Qarapaıym edi-aý Qalekeń

Bul sonaý elýinshi jyldyń orta kezi edi. Shıeli aýdandyq «О́sken óńir» gazetine jumysqa orna­­lasqan kezimiz. Bir kúni orta­myzǵa shaǵyn murty bar, taza aryq qara shal keldi. Redak­to­ry­myz Qalqabaı Ábenov ony birden ádebı qyzmetker retinde qabyldap, 80 som jalaqy alatyn qyzmetke qoı­dy. Áńgimeshil kisi eken. Bul kisi «Myń bir túndi» tamyl­jyta aýdarǵan aýdarmashy aǵa dedi jaýapty hatshy Dúısenbi Smaıylov. Syr súleıi aqyn Budabaıdyń týǵan jıeni, «Qajymuqan», «Ke­les qyzy» povesin jazǵan, soǵys­qa qatysqan ofıser jazýshy, – dedi jýrnalıst Ábdirashıd Saty­­bal­dıev.

Biz osyndaı tanymal jazý­shy­­nyń ortamyzǵa kelip, aýdan­dyq gazetke ádebı qyzmetker bol­­­ǵa­­nyna ań-tań kúı keshtik. Iá, ne­ge kelgen jazýshy?

Bir áńgime ústinde sonaý ásem Alma­tydan Shıelige nege kel­­genin ózi aıtty.

– Almatynyń dymqyl aýasy jaq­pady. Dá­­rigerler kúni ystyq, aýasy qur­ǵaq týǵan jerim Shıe­lige turý­ǵa keńes berdi. Jan kerek, qy­zyq kór­gim keledi, soǵystan aman-saý oral­­­dym, endi syrqat aınaldyryp júr.

– Shıelide týdyńyz ba? – dedi Sháden Bektasov.

– Meniń týǵan jerim «Baqsy ata», qaraǵym. Ata-babam sol jerde jatyr. Bir kezde «Telikól» ata-qonysymyz bolǵan. Aýylda aqyn jigit atandym. О́leń jazdym. 1925 jyly 22 jasymda aýyldan Aqmeshitke – osy kúngi Qyzylordaǵa tarttym. «Eń­bek­shi Qazaqta» jaýapty hatshy Beıimbet Maılın edi. Birden gazet taratatyn arbakesh etip qa­byl­­dady. Arsynǵanym joq. Bir arbany jóndep, Kertóbelge jektim. Janýar naǵyz arbanyń aty edi. Keıin arbakeshtik qyz­met­­ten kóterilip, «Eńbekshi Qa­zaq­­tyń» tilshiler bıýrosynyń meńgerýshisi boldym. Jer-jer­den tilshiler tarttym. Taǵy ne su­raısyńdar?

Bárimiz únsiz qaldyq. Áýelde «osy shalǵa ne joq» dep kúmiljip qalsaq, endi ómir deregin aıtqan soń siltideı tynyp, suraq qoıýdy do­ǵardyq. Arbakeshten kóterilip, bir bólimdi alǵan Qalekeń ońaı bolmady, bizde de bir bólimge kóterilip, bireýmizdi qýyp shyq­pasa bolar edi degen kúdik kóbeı­di.

Joq, bólimge qyzyqpady, áde­bı qyzmetker bolyp júrip, keıin malshylardy aralaıtyn Qy­zyl otaý degen shtat ashylyp, so­ǵan meń­gerýshi bolyp ketti.

Qalmaqan aǵa shyndyǵynda áńgime­shil kisi eken.

– Biz seniń óleńderińdi súıip oqımyz. Seniń qalamyń eńbekshi elge bal, tań­daıy­na tátti, sen jaz­ǵan saıyn el bal jalaǵysy keledi. Jaz, Qalmaqan jaz! – dep keńes berdi aqıyq aqyn Ilııas Jansúgirov. Al Sáken Seı­fýllın «nashar­dyń az oqy­ǵan balasy tóńkeris kúshi­men ádebıet maıdanyna shyǵyp, bar-joǵy on jyldyń ishinde belgili jazýshylardyń qataryna qosyl­dy» dese, Sábıt Muqanov: «Qal­maqan qysqa jazyp, uzaq poema­nyń sózin aıtyp tastaıdy. Ol oqýy tómen aqyndardyń ishindegi ózin­dik ereksheligi bar aqyn», dedi.

Bul sózder maǵan qanat bi­tir­­di. Ási­re­se Beıimbettiń qam­­­qor qushaǵy bó­lek boldy. Asyl aǵalar-aı, − dep Qale­keń kúızel­gen keıip baıqatty.

Sonymen, birer jyl Qalmaqan aǵa­men syrlas, qyzmettes bolǵa­nym áli umytylmaıdy. Keıin marqum, aýyl mu­ǵa­limi Aıdar Dostııa­rov «Qalmaqan aǵa qandaı edi?» degen estelik jazdy, tamsana oqydyq.

Jaqynda «Egemen Qazaqs­tan­da» (21.X.2019) fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory Kú­lásh Ahmettiń «Sáken jáne «Eńbekshi Qazaq» degen bir bettik maqalasy shyqty. Jata-jas­ta­nyp, qaıtalap oqy­dyq. Avtor Sáken «Eńbekshi Qazaqqa» úsh jyldaı basshylyq jasaǵanda 200-deı ózekti másele kótergenin naqty faktimen dáleldegen eken. Shyndyǵynda, búgingi túsinik-tanymmen Premer-Mınıstr. Osy eki qyzmetti úsh jyldaı qa­tar atqarǵan. Netken, jan­kesh­tilik.

Bar bolǵany 28 jasar Sáken Seıfýl­lınniń «Eńbekshi Qazaq­tyń» mártebesin bıiktetkeni taǵ­zym etýge turarlyq.

Ǵalymnyń osy bir dúnıesin oqyp otyrǵanda jazýshy Qal­ma­qan Ábdi­qa­dy­rovtyń «Eń­bekshi Qazaqqa» sińirgen eńbe­gi oıǵa oralady. Jaýynger jazý­shynyń Berlınnen oral­ǵan sátinde nemis klas­sık­teriniń bir qap dúnıesin arqalap ákelgeni ańyzǵa bergisiz áńgime.

Qyzylordada alǵash shyq­qan «Eń­bek­shi Qazaqtyń» tigin­dilerine kóz júgirt­sek, Qalma­qannyń talaı dúnıe­ler jarııa­­la­ǵany baıqa­lady. At arbamen aýyl-aýyl­ǵa gazet taratyp, «Eńbekshi Qazaq­ty» búgin oqyma­sańdar, kesh qala­syńdar, uty­la­syń­dar, qapy qal­­mańdar! – dep óleńdetip, birde-bir nası­hatshy bolǵanyn bú­gingi «Egemen Qazaq­stannyń» 100 jyldyǵynda taǵy bir eske salmasaq, arymyzǵa syn.

«Eńbekshi Qazaqtyń» 1925 jyl­dyń 10 tamyzyndaǵy sanynda Qalmaqannyń «Syrdarııa» atty óleńi shyǵypty. Aqyn qýanyshynda shek joq. Týǵan jerdi, Syrdyń sulý Syrdarııasyn aqyn bylaısha jyrlap edi-aý.

Basym bulaq,

Taýdan shyǵad

Atym – darııa, – men anań,

Sýym sútiń,

Jerim qutyń,

Eńbekshi elim, men balań!

Al 1927 jyly «Úlgi» degen óleńinde kolhozdy aýyldyń bolashaǵyn tamsana, boljaı jyrlady.

Aqynnyń «Eńbekshi Qazaqta» jarııa­­lanǵan dúnıeleri 1928 jyly «Jalshy» degen atpen basylyp shyqty.

Bizder, aǵa býyn jýrnalıster Qy­zylor­da qalasynda «Eńbek­shi Qazaq» dás­tú­rin odan ári jalǵastyrǵan «Egemen Qazaq­stan­nyń» naǵyz kemel shaǵy júz jyldyǵyn merekeleý peshe­ne­mizge jazdy. Búgingi 200 myń­ǵa jýyq oqyrmany bar qara shańy­raq bıikteı ber, órleı ber! – dep tilek aıtqandy paryz sanaımyn.

«Sáken «Eńbekshi Qazaqta» úsh jyldaı redaktor boldy. Ár sany Sákenniń maqalasynsyz shyq­pady. Ýaqyt taýyp, san alýan taqyrypta qalam tartty, eńbek­qorlyǵy bizdi tánti etti. Ár maqalasy bir-birine uqsa­maıdy. Bu­qarany eńbekke, bilim­ge, ónerdi, ádebıet­ti meńge­rý­ge, jerdi qadirleýge, taza qazaq tilinde sóıleýge, keńse qaǵaz­daryn qazaqsha júrgizýge úndedi. Qys­qa­­sy, «Oıan, qazaq!» dep jar saldy. Tar jol, taıǵaq keshý dáýirinen jańa za­mannyń belsendi azamaty bolýyn ańsady», deıtin edi-aý aqyn Qalmaqan.

 Qaıyrbek MYRZAHMETULY

Qyzylorda