Ana týraly áńgime qozǵalsa, taıaýda bir tanys azamattyń aıtqan myna bir áńgimesi eriksiz eske túsedi.
– Qarapaıym otbasynda, aýylda óstim. Jeti balanyń kenjesi bolǵandyqtan qarashańyraqqa ıe bolyp qaldym. Qolymda 80-nen asqan sheshem turdy. Qansha jasqa kelsem de anam qamqorshym boldy. Meni erekshe jaqsy kórip, analyq mahabbatyn aıamaı tókti. Úılenip, bala-shaǵaly bolsam da árdaıym esik aldynan kútip alatyn. Tipti qyzmet babymen tún ortasynda kelsem de kóz ilmeı tosyp, meni kórip «Á, balam keldiń be? Jumysyńnan sharshap keldiń be, qarǵam. Qudaı qýat bersin, balam» dep, Allaǵa syıynyp baryp tósegine jatatyn. «Mama-aý, meni tospaı-aq demala bermeısiz be» desem, «Aınalaıyn, altynym. Sen úıde joq bolsań, boıymda degbir paıda bolyp, uıqym qashady. Qansha ózimdi qınasam da kóz jumyp, uıyqtaı almaımyn, júregim týlaıdy da turady. Jarqynym, aman bol, abyroıly bol» dep aq batasyn beretin. Jasy kelip, qartaıyp, qajyp otyrsa da men degende ár kez kóńili alańdap otyrýshy edi jaryqtyqtyń. Dúnıe men úshin sonymen qyzyq bolatyn. Qazaq ániniń birinde «Anasy bar adamdar eshqashan qartaımaıdy» dep jatady emes pe. Sol sózdiń jany bar eken. Jasyma qaramaı reti kelse anama qaljyń aıtyp, nesin jasyram, keıde jas balasha erkeleıtinim de bar bolatyn. Anam dúnıeden ozǵannan keıin kóńilim qulazyp, ájeptáýir «jalǵyzsyrap, jetimsirep» qaldym. Úıge kelsem kóńilim anamdy izdeıdi, onyń jyly sózderin estigim keledi, alaqan tabynyń ystyǵyn sezingim keledi. Bázbir kezde anańdy saǵynyp, júregiń eziledi, keıde, tipti kókiregiń qars aıyrylyp, kózderińe móltildep ystyq jas keledi. Qaıran, ana! Sóıtip júrgende birde túnde issapardan úıge keldim. Esikti óz kiltimmen ashyp, ishke endim. Bala-shaǵa, jubaıym, inim men kelin, barlyǵy qalyń uıqy qushaǵynda, kimniń úıge kelip-ketip jatqanyn esh sezer emes. Sol sátte jaryqtyq anamnyń úıde joqtyǵyn qatty sezindim. Ýaqytpen sanaspaı meni ár kez tosyp otyratyn beınesi kóz aldymnan kólbeńdep ketpeı qoıdy. Aıaqtarymdy jaı basyp, ashanaǵa enip, jaryqty qosyp, shaı qoıdym. Ústel basynda otyryp keshegi anam bar kezdegi kúnderdi eske alyp, oıym astan-kesten, ishki dúnıem álem-jálem boldy. Judyryqtaı júregim keýdeme syımaıtyndaı attaı týlap, boıymda óksik paıda bolyp, eriksiz janarlaryma ystyq jas keldi. Anamnyń «Keldiń be, balam?..» degen jyly sózin búgin estı almaǵanym janyma batty. Ana ornyn eshkim, eshqashan toltyra, almastyra almaıtynyn sol sátte tereń uqtym. Kózderim móltildegen ystyq jasqa toldy, kóńilim bosap, japadan jalǵyz otyrǵandaı «attyń basyn bos jiberip», egil-tegil jylap, ıá, jylap, anamdy saǵynyp, ishtegi sherimdi bir tarqatyp aldym. Sońǵy kezde sırekteý bolsa da, álgideı kóńil (basqany bilmeımin!) mende bolyp turady. Onym oryndy ma, álde orynsyz ba, bilmeımin. Anaǵa degen kóńil, mahabbat, saǵynysh jas talǵamaıdy-aý dep oılaımyn. Iá, ananyń meıirimin, nurly júzin, alaqandarynyń ystyq tabyn, balalaryna degen qamqorlyǵyn, sirá, sanasynda sańylaýy bar jan umyta ala ma? Átteń, ony kesh túsinetinimiz ókinishti. Qansha jyldar ótse áli de anamdy ańsaımyn, eljirep saǵynamyn, árdaıym kóńilimniń tórinde turady, bas ıip taǵzym etemin. Keıde anamnyń basyna «Anaǵa taǵzym» degen eskertkish qoıǵym keledi. Meniń qııalym boıynsha, eskertkishte esik jartylaı ashylyp, arǵy jaqta saryla balasyn tosqan ana beınesin kórgim keledi. Bul oıym oryndala ma, joq álde qııal kúıinde qala ma bilmeımin. Áıteýir meni sondaı oı kóp mazalaıdy, kóńilimde júredi. Bárine ýaqyt tóreshi ǵoı, kórermiz, ómir jetkizse solaı etkim keledi. Bul anamnyń aldyndaǵy ótelgen paryzym bolar edi, – dep edi jasy orta jastan asqan, ul-qyz ósirip, nemere súıip otyrǵan bir tanysym aǵynan jarylyp, aýyr kúrsinip, kózderi jasaýrap.
Kez kelgen tiri pende ana aldyndaǵy paryzy men qaryzyn oılap, dál osylaı «júrekke júk» arta alar ma edi?! Júrekke «syzat túsirgen», sanaǵa salmaq salǵan dál osyndaı Anaǵa degen uly mahabbatty kez kelgen perzent sezine alar ma?! Áı, qaıdam…
Ata-ana men perzentteri qandaı baılanysta bolýy týraly qasıetti Quranda anyq jazylǵan ósıetter jeterlik. Quran kárimde: «Rabbyń tek onyń ózine ǵana ǵıbadat etýińdi jáne ata-anaǵa jaqsylyq qylýdy ámir etti. Eger quzyryńda olardyń bireýi, áıtpese ekeýi birdeı qartaıyp, boılarynan kúsh-qýat ketip, qolyńa qarap qalsa, olarǵa «uh» deýshi bolma, kóńilin jabyrqatyp, renjite kórme jáne olarǵa janyn jadyratar jaqsy sóz aıt. Ekeýine de zor meıirmen, kishipeıilmen bas ıińder, táńirim, meni kishkentaıymnan mápelep ósirgendeı sen olarǵa raqym et de» delingen. Demek, Allanyń ǵıbadatynan keıin ata-anaǵa jaqsylyq jasaý qajet. Bul – Allanyń ámiri, paryz. Alla taǵala aıatta ózine ǵıbadat etýge shaqyryp turyp, ata-anaǵa jaqsylyq jasaýdy eskertip tur. О́z kezeginde bul ıslam dininde ata-ana aqysynyń qanshalyqty ekenin bildiredi. Imam muslım (r.a.) hadıs sháripte paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Ata-analaryńa meıirimdi bolyńdar, sonda perzentterińnen meıir kóresińder», degen.
– Bizdiń elde erterekte bir jalǵyzbasty ana boldy. Jastaý kezinde kúıeýi jol apatynan kóz jumyp, tym erte jesir qalypty. Jalǵyz ulyn arqa etin arsha, borbaı etin borsha ete júrip, qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı ósirdi. «Orys tilin bilse, saýatty bolyp ósedi» dep balasyn orys mektebine berip, barynsha oryssha tárbıeledi. Ras, obaly ne kerek, bala alǵyr, bilimpaz bolyp ósti. Sonaý Baltyq teńiziniń jaǵasyndaǵy Rıga qalasyna baryp, sondaǵy azamattyq avıasııa ınstıtýtyna tústi. Dıplom alǵannan keıin Sverdlovsk (qazirgi Ekaterınbýrg) qalasyndaǵy avıaotrıadqa qyzmetke jiberiledi. Birer jyldan keıin sol óńirdiń bir orys qyzymen kóńilderi jarasyp, úılenip, otbasyn qurdy. Eldegi anasyn sol jaqqa – qolyna almaq bolyp biraz áýrelendi. Oǵan anasy: «Balam, órkeniń óssin! Meni jyly jerimnen qozǵap ne qylasyń... О́sken elimdi, týǵan topyraǵymdy, júrgen jerimdi, myna sen ósken qarashańyraqty tastap qaı jaqqa baramyn. Kóńilińe, peıilińe dán rızamyn, balam! Ázirge, Qudaıǵa shúkir, boıymda kúsh-qýat bar, densaýlyǵym da jaman emes. Jaratqan Iemniń ólshep bergen ómirin jasarmyn. Maǵan esh alańdama. Jyly ornymdy sýytpaı, aǵaıyn-jurttyń ortasynda, ákeńniń shańyraǵynyń otyn óshirmeı osy baýyr basqan berekeli elde otyra bereıin, balam. Hat bar, telefon bar... habarlasyp turarmyz. О́sken uıańdy umytpaı nemerelerim men kelinimdi elge ákelip, atamekenińdi aralatyp, áke-babańa quran túsirip, bizben dıdarlastyryp tursań bolǵany, jaryǵym!», – dep rızashylyǵyn bildiredi.
Ras, alǵashqy kezderi jyl aralatyp bolsa da ushqysh jigit aýylǵa kelip-ketip júrdi. Áıeli bir ret kelip, aýyldyń aýyr tirligin kórip, aınaladaǵy barlyq dúnıege murynyn shúıirip, nesin aıtamyz, áıteýir, keri qaıtýy tez bolypty. Bara-bara balasy anasymen tek hat arqyly habarlasyp turdy. Birer ret shaı, kámpıt, oramal jáne taǵy basqa kákir-shúkir salynǵan sálemdeme de kelipti. Sonda álgi áıeldiń: «Balam, altynym meniń, syılyq jiberipti. Letchık balam umytpapty meni, aınalaıyn sol!» dep kórshi-qolańdary men tanystarynyń aldynda maqtanyp, júregi jarylardaı qýanǵanyn kórgenderdiń janarlaryna ystyq jas kelip, kóńilderi bosaıtyn-dy.
Aýyl ústinen anda-sanda ushyp ótken samoletke qolyn kúnnen qalqalaı sonaý bıik kókke kóz tigip: «Áne, anaý samolette meniń letchık balam ushyp barady. Baıqaǵan bolarsyńdar, qanattaryn qaǵyp, bizge sálem joldap barady ǵoı, qarǵam. Aınalaıynym meniń... Jumysbastylyqtan kele almaı júr ǵoı meniń altyn jaryǵym. Men túsinemin ǵoı seni, janym. Áıteýir aman júrseń bolǵany, qulynym. Sonyń ózi kúsh-qýat maǵan, kógershinim, balam...», dep meıirlenip, eki janary eriksiz sýlanady eken.
Biraq ýaqyt óte kele ushqysh balasy anasyn múldem umytyp, týǵan aýylyna at izin salmaı ketti. Nemerelerin bir ıiskeýdi arman etken, olardy jáne ishinen shyqqan ulyn kún saıyn sarǵaıa kútip, úkili úmitin úzbegen ana ábden qajyp, samaılaryn aq shalyp, qartaıyp, baqılyq boldy. El-jurt bolyp álgi jalǵyzbasty anany qoldarynan kelgenshe arýlap, jer qushaǵyna berdi. Balasy qaı jerde júrgenin eshkim bile almaı, oǵan habar jetpepti.
...Aýylǵa barǵan saıyn jar jaǵasyndaǵy eski zıratta oqshaýlaý turǵan bir beıitke kóz salam. Basyndaǵy qýraǵan jalǵyz aǵash ta qorqynysh, úreı týdyrady. Ýaqyt óte shóp basyp, jermen jeksen bolyp bara jatqan sol jalǵyz beıit meniń kóńilimdi astan-kesten etip, jan dúnıemdi tóńkergendeı bir aýyr sezimge bólenemin. Nege olaı ekenin ózim de bilmeımin. Áıteýir kóńilim qulazyp, judyryqtaı júregim keýdeme syımaı jıi qaǵyp, janarlaryma ystyq jas mólt-mólt etip kelip qalady. Sol del-sal kúıden áreń arylamyn, – dep aıaqtady óz áńgimesin meniń bir áriptesim.
Iá, ómirde sırek bolsa da kezdesip jatatyn osy bir oqıǵadaǵy asyl ananyń tún uıqysyn tórt bólip, mápelep ósirgen perzenti ana aldyndaǵy perzenttik boryshyn ótedi dep aıtýǵa aýzyń esh barmaıdy. Ana keshirdi me eken balasyn?! Qaıdam, bul aýyr suraq...
Aıalańdar, qurmetteńder anany. Ananyń orny laıym, peıishte bolǵaı!
Saǵyndyq ORDABEKOV,
dáriger-hırýrg, medısına professory, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
TARAZ