Qorǵanys-ónerkásip kesheni

Qazaqstannyń qorǵanys-óner­kásip kesheni el ekonomıka­syn­­da mańyzdy oryn alady jáne aıtarlyqtaı ǵylymı-tehno­logııalyq, ınnovasııalyq, óndi­ris­tik jáne eksporttyq áleýetke ıe. Ony ǵylymdy aralastyra otyryp damytqan jaǵdaı memlekettiń áskerı qýatyn ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan eko­no­mıkasynyń azamattyq sektoryn damy­týdyń ózindik qozǵaýshy kúshine aınalary anyq. Sondyqtan Qaýipsizdik Keńesi Úkimetke ǵylymdy damytýdaǵy basymdyqtar qataryna «Ulttyq qaýip­s­izdik jáne qorǵanysty» engizýdi tap­syr­ǵan bolatyn.

Táýelsizdik jyldary Qazaq­stan ónerkásip ónimderin shyǵa­rý­dy 20 esege ulǵaıtty, al syrtqy saýda kólemin 12 esege arttyrdy. Memleket basshysynyń otan­dyq ǵylymı-tehnologııalyq jáne ınnovasııalyq salany da­mytýǵa turaqty nazar aýdarýy osyǵan yqpal etti. 2014 jyl­ǵy 17 qańtardaǵy «Qazaqstan joly-2050: Bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda N.Nazarbaev «ǵylymdy qajet­sine­tin ekonomıkany qurý – bul eń aldymen, Qazaqstan ǵyly­my­nyń áleýetin damytý», dep atap ótti.

Qazaqstan ǵylymyn damytýda qorǵa­nys-ónerkásip kesheni erek­she oryn alady. О́ıtkeni áskerı jáne qos maqsattaǵy ónim­der óndirisin ázirleý jáne ıgerý prosesinde ǵylym men tehnıkanyń eń zamanaýı je­tis­tik­­teri qoldanylady. О́nimniń kez kelgen jańa túrleri sııaqty ÁQMО́-niń jańa túrlerin ón­di­rý tehnologııasyn ázirleý ǵy­ly­mı-zertteý jáne tájirıbe-konstrýktorlyq jumystaryn (ǴZTKJ) oryndaý barysynda júzege asyrylady, sondyqtan qor­ǵanys-ónerkásip kesheni ózara tyǵyz baılanysty eki quramdas bó­likti: ǵylymı-tehnologııalyq ba­zany jáne óndiristik bazany qosa qamtıdy.

Ǵylymı-tehnologııalyq baza – bul áskerı jáne qos maqsattaǵy ónim­derdi (ÁQMО́) ázirleýdi, daıyndaýdy, synaý­dy jáne óndiriske qoıýdy oryndaıtyn ǵylymı-zert­teý jáne synaq uıymdary, al óndiristik baza – bul ÁQMО́ serııa­lyq óndirisin júzege asyratyn qorǵanys ónerkásibiniń óndiristik kásiporyndary. Bul eki quraýshy qustyń eki qanaty sııaqty. Qustyń bir qanatpen usha almaıtyny sııaqty qorǵanys ónerkásibi de osy ekeýiniń birles­ken áreketinsiz damı almaıdy.

KSRO ydyraǵan kezde bizdiń eldiń qaramaǵyna tek burynǵy odaqtyń qorǵa­nys ónerkásibiniń óndi­ristik kásipo­ryn­da­ry jáne olar­dyń janyndaǵy jeke­le­gen zerthanalar men kons­trýk­torlyq bıýrolar (KB) ǵana kó­shti. Al KSRO qorǵanys óner­ká­sibi kesheniniń ǵylymı-teh­nologııalyq bazasynyń qura­my­na kiretin ǵylymı-zertteý jáne synaq uıymdary kóshpedi, óıtkeni bular bizdiń eldiń aýma­ǵy­nan tys ornalasqan bolatyn. Osylaısha ókinishke qaraı, KSRO ydyraǵan kezde Qazaqstannyń qorǵanys-ónerkásip kesheni ony damytýdyń negizi bolyp taby­latyn tıisti ǵylymı-tehno­lo­gııalyq bazasyz qaldy. Endi osy olqylyqtyń ornyn toltyrý bizdiń eldiń mańyzdy mindet­te­riniń biri bolyp tabylatyny anyq. О́ıtkeni joǵaryda aıt­qandaı onsyz qorǵanys óner­ká­sibin talap deńgeıinde damytý múmkin emes, ekinshiden bul qyzmettiń jolǵa qoıylýy jalpy ónerkásiptik ekonomıkanyń damýyna úlken serpin bergen bolar edi.

Qazir osy mańyzdy salanyń orny tol­maı turǵandyqtan KB, tájirıbelik KB, arnaıy KB sııaqty óndiristegi be­ıindi ǵy­ly­mı bólimshelerde ǵylymı qyz­­­­metti damytýdyń múmkindigi tym shek­­teýli jaǵdaıda, týra­syn aıtar bol­saq, joqtyń qa­sy. Mine, osy­­nyń saldarynan Qazaqstannyń qor­ǵa­nys-ónerkásip kesheniniń kóptegen kásiporyndaryndaǵy ǵylymı-tehno­logııa­lyq qyzmet toqta­tyl­dy, al onyń jan­danýyna ǵylymı-tehnıkalyq kadr­lar­dyń jetis­peýshiligi basty tejeý bolyp otyr.

О́kinish­ke qaraı, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbe-konstrýk­tor­lyq jumystaryn (ǴZTKJ) qarjylandyrý kóziniń bol­ma­ýy­na baılanysty Qazaqstannyń qor­ǵanys-ónerkásip kesheniniń ǵy­lymı-tehno­logııalyq baza­sy durys qalyptasa almaı keledi. Sonyń saldarynan qorǵanys ónerkásibiniń ká­siporyndary ózderiniń ón­diris­tik bazasyn jetildirýdi júze­ge asyra almaýda. Sebebi ınno­vasııalyq tehnologııalardy en­gizý­ge qaýqarsyz. Bul óz keze­gin­de jańa ónim­der óndirisin ıgerýge bóget bolýda.

Árıne, bul elimizdegi qor­ǵa­nys kásiporyndarynyń 1992-1998 jyldar aralyǵynda ǵylymı-óndiristik kadr­lardy, konstrýktorlyq bıýrolardy tolyǵymen joǵaltýynyń saldary, al Keńes dáýirinen beri onda saqtalyp qalǵan tehnologııalar moraldyq jáne fızıkalyq jaǵynan ábden eskirdi.

«Ǵylym qory» AQ-nyń aqparaty boıynsha 1992 jyldan 2010 jylǵa deıin QО́K, Qa­zaqs­tan Qarýly Kúshteri, bas­qa da áskerı qurylymdary múd­de­sindegi ǵylymı-zertteýler men perspektıvaly tehnologııalar bo­ıynsha málimetter joq nemese júrgizilmegen.

Ǵylymı-tehnologııalyq qyz­­­mette jáne qazaqstandyq jo­ǵa­ry oqý oryndarynda da bel­­gili bir irkilister boldy. Jo­ǵa­ry oqý oryndary ázirlegen ǴZTKJ taqyryptarynyń ishi­nen óndiriske engizýge jáne kom­mersııalandyrýǵa jaramdy zert­temeler óte az kezdesti. Máselen, Bilim jáne ǵylym mınıstr­li­giniń derekteri boıynsha qa­zaqstan­dyq joǵary oqý oryndary qar­jy­lan­dyratyn ǵylymı-zertteý ázirlemeleriniń tek 0,1%-y ǵana kommersııalanǵan.

Bilim jáne ǵylym mınıstr­li­gi­niń baǵdarlamalary sheńberinde júr­giziletin qoldanbaly ǵylymı-zert­teýlerdiń praktıkalyq baǵy­ty­nyń deńgeıi tómen boldy, al eksperımenttik ázirlemeler is júzinde qarjylandyrylmady. Bul birqatar sebepterge qa­tys­ty edi, onyń ishinde «Ulttyq qa­ýipsizdik jáne qorǵanys (qupııa­lylyq belgisi joq)» basym­dyǵyn el ǵylymyn damytý­dyń basym baǵyttarynyń qura­myna engizýdiń kesh bolýy­na jáne ǴZTKJ-dy tolyq qar­jy­landyrmaý másele­le­ri­men (ǴZJ – jetkiliksiz qarjy­lan­dyryldy, TKJ – is júzinde qarjy­­landyrylmady) baılanysty.

Qazaqstan qorǵanys óner­ká­sibi keshe­ni­niń zamanaýı kásiporyndarynyń tól­­qu­jat­ta­ryn taldaý nátıjesi qazir­­gi ýa­qytta «Qazaqstan Para­maý­nt In­­jınırıng» JShS, «Evro­kop­ter Qazaqstan ınjını­rı­ng» JShS sekildi óndiristik kásiporyndardyń shta­tynda KB nemese ózge de ǵylymı-teh­no­lo­gııalyq bólimsheler múldem qaras­ty­ryl­ma­ǵanyn kórsetti.

Sondaı-aq 2018 jylǵa deıin Qazaq­­standa ulttyq qaýipsizdik jáne qorǵanys salasyndaǵy áskerı-tehnı­ka­lyq ǵy­lym­dar jaǵ­daıyn taldaý mundaǵy olqy­lyqtardyń negizgi sebebi qarý-jaraq pen áskerı tehnıka sala­syndaǵy ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalarǵa memleket­tik qarjy qoldaýynyń joqty­ǵynan týyndaıtynyn kórsete­tin­deı. Máselen, Qorǵanys mı­nıs­­tr­liginiń málimeti boıyn­sha 2014 jyldan bas­tap 2017 jylǵa deıin áskerı ǵylymdy qarjylandyrý kólemi 220 mln teńgeden 10 mln teńgege deıin qysqarsa, 2018 jyly áskerı-tehnıkalyq ázirlemeler múlde qarjylandyrylmaǵan. Mundaı jaǵdaıdyń eldiń QО́K-indegi qolda bar ǵylymı-tehnıkalyq áleýetti joǵaltý qaýpin týyndatatyny anyq.

Indýstrııalyq damyǵan el­­der­de qorǵanys ónerkásibi ke­she­ni­niń damýy aeroǵaryshtyq jáne elektrondy óner­kásip­pen, aqparattyq jáne kom­mý­nı­ka­sııa­lyq tehnologııalarmen, jalpy mashına jasaýmen, ÁQMО́ óndirý kezinde bıo jáne nano tehnologııalardy jáne onyń komponentin qoldanýmen tyǵyz baılanysta qarastyrylady. Osy qaǵıdatqa oraı, Qazaqstannyń qorǵanys-óner­kásip keshenin damytý úshin Memleket basshysynyń 2016 jylǵy 6 qazandaǵy №350 «Qazaqstan Respýblıkasy Qor­ǵanys jáne aero­ǵarysh óner­kásibi mınıstrligin qurý týra­ly» kezeńdik Jarlyǵy qabyl­da­nyp, jańa mınıstrliktiń aldyna qorǵanys, aeroǵaryshtyq jáne elektrondy ónerkásipti, aqpa­rattandyrý jáne baılanys (kıber­qaýipsizdik) salasyn­da­ǵy aqparat­tyq qaýipsizdikti damytý mindeti júktelgen edi.

Otandyq QО́K-in damytýdaǵy ǵyly­mı-tehnologııalyq bazanyń ne­giz­­gi rólin eskere otyryp, Qor­­ǵanys jáne aeroǵarysh óner­­kásibi mınıstrliginiń (QAО́M) qurylymynda Ǵyly­mı-tehnologııalyq damý depar­ta­menti quryldy. Oǵan biryńǵaı ǵyly­mı-tehnı­kalyq saıasatty qalyp­tas­tyrý jáne iske asyrý, son­daı-aq retteletin sala­lar­dyń: qor­ǵa­nys, aeroǵarysh jáne elektrondy óner­ká­sip, aqpa­rat­tandyrý jáne baılanys sa­la­syndaǵy aqparattyq qaýip­siz­dik (kıberqaýipsizdik) ǵyly­mı-tehnologııalyq bazasyn qa­lyp­­tastyrý jáne damytý min­de­ti júkteldi.

Vedomstvoda Ǵylymı-teh­nı­ka­lyq keńes quryldy, onda Táýel­siz Qazaqstan tarıhynda tuń­ǵysh ret eldiń QО́K-in damytý úshin perspektıvalyq ǵylymı-tehnologııalyq jobalar qara­lyp, irik­teldi. Sol kezdegi mınıstr B.Atamqulov «KADEX-2018» halyq­aralyq kórmesindegi baıan­da­masynda mınıstrlik qabyl­da­ǵan sharalardyń nátıjesinde eli­mizdiń ÁQMО́ óndirisiniń otan­dyq tehnologııalaryn damytý úshin perspektıvaly 50 ǵylymı jobanyń 6 mlrd teńgeni qu­raıtyn qorjyny bar ekenin atap ótti.

Memleket basshysy 2019 jylǵy 18 naýryzda qol qoıǵan «Qor­ǵanys ónerkásibi jáne mem­le­ket­tik qorǵanys tapsyrysy týra­ly» zańynda memlekettik qor­ǵanys tapsyrysy (MQT) sheń­berinde ǵylymı-zertteýler men ázirlemelerdi irikteý men qar­jylandyrýdyń jańa tetigi qarastyrylǵan. Bul tetik MQT-sy quramyna ózekti ǵylymı-zertteýler men ázirlemelerdi engizýge jáne ÁQMО́-niń jańa túrlerin ázirleýge otandyq ǵylymı jáne synaq uıymdary men KB-dy tartýǵa múmkindik beredi.

Zańda Úkimet janynan Jo­ǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıs­sııa­nyń balamasy – Qorǵanys ǵylymı-tehnı­ka­lyq komıssııasyn (QǴTK) qurý kóz­del­gen. QǴTK negizgi mindeti – qor­ǵa­nys-ónerkásip kesheniniń ǵy­ly­mı-tehnologııalyq bazasyn damytýdyń stra­tegııalyq baǵyt­taryn qalyptastyrý jáne ǵyly­mı-tehnıkalyq jobalardy memlekettik bıýdjetten qarjy­lan­­dyrýǵa ruqsat berý. Bul tetik ǵylymı-zertteýler men ázirle­me­lerdiń nátı­je­le­rin tájirı­belik úlgiler, olardy synaý jáne qarýlanýǵa qabyldaý satysyna jetkizýdi qamtamasyz etýge múm­kin­dik beredi.

Degenmen qazirgi kezeńde bul te­tik­ti paıdalanýǵa mınıstr­lik­ter­diń qurylymynyń ózgerýi qıynshylyqtar týǵyzyp otyr. Máse­len, qorǵanys ónerkásibiniń qyz­meti jáne ony retteý máse­le­leri endi Indýstrııa jáne ınfra­qury­lymdyq damý mınıstrligi quzy­ryna berilse, al ǵylymı-tehnologııalyq damý máseleleri Sıfr­lyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrliginiń quzyryna tapsyryldy. Búginde qorǵanys-ónerkásip kesheniniń bir-birimen tyǵyz baılanysta bolýy tıis ǵylymı-tehnologııalyq baza­sy men óndiristik bazasy eki jaqqa ajyrap ketti. Osy jaǵdaıdyń aldaǵy ju­mys­tar­ǵa kedergi keltirýi múmkin ekenin qa­per­ge salamyz.

Meıirbek MOLDABEKOV,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi