Almatynyń aport almasynyń tarıhyna kelgende qoǵamnyń pikiri ekige jarylady. Alǵashqylary aporttyń túp atasy Reseıdiń ný ormandarynda ósken sıvers jabaıy almasy dese, keıingileri onyń túp atasy ózimizdiń «qulja alma» degen oıdy aıtyp júr.
Osy ekinshi pikirdiń bási basym ekeni sońǵy jyldary anyq baıqala bastady. Apta basynda Almatyda ótken Ortalyq Azııa IV agrotehnologııalyq sammıtinde ıtalııalyq seleksıoner, «Dutch Frult Solutions Kazakhstan» jobasynyń úılestirýshisi Alfred Evers te osy oıdy qoldady. Ol Eýropada ósetin almurt, shıe jáne alma túrlerin Almaty men Alataýda ósirýge nıet tanytqan eken. Olardyń bul usynysy Qazaqstan jaǵynan qoldaý taýyp, úsh jyl merzimge Talǵar jaqtan 3 gektar jer jalǵa berilip otyr.
Alfred Evers bizben áńgimeleskende shırek ǵasyrdan beri qazaqtyń qulja almasymen «aýyryp» júrgenin jasyrmady. 1990 jyldardyń ekinshi jartysynda Almatyǵa kelip, Alataýdyń qııa jartasyn tik jaryp shyqqan alma kóshetterin Italııaǵa jersindirmek bolypty. Taýdyń bókterinde tamyry tasty aımalap, butaǵy kúnnen nár alyp ósken qazaq almasynyń «ishine» Italııa aýasy jaqpaǵan. Fermerler qansha jerden óbektese de jarty kılo bolady degen jemisi 200 gramnan ári kóterile almaǵan. «Almatynyń qulja almasy ózge topyraqty da, ózge tyńaıtqyshtardy da qabyldamaıtyn erekshe qasıetke ıe ekenine kózim jetti. Sodan soń qazaq almasyn ósirý týraly armanymdy aldaǵy sátti kúnderdiń enshisine qaldyrdym. Aporttyń ataýyn qazaqtardyń ózi ártúrli ataıdy. Biri «aport» dese, ekinshisi «sıvers» deıdi. Sońǵy 1 jylda jer bederin zerttep, tómendegideı qorytyndyǵa keldim. Almaty oblysynyń Qytaıdyń shekarasynan bastap, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Túlkibas, odan ári Qazyǵurtqa deıin jalǵasqan taý jotasynda qus joly sııaqty alma beldeýi bar. Bul beldeýde ósken almanyń dámi teńiz deńgeıinen bıiktigine baılanysty. Almatyda, Talǵar jaqta ósken aporttyń dámin Túlkibas, Tólebı jaqtaǵy taý jotalarynda ósken almanyń dámimen salystyrýǵa kelmeıdi. Formasy jaǵynan da bir-birine uqsamaıdy. Osyǵan qarap otyryp, naǵyz aporttyń otany teńiz deńgeıinen 900-1200 metr bıiktikte turǵan Almaty, Talǵar aınalasy» degen qorytyndyǵa keldim», dedi Alfred Evers.
Almanyń ǵana emes, kez kelgen jemis túriniń tabıǵaty keńdikti jáne tabıǵılyqty jaratady. Jeriniń tapshylyǵynan vertıkaldy fermerlik júıe boıynsha jemis túrlerin ósirýmen aınalysýǵa májbúr bolǵan Batys ǵalymdary, birinshi kezekte jemistiń saqtalý merzimine ǵana basymdyq berip, ózegindegi qanttyń taralýyna jol ashyp turatyn jasýshalardyń kózin bekitip tastaıdy eken. Osy jıynǵa qatysqan qazaqstandyq alma baǵbany Jeńis Baısholaqov bizben áńgimesinde babasy alma ósirýmen aınalysqanyn, ózi de osy kásippen jan baǵyp júrgenin aıtty. Onyń túsindirýinshe, almanyń hosh ıisi men dámin kirgizetin ózegindegi qanttyń kózin bekitýge bizdiń baǵbandar da kirise bastapty. Sońǵy onjyldyqtarda alma HH ǵasyrdyń basy men 1990 jyldarǵa deıingi formasy men dáminen aıyrylyp, ózine jat, sopaq túrge ene bastaǵan. Atap aıtqanda, alma surybynyń eń jaqsy klondaryn mıkroklondaý arqyly aporttyń probırkadaǵy «jańa ósimdigi» alyndy. Ol qaýipti mıkroorganızmderden tazartylǵan jáne túpnusqa aǵashtyń sharýashylyq jáne bıologııalyq qasıetterin saqtasa da aporttyń bastapqy formasyna keri áserin tıgizgen.
«Munda seleksıoner ǵalymdardyń qoltańbasy bar. Olar taýda, tamyry tas jaryp ósken aport butaqtaryn múldem basqa sortty alma butaǵymen býdandastyrady. Nátıjesinde aralas sortty alma bolyp shyǵa keledi. Alataýdyń almasy tákappar. Onyń basqa jerdi mensinbeıtinin ǵalymdar da aıtyp jatyr. Sol sebepti taza aport almasyn basqa alma sortyna teligendi toqtataıyq. Qazir el ishinde, kónekóz qarııalardyń aýlasynda aporttyń bylǵanbaǵan, býdandastyrylmaǵan sorttary bar dep estımin. Solardy bir ortalyqqa jınap, memlekettiń qorǵaýyna alatyn kez keldi. Álemde de, Qazaqstanda da alma túri kóp. Biraq el ishinde qulja almasy atanyp ketken aport jalǵyz. Biz babalarymyzdan bizge jetken alma túrimen ǵana erekshelenip, tanyla alamyz», dep sózin túıindedi Jeńis Baısholaqov.
1970 jyldarda sanaq boıynsha Qazaqstanda 3 851 193 túp aport aǵashy bolsa, onyń 80 paıyzy Almatyda ósirilgen eken. 1984 jyly Qazaqstanda 1 965 795 túp aport alma bolyp, Almatyda onyń 1 418 988-i ósirilipti.
Almatynyń aportyna qoldaý kerek, qamqorlyq ta qajet. Sonda ǵana álemdik naryqta otandyq almanyń bedeli asqaq bolmaq.