn alý maqsatynda 2 779 aýdıtorlyq is-shara ótkizildi.
О́ńdeý ónerkásibi órledi
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Beıbit Atamqulov ónerkásip pen kólik salasynyń damý qorytyndylaryn baıandady. О́nerkásip óndirisiniń kólemi 103,5%-dy, onyń ishinde: taý-ken ónerkásibi – 103,7%-dy, óńdeý ónerkásibi – 103,3%-dy qurady. Taý-ken óndirisi sektorynda tústi metaldar ken óndirisiniń kólemi 2018 jyly paıdalanýǵa engizilgen kásiporyndar esebinen 18%-ǵa ulǵaıdy. Jyl basynan beri temir kenin óndirý salasynda oń dınamıka bolyp, taýarlyq ken óndirisi 48%-ǵa ulǵaıdy. О́ńdeý ónerkásibinde ósim 3,3%-dy qurady. Sonyń ishinde tústi metallýrgııanyń óndiris kólemi 7,3%-ǵa, mashına jasaý salasynda – 18,8%-ǵa, farmasevtıka ónerkásibinde – 15,2%-ǵa ósti, jeńil ónerkásiptegi kórsetkish 18,9%-ǵa ósti.
Kólik kesheni boıynsha Qazaqstan arqyly konteıner tasymaldaýdyń jalpy kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 29%-ǵa, qurylys salasy boıynsha 12,7%-ǵa artty. Turǵyn úı qurylysy boıynsha 10 aıdyń qorytyndysy boıynsha 9,8 mln sharshy metr turǵyn úı salynyp, barlyǵy 84 580 baspana paıdalanýǵa berildi.
О́ndirilgen et 5,5% ulǵaıdy
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy jaǵdaıdy baıandady. Ol mal sharýashylyǵynda ishki jalpy ónim kólemi 3,9%-ǵa artqanyn, onyń ishinde et óndirisi 5,5%-ǵa, sút óndirisi 3,2%-ǵa óskenin atap ótti. Nesıelendirý baǵdarlamalarynyń sátti iske asyrylýyna baılanysty osy jyldyń 10 aıynda 78,9 myń bas iri qara satyp alýǵa 806 sharýashylyqqa nesıe berilgenin, ótken jyldyń osy kezeńinde 39,1 myń bas satyp alýǵa 412 sharýashylyqqa nesıe berilgenin aıtty.
«Yrys» baǵdarlamasy boıynsha jyl basynan beri jalpy sany 1 600 bas malǵa arnalǵan úsh ónerkásiptik taýarlyq sút kesheni, 712 basqa arnalǵan 8 otbasylyq taýarlyq sút fermasy iske qosyldy, 15 myń basqa arnalǵan úsh bordaqylaý alańy paıdalanýǵa berildi.
Osy kezeńde tamaq ónimderin óndirý 2,1%-ǵa, sýsyn óndirý 13,9%-ǵa ósti. Salaǵa 379,4 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy, bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 37%-ǵa kóp. О́sim «QazAgro» holdınginiń kredıttik ónimderin iske asyrý arqyly qamtamasyz etildi.
90 mlrd teńgege 5 531 birlik aýylsharýashylyq tehnıkasy men jabdyqty lızıngke alýǵa sharttar jasaldy, bul kórsetkish ótken jylǵydan 57%-ǵa kóp.
Búginde agroónerkásiptik keshen ónimderiniń 19 túrine, atap aıtqanda, sıyr men qoı eti, tiri jylqy, balyq, bal, bıdaı, bıdaı kebegi, soıa burshaǵy, jońyshqa, raps kúnjarasy, arpa, júgeri, bıdaı uny, sút ónimderi, jún shıkizaty, zyǵyr tuqymy, shoshqa eti, azyqtyq bıdaı uny boıynsha Qytaı naryǵyna shyǵýǵa ruqsat berildi. Sondaı-aq qoı eti, sıyr eti, tiri iri qara mal men soıýǵa arnalǵan usaq mal, taǵamdyq jumyrtqa ótkizý úshin Iran men Birikken Arab Ámirlikteri, balyq, maıly daqyldar men azyq tasylmaldaý boıynsha Eýropa odaǵy, tiri iri qara mal jáne soıýǵa arnalǵan usaq mal boıynsha Saýd Arabııasy, sıyr jáne qoı eti boıynsha Bahreın sekildi jańa ótkizý naryqtary ashyldy. Nátıjesinde 2019 jyldyń 8 aıynda agroónerkásiptik keshen ónimi eksportynyń kólemi 2 040,6 mln dollardy qurady. Bul 2018 jyldyń osyndaı kezeńimen salystyrǵanda 9%-ǵa kóp.
Jumysty odan ári shıratý qajet
Otyrysty Premer-Mınıstr Asqar Mamın qorytyndylady. Úkimet basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstan ekonomıkasy turaqty ósý ústinde.
«Elbasy Nursultan Nazarbaev Nur Otan partııasy fraksııasynyń keńeıtilgen otyrysynda ekonomıka ósimin qamtamasyz etý mindetin alǵa qoıdy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkalyq máseleler jónindegi keńeste makroekonomıkalyq, qarjylyq jáne áleýmettik turaqtylyqty saqtaý sharalaryn qabyldaýdy tapsyrdy», dedi A.Mamın. Ol óńirler men mınıstrlikterdiń basshylaryna Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev alǵa qoıǵan mindetterdi oryndaý jumystaryn jandandyrýdy, sondaı-aq mańyzdy ónerkásiptik kórsetkishterdiń ósimin arttyrýdy tapsyrdy.
Úkimet basshysy Aqtóbe, Aqmola, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystary ákimdikteriniń jaqsy nátıjesin atap ótti. Artta qalǵan ákimdikterge problemalyq kórsetkishter boıynsha jaǵdaıdy retke keltirý úshin túbegeıli sharalar qabyldaýdyń qajettigi aıtyldy.
«Bıýdjet jóninde ótken jylmen salystyrǵanda, bıylǵy jospardyń asyra oryndalyp jatqany baıqalady. Degenmen, bıýdjettik baǵdarlamalardyń birqatar ákimshisinde qarajattyń ıgerilmeýi kórinis berdi. О́tkizilmegen konkýrstar, josyqsyz merdigerler, qarjylandyrý josparlary boıynsha ózgerister jónindegi dálelder qabyldanbaıdy. Isti túzetýge jyl sońyna deıin bar bolǵany bir jarym aı qaldy», dedi A.Mamın.
Premer-Mınıstr ekonomıkanyń sapaly ári turaqty ósimin qamtamasyz etý úshin ınvestısııalar tartýǵa, jumys oryndaryn qurýǵa, ónimdilikti arttyrýǵa jáne azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa barlyq kúsh-jigerdi jumsaý qajet ekenin atap kórsetti.