Kúrish suryptary suıylyp barady

«Marjannan» nege mán ketti?

Sapa degende biz eń aldymen oblys dıqandary otyz jylǵa jýyq egip kele jatqan kúrishtiń «Marjan» surpyn aıtpaı kete almaımyz. Kúni keshege deıin bul oblystaǵy barlyq kúrish alqabyna sebildi. Túsiniń erekshe aqtyǵyna qarap, halyq ony «Aqmarjan» dep aıalady. Eńbekti aqtaǵan jergilikti ónim talaı sharýany jetistikke jetkizdi. Biraq eki myńynshy jyldardan bastap bul suryp pırıkýlıarıoz dertine shaldyǵa bastady. Sol ýaqyttary ónimi shala shyqqan sharýashylyqtar shash-etekten shyǵynǵa batty. Úmiti aqtalmaı, amaly quryǵan dıqandar Reseı­den «Lıder», «Iаntar», «Nova­tor», «Favorıt» degen kúrish túr­le­rin ákele bastaǵan da osy kez edi.

– Pırıkýlıarıoz – syrttan kelgen suryptardan juqqan ósim­dik aýrýy. Negizi, Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginde ósim­dik karantınimen aınalysa­tyn memlekettik ınspeksııa bar. Sheteldik suryptarǵa osy qury­lymǵa qatysty tuqymbaqtarda saraptama jasaý kerek edi, – deıdi Qazaq kúrish sharýashylyǵy ǴZI bas dırektorynyń min­detin atqarýshy, bıologııa ǵylym­darynyń kandıdaty Baqytjan Dúısembekov. – Biraq eginshiler oǵan mán bermegen. Sonyń saldarynan jergilikti ónimniń sapasyn túsirip aldyq.

Eginshi qaýymnyń eńbegin kórsetkisi kelgen áriptesterimiz keıde «qyrman toly qyzyl dán» de­gendi qoldanatyny bar. Bul sirá, bıdaı daqylyn beı­­neleıtin sóz bolsa kerek. Al kú­­rishshiler úshin «qyzyl dán» qorqynyshtyń, eńbegi esh bol­ǵannyń belgisi. Kúrishtik alqapta qalyp qoıǵan masaqtan túsken dán keler jyly sebilgen da­qyldan buryn shyǵady. Er­te masaqtanyp, burynyraq pisedi. Kúrishshiler jaqtyra ber­meı­tin «qyzyl dán» degenińiz osy. Eshqandaı óńdeýden ót­pegen bul dán búkil ónimniń shy­ǵym­dylyǵyn azaıtyp, paıdasyn tómendetedi. Sorttyń qyzyl dánnen tazalyǵy 99,8 paıyzdan tómen bolsa, ol tuqym elıta kategorııasyna ilikpeıdi. Keıingi suryptarda da qyzyl dán 0,5 paıyz­dan aspaýy kerek. Al Reseıden kelgen kúrish tuqymdary osy «aýrýǵa» jıi shaldyǵyp jata­dy. Olardy jańartý úshin sha­rýashylyqtar kórshi memleket paıdasyna orta eseppen 160-180 mln teńge jumsaıdy. Onyń syrtynda óndirilgen tuqymǵa 3% roıaltı tóleıtinin taǵy qosyńyz.

Ǵalymnyń aıtýynsha qaı s­urypty da 2-3 jylda bir ja­ńalap otyrǵan jón. Son­da onyń shyǵymdylyǵy men ónim­diligi artyp, eginshi shyǵynǵa batpaıdy. Qazir osy kúrish sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty se­lek­sııalyq jolmen kúrishtiń «Syr sulýy», «Aı-Kerim» atty suryptaryn shy­ǵardy. Talaı jylǵy izdenis pen tynymsyz eńbektiń nátıjesinde paıda bol­ǵan bul kúrish suryptary qazir synaqtan ótip jatyr. О́ńir­­degi 5 sharýa qojalyǵy tá­jirıbe retinde egip kórdi. О́nim­niń shyǵymy jaqsy, keler jyly 1500 gektarǵa sebetin tuqym jınalyp tur. Eń bas­tysy «Aı-Kerim» men «Syr su­lýy» jergilikti topyraq erek­sheligine beıim, Syrdyń sýy­ǵyna da, ystyǵyna da shydaıdy, tuzdylyqqa tózimdi. Taǵy bir tıimdi tusy, «Syr sulýy» reseılik suryptardan 10-15 kún erte pisedi. Bul da eginshiler eskerer erekshelik. Qazir klımattaǵy ózgeristen óńirde kóktem kesh shyǵyp, kúz erte túsetin bolyp júr. Sonyń saldarynan byl­tyr soltústik aýdandarda syrttan kelgen kúrishtiń biraz bóligi pispeı qaldy. Onyń ústine Syrdarııa deńgeıi jyl saıyn tómendep kele jatqan qazirgideı ýaqytta sýdy únemdi paıdalaný úshin de «Syr sulýy» men «Aı-Kerim» taptyrmaıtyn tuqym.

Baǵasy qymbat, beıneti kóp

Qazir jekelegen sharýa­shy­­lyqtar bolmasa, kóp serik­testiktiń tehnıkalyq múmkindigi tap­shy. Kóktemgi egis pen kúz­gi egin naýqandary kezinde bira­zy tehnıkany jalǵa alady. Qyr­manǵa túsken dándi tazalaý da beıneti belden keletin sharýa. Ol da áli kúnge deıin kóbine qolmen atqarylady. Osydan kelip bazar sóresine túsetin kúrishtiń baǵasy qymbattap shyǵa keledi.

– Jyldan-jylǵa baıqalyp kele jatqan sý tapshylyǵy biz­diń aldymyzǵa egistik alqap­tar­dy ártaraptandyrý, kúrish alqaptarynyń kólemin azaıtý, sýdy meılinshe az qajet etetin daqyl túrlerin egý se­kildi min­detterdi qoıyp otyr. Osyndaı kezde dıqandar biz­den kómek kútedi, – deıdi Ba­qyt­jan Dúısembekov. – Biraq olarǵa jol kórsetýge tıisti bizdiń materıaldyq-teh­nı­ka­lyq bazamyz talapqa saı emes. Zerthanamyzda ótken ǵasyrdyń 80-90 jyldaryndaǵy jab­dyqtar áli tur. Basqa da tehnıkalarymyzdyń tozyǵy jetken. Osydan da ǵylymı jańalyǵymyzdy jappaı ón­diriske engize almaı otyrmyz.

Instıtýt Aýyl sharýashy­lyǵy mınıstr­liginiń 2018-2019 jyldarǵa arnalǵan konkýrsynan 9 mln teńgelik 4 jobany utyp alǵan. Osy az ǵana qar­jyǵa sheteldik suryptardy eko­­logııalyq synaqtan ótki­zý, egisti ártarap­tandyrý ba­ǵytyndaǵy jobalar boıynsha zertteýler júrgizip keledi. Biraz jyldan beri egistik da­qyldarynyń seleksııasy bo­ıyn­sha zertteý jumystaryn qarjylandyrý toqtap tur. Soǵan qaramastan ınstıtýt bul saladaǵy ǵalymdarǵa az qar­jydan jyryp berip, jumys isteýine qoldan kelgenshe jaǵdaı jasap otyr. Sonyń ózinde 3 ǵylym doktory jumystan shy­ǵyp ketti. Al olar­dyń ornyn toltyratyn jastar jaǵy ja­laqynyń azdyǵynan ǵylymı-zertteý salasyna attap basqysy kelmeıdi.

– Bizben kórshiles Re­seı­de kúrish óndirisi tý­raly arnaıy baǵdarlama qa­byldanǵan. Saladaǵy bar másele sol baǵ­darlama aıasynda sheshiledi. Al bizde jalǵyz ǴZI áýpirimdep kún keship otyr. Osyǵan qaramastan jańa sorttar shyǵaryp jatyrmyz. Biraq ony óndiriske jappaı engizýge qarjynyń jetispeýshiligi ke­dergi bolyp otyr. Tym bolmasa, osy saladaǵy ǵalymdar bazalyq laýazymdyq aılyq alatyndaı jaǵdaı jasasaq, bir ýaıymymyz kem bolar edi, – deıdi ınstıtýt dırektory.

Osy jyly jergilikti bıýd­jettik baǵdar­lama negizinde ıns­tıtýttyń 7 jobasy jeńim­paz atanyp, ol qarjy jańa sort­tardy óndiris­ke engizý já­ne ınnovasııalyq ádispen árta­rap­tandyrý daqyldaryn egýge jumsaldy. Jańa­qorǵan men Shıeli aýdandaryndaǵy sýarylmaıtyn jerge bıdaı men maqsary egilip, kúnniń erekshe ystyqtyǵyna qaramastan ónim bitik shyqty. Alǵash ret 20 gektar jerge egilgen maıburshaqtyń ár gektarynan orta­sha eseppen 25 sentnerden ónim alynyp, Qar­maqshy aýdanyndaǵy «Turmaǵambet» sharýa qojalyǵy kelesi jyly aýyspaly kúrish egis­­­tiginde 400-500 gektar ıgerýdi josparlap otyr.

Aımaqqa agropark kerek

Instıtýt ǵalymdarynyń taǵy bir úlken jobasy «Ulttyq agrar­lyq ǵylymı-bilim be­rý ortalyǵy» arqyly Úkimetke usy­nylyp ja­tyr. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi maquldap, basqa da tıisti oryndar kelisimin alýǵa jiberilgen osy 1 mlrd 200 mln teńgelik jo­banyń joly bolyp ketse, saladaǵy biraz másele sheshimin tabar edi. Osy joba sheńbe­rin­de tuqym zaýyty men tuqym sharýa­shy­­lyǵyn júrgizýge arnalǵan tehnıkalar alynbaq.

Sońǵy jyldary oblysta agrokarta jasaldy. Onyń aıasynda saladaǵy qordalanyp qalǵan problemany sheshýdiń amaldary qaras­tyrylyp jatyr. Endigi keregi – agroteh­nologııalyq park qurý.

Jalpy, kúrish sharýashy­lyǵynda shy­­ǵyn­nyń kóp bóligi tyńaıtqyshtarǵa jum­salady. Biraq ony da jer sińire alatyndaı mólshermen bergen jón. Ol úshin agrohımkarta jasalýy kerek. Mysaly, qazir oblystaǵy egis alqaptarynda fosfor men kalıı tyńaıtqyshtarynyń qaldyǵy tonnalap jatyr. Neshe jyldan beri jınalyp qalǵan qaldyqtar ónim shyǵymyna áserin tıgizbeı qoımaıdy. Osy kúni dıqandar 1 gektar jerge 300 kılo tuqym seýip, sonyń 30 paıyzy kóktese, úlken jetistik sanap júr. Al ǵalymdar osy shyǵyndy eseleı azaıtyp, kóp ónim alýdyń jolyn eginshilerge jetkize almaı otyr. Eger jańaǵy joba júze­ge asyp jatsa, «Qaraýyltóbe» tájirıbe sharýa­shy­lyǵynyń baza­synda agropark quryp, kúrish ıns­tıtýtynyń kórsetilim ala­ńyn qurý jos­parda bar.

– Qazir jaǵdaıy bar sharýa­shylyqtar mamandaryn shetelge jiberip oqytyp jatyr. Árıne olar tegin oqytpaıdy. Demek, jyl saıyn mıllıondaǵan qarjyny amalsyzdan shetelge asyryp otyrmyz. Bul bizdiń de qoldan keler edi, biraq oǵan baza joq. Kúrish ınstıtýtynyń negizinde agropark qurylyp jatsa, sonyń aınalasynda mamandardy qaı­ta daıarlaý ortalyǵyn ashýǵa ábden bolar edi. Tipti, onyń ǵımaraty da daıyn, – deıdi Baqytjan Álisheruly.

Ǵalymdardyń pikirinshe, agropark jyl on eki aı jumys is­teıtin tájirıbe alań­da­ryn ashyp, kúrishten basqa da daqyl túr­lerine arnalǵan jylyjaılar salýǵa negiz qalaıdy. Osy bastama júzege asqanda ǵana otan­dyq suryptardyń sapasy artyp, syrtqa eksporttalatyn jer­gilikti ónimderge óris ashyla túspek.

QYZYLORDA