Sózi de, izi de qalǵan qalamger

Otyz jylda Baıtursyn aǵa qazaq jýrnalıstıkasyna qaı jaǵynan bolsyn úles qosty. Aldymen onyń ózi de jýrnalıstıkanyń qazanynda qaınady. Ol da ustaz kórdi, aldyndaǵy irilerden úırendi, ony ózi ushtaı bildi. Ol ýnıversıtetti bitirgen soń, jýrnalıstik jolyn aldymen «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde bastady. Eki jarym jyldan soń, «Lenınshil jastyń» Qostanaı oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp aýysty da, 1972 jyly «Sosıalıstik Qazaqstannyń» Qostanaı oblysyndaǵy menshikti tilshisine jarııalaǵan baıqaý­dan súrinbeı ótti. «Qostanaıǵa kóship kelgende mundaǵy oblystyq gazette Keńshilik Myrzabekov, Sádil Kádeev, Ańsaǵan Atymtaev, Qoıshyǵara Salǵa­rın (respýblıkalyq radıonyń menshikti tilshisi) sııaqty myqty jýrnalıster qyzmet isteıdi eken. Taǵdyr osyndaı asa talantty jýrnalıstermen jolyqtyrdy, dám-tuzdas qyldy. Qımas dostarǵa aınaldyq», degen eken kezinde jergilikti gazet tilshisine bergen suhbatynda.

Qandaı qalamger bolsyn, ol aldymen ózi ómir súrgen qoǵamnyń sýretshisi ekeni anyq. Baıtursyn aǵamyz elimiz Táýelsizdigin alǵanǵa deıin sosıalızmniń kúndelikti tirshiligin, jaqsysyn, jamanyn sol qo­ǵam turǵysynan jazyp otyrdy. Jan­sultan Demeev, Amangeldi Isaqov, Kámshat Dónenbaeva jáne basqa da eńbek adamdary jóninde gazette qulash-qulash ocherkteri shyǵyp jatty. Qostanaıdyń kenin, astyǵyn, qaınaǵan eńbegin «Sosıalıstik Qazaqstan» gaze­ti­niń be­tin­de jarqyratyp kórsetý­den tanǵan joq. Biraq sol 70-80 jyl­dar­dyń ózinde Baıtursyn aǵanyń jan dúnıesi men qalamy kereǵarlyqty bastan keship, qınalǵandaı kórinedi maǵan. Kúndelikti jýrnalıstik kásippen ýaqyttyń shylbyryna oralyp júrse de, jan dúnıesi esimderi qulyptyń astynda jatqan Alash ardaqtylaryn ańsaǵandaı. 80-shi jyldary birde Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjan týraly áńgime aıtyp otyrdy. Maǵjannan:«Arqada Býrabaıǵa jer jetpeıdi, Basqa jer oıdy ondaı terbetpeıdi. Býrabaıdyń kóli men Kókshetaýdy, Kórmeseń, kókirekten sher ketpeıdi. Qııasymen bult qushqan Oqjetpesteı, Basqa taý oıdy aspanǵa órletpeıdi. Arqada Býrabaıǵa jer jetpese, Alashta Kenekeme er jetpeıdi» degen joldardy jatqa aıtyp jiberdi. «Ahań» dep bastap, biraz áńgimeler aıtty. Ýnıversıtet qabyrǵasynan endi kelgen biz sekildi jastar úshin óte tosyn áńgime edi bul. Ol óz áńgimesinen ózi qanaǵat alyp otyrǵandaı, tamsanyp qoıady. Kóp jyl ótpeı-aq, ádiletsiz qoǵamnyń qurbany bolǵan halqymyz perzentteriniń esimi jaryq dúnıege shyqty, aq túıeniń qarny jaryldy. Ásirese elimiz Táýelsizdigi úshin kúresken ult kósemi Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Shákárim, Júsipbek Aımaýytovtyń aqtalýy ultymyzdyń basylǵan rýhyn aspandatty. Baıtursyn Ilııas qaıta oralǵan Alash ardaqtylary, esikten qarap qalǵan ana tilimiz, salt dástúrimiz, olardyń jańǵyrýy týraly shabyttana jazdy. A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory bolǵan ultjandy azamat Zulqarnaı Aldamjardyń qoldaýymen 1996 jyly Ahańnyń týǵan jeri Torǵaı óńirine, kindik qany tamǵan Aqkólge «Aq jol» ǵylymı-tanymdyq ekspedısııasyn uıymdastyrdy. Osy sapardyń negizinde «Altyn besik» atty kitap jazdy. Bul kitap qolyna tıgen oqyrman ult ustazy Ahmet Baıtursynovqa jaqyndaı, ony bile túskendeı, Torǵaıdyń tarıhyn kókiregine saqtap jetkizgen eldiń áýlıe aqsaqaldarynyń qolyna sý quıyp, aq shańyna aýnap qaıtqandaı áserge bólenetini haq. Baıtursyn aǵa tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zulqarnaı Aldamjarmen qosylyp, osy ekspedısııanyń tezirek jolǵa shyǵýyn beker qalaǵan joq. Ol kezde Ahańnyń kózin kórgen, onyń týǵan, ósken ortasyn jaqsy biletin qarııalar bar edi, biraq «pisip» te otyr edi. Jýrnalıstiń bar oljasy osy Ahmettiń kózin kórgen, tabıǵı bolmysymen Ahmet ómir súrgen zamannyń sýretin «salyp beretin» aqsaqaldar bolatyn. Bákeń solarǵa jetkenshe asyqty. Ahmet 1927 jyly Qalı degen aǵasynyń jylyna Bádrısafany ertip kelgende olardy jasóspirim shaǵynda kórgen Áýbek atamyz aıtqan áńgimelerdiń ózi nege turady?! Ahmet Baıtursynovtyń ómirine, týǵan ortasyna qatysty altynǵa para-par derek­ter­diń kóbin osy aýyldaǵy kókiregi altyn sandyq, quımaqulaqtar berip ketti. Ahmettanýdaǵy tanymdyq, múmkin ǵy­lym úshin de mańyzy tómendemeıtin el aýzyndaǵy derekterdi jetkizgen kitaptyń biregeıi «Altyn besik» desek, eshqandaı ersiligi joq. Sýsamyr aýrýynan zardap shegetin Baıtursyn aǵaǵa osy ekspedısııa ońaıǵa túsip pe? Torǵaıdyń ystyq kúninde jáne joldyń alys, shoqyraqtaǵan nasharlyǵyna qaramaı Torǵaı óńirindegi aýyldardy birneshe kún aralady. Jezqazǵan oblysymen shekaralasyp jatqan sonaý túkpirdegi Shuqyrkól aýylyna toqsanǵa taıap otyrǵan Áýbek qarııany izdep kelgendegi jol azabyn Aqkól aýylynyń ákimi Raqymjannyń sózinen baıqaýǵa da bolady. «Bilgenińniń bárin aıt. Bul balalar Ahań úshin alystan – sonaý Qostanaıdan keldi. At arytyp osynsha jerden erikkennen kelip pe? О́miri bolmaǵan jaýyn jaýdy bul óńirge. On bes shaqyrym jaıaýlap, batpaq-sý keship, kólikterin jolǵa tastap, ázer jetip otyr», dep Raqymjan qarııaǵa túsin­dirip jatyr» dep áńgimeleıdi «Altyn besiktiń» avtory Baıtursynnyń ózi. Baıtursyn aǵanyń zertteýshilik eńbeginen týǵan bul kitapty bolashaqta Ahmetti zertteýshiler de, Ahańdy bile túskisi kelgen oqyrmandar da, jastar da attap kete almaıtyny aıqyn. Týǵan jerin, Ahmetti pirindeı qadirlegen qalamgerdiń artyna qaldyrǵan bir izi osy bolar.

Jýrnalıst Baıtursyn aǵa ult zııaly­larynyń taǵylymdyq tarıhyn una­typ, jazatyn edi. Solardyń biri halqymyzdyń alǵashqy kásibı dárigeri, Ybyraı Altynsarındi emdegen, qasynda bolǵan Muhametjan Qarabaev týraly jazyp qana qoıǵan joq, Meńdiǵara aýdanyndaǵy Vveden eldi mekeniniń syrtynda egistikke aıdalyp keteıin dep turǵan onyń beıiti jatqan qorymdy da shyryldap júrip saqtap qalǵan edi jáne sol jerde Qaıyp hannyń urpaqtarynan shyqqan alty sultannyń súıegi jatyr. Olardyń arasynda bala Ybyraıdy Orynborda ashylǵan birinshi qyrǵyz mektebine oqýǵa jiberýge sebep bolǵan Ahmet Jantórın sultan da bar.

Baıtursyn Ilııastyń shyqqan ortasy da, ósken ortasy da myqty boldy. Ol qazaqqa taý tulǵalar bergen jerde týyp-ósti. Ybyraı Altynsarınniń ózi ashqan, Torǵaıdyń talaı talanttary túlep ushqan mektepte bilim aldy. Al ýnıversıtette qazaq ádebıetiniń asa kórnekti ókilderi Ábish Kekilbaevpen, Orazbek Sársenbaevpen jáne О́te­jan Nurǵalıevpen birge oqydy. Jýr­na­lıstıkada jankeshti beınetqordyń biri bolsa da, Baıtursyn Ilııas poezııa­ny bótensigen emes. Jas kezinde birneshe poemalardyń da avtory atandy. «Aqyn­dyq, menińshe, jasqa qaramaıdy. О́leńdi mektepte oqyp júrgende jaza bastadym. Stýdent kezimde de kóp jazdym. О́leńderim «Lenınshil jas» jáne basqa gazetterde de jaryq kórip turdy. Biraq keıinirek jýrnalıstikke birjola den qoıyp, óleńnen qol úzińkirep qaldym» depti bir suhbatynda.

– Bákeń poezııaǵa ǵashyq adam edi. Biraq óleńdi jazǵannan keıin úzbeý kerek. Myqty ortanyń yqpaly da shyǵar, kóp oqıtyn, kóp biletin bilimdar edi. Onyń jany aqyn edi ǵoı. Birde ekeýmiz peshtiń aldynda otyrdyq, ol kisi ottan kózin almaıdy. «Serikbaı, otqa qarap otyrǵan qandaı ǵajap, á?» dedi. Men selk ete qaldym, onyń ottan qansha oı tarqatyp otyrǵanyn baıqamappyn. Keıin men osy bir sátten týǵan oıdy aǵama arnap, «Ot aldynda» degen óleń jazdym, – deıdi aqyn Serikbaı Ospanuly.

Baıtursyn Ilııastyń ustazdyq eńbegi de bir tóbe. Ol A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetinde ashylǵan Jýrnalıstıka fakýltetinde bolashaq qalamgerlerdi tárbıeledi.Osynda «Jas órken» jastarǵa arnalǵan ádebı-tanymdyq jýrnalyn shyǵardy. Ol jýrnalıst bolǵysy keletin stýdent­ter­diń naǵyz laboratorııasyna aınaldy. Jastardyń jazǵanyn muqııat oqıtyn, qamqorlyǵy óz aldyna. Negizi ózgeniń shyǵarmasynan jyltyraǵan táýir oı, ádemi sóz izdeý qalamger boıyndaǵy adamgershilikke sýarylǵan qasıet bolatyn. Baıtursyn Ilııastyń aldynan bilim alǵan jastar qazir oblystyq, respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldarynda qyzmet istep júr, tanymal jýrnalıster bolyp qalyptasty.

Jaqynda ǵana A.Baıtursynov atyn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnı­ver­sı­tetinde «Egemenniń» oqyrmandary, zııaly qaýym ókilderi, oqytýshylar men stýdentter Baıtursyn Ilııastyń týǵanyna 80 jyl tolýyna oraı, eske alý keshin ótkizdi. Baıtursynnyń shyǵar­ma­shylyǵy, kisili men kishiligi týraly saǵynyshqa toly áńgime shertildi.

Baıtursyn Ilııas 2003 jyly qara­sha­nyń qara sýyǵynda kelmes saparǵa attandy. Kemeńger qalamger Ábish Kekilbaev ardaqty dosy týraly kóńil aıtýynda: «Kókireginen kógershin ushyrǵan armanshyl aqyn edi. Aqıqat pen ádilet sózin sóılegen adal azamat edi. Kókeıkestini aıtqan qaıratty qalamger edi. Qarshadaı boıyna asqar taýdaı qasıet syıǵyzǵan abzal adam edi. Jer betinde bizben birge ómir súrgenine, artyna sóz, shańyraǵyna kóz qaldyryp úlgergenine shúkirshilik etemiz», degen eken. Buǵan eshkimniń qosyp-alary bola qoımas.

QOSTANAI