«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń joldaýy

«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń joldaýy

Senbi, 15 maýsym 2013 1:00

2013 jylǵy 12 maýsym             № 09-3/1

Qazaqstan Respýblıkasy Kon­stıtýsııasynyń 53-babynyń 6) tarmaq­shasyna jáne «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 4-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Joldaýdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine usynady.

2012 jyly Qazaqstan Respýblıkasynda elimizdiń Negizgi Zańynyń prınsıpteri men normalaryn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan, azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyrý maqsatynda memleket resýrstaryn meılinshe tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beretin memlekettik deńgeıdegi birqatar mańyzdy sheshimder qabyldandy.

Senbi, 15 maýsym 2013 1:00

2013 jylǵy 12 maýsym             № 09-3/1

Qazaqstan Respýblıkasy Kon­stıtýsııasynyń 53-babynyń 6) tarmaq­shasyna jáne «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 4-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» Joldaýdy Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine usynady.

2012 jyly Qazaqstan Respýblıkasynda elimizdiń Negizgi Zańynyń prınsıpteri men normalaryn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan, azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyrý maqsatynda memleket resýrstaryn meılinshe tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beretin memlekettik deńgeıdegi birqatar mańyzdy sheshimder qabyldandy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 2012 jylǵy 14 jeltoqsanda «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaqstannyń odan ári damýynyń uzaq merzimdi baǵyttaryn aıqyndap berdi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń qoǵamdyq ómiriniń quqyqtyq, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı jáne ózge de salalary damýynyń negizgi vektorlaryn qamtıtyn bul baǵdarlamalyq qujat memlekettiń konstıtýsııalyq jolmen damýynyń jáne eldegi konstıtýsııalyq zańdylyqty nyǵaıtýdyń bolashaǵyn da aıqyndaıdy.

«Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn iske asyrý jónin­degi sharalar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2012 jylǵy 18 jeltoqsandaǵy № 449 Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Joldaýyn iske asyrý jónindegi Jalpy­ulttyq is-sharalar jospary bekitildi.

«Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyr­tylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty 2012 jylǵy 10 shildedegi baǵdarlamalyq maqalasynda Memleket basshysy Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyn qurýdyń negizgi baǵyttaryn kórsetip, memleket pen qoǵamnyń odan ári áleýmettik jańǵyrtylýynyń prın­sıpterin aıqyndap berdi. Onda, memleket pen qoǵamnyń búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damýy­nyń konstıtýsııalyq negizderin (Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtary), árkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýyna, qaýipsizdik pen tazalyq talaptaryna saı eńbek etý jaǵdaıyna, eńbegi úshin nendeı bir kemsitýsiz syıaqy alýyna, sondaı-aq jumyssyzdyqtan áleýmettik qorǵalýǵa quqyǵyn (Konstıtýsııanyń 24-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtary), árkimniń kásipkerlik qyzmet erkindigine quqyǵyn (Konstıtýsııanyń 26-babynyń 4-tarmaǵy) jáne t.b. tereńdetip iske asyrýmen baılanysty áleýmettik memleket qurýdyń maqsaty men mindetteri tujyrymdalǵan.

Birikken Ulttar Uıymy Bas Assam­bleıasynyń 2012 jylǵy 12 qarasha­da ótken 67-sessııasy barysynda Qazaqstan BUU Adam quqyqtary jónindegi keńesine múshe bolyp saılandy. Bul sheshim elimizdiń quqyq ústemdigin qamtamasyz etý salasyndaǵy jetistikterin taǵy da rastaıdy, sondaı-aq adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary salasyndaǵy jalpyǵa birdeı qabyldanǵan prınsıpterdi saqtaýda memleketimizge mindetter júkteıdi.

2012 jylǵy 22 qarashada Parıjdegi Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń Bas Assambleıasy Qazaqstannyń elordasy Astana qalasyn EKSPO-2017 kórmesin ótkizý orny dep jarııalady, bul álem qaýymdastyǵy tarapynan Qazaqstan Respýblıkasynyń ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnologııalyq, áleýmettik-mádenı jetistikterin, bolashaqtaǵy qýat kózderi, balamaly qýat kózderi men «jasyl ekonomıka» sekildi búkil adamzat úshin ózekti salalarda jahandyq ekonomıka men naryqtyń damýyna degen jańa kózqarasty qalyptastyrýdaǵy rólin moıyndaý bolyp tabylady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq­aralyq qaýymdastyqta bedeli artyp, pozısııasy kúsheıe túsken saıyn, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń halyqaralyq baılanystary da damyp, nyǵaıyp keledi.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2012 jylǵy 13 naýryzdaǵy№ 283 Jarly­ǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Quqyq arqyly demokratııa úshin Eýropalyq Komıssııaǵa (Venesııa Komıssııasy) múshe bolǵany belgili. Bul Komıssııa qyzmetiniń basty maqsaty – quqyqtyq memlekettiń basty qundylyqtaryn, adam quqyqtary men demokratııany ilgeriletý; demokratııalyq ınstıtýttardyń qyzmet isteý tıimdiligin arttyrý jáne zań ústemdigi prınsıpterin iske asyrý; negizgi quqyqtar men bostandyqtardy, ásirese, qoǵamdyq ınstıtýttardyń qyzmetine azamattardyń qatysý quqyqtaryn kúsheıtý; jergilikti jáne óńirlik ózin-ózi basqarý organdarynyń demokratııany damytýdaǵy úlesin arttyrý jolynda konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń yntymaqtastyǵyn ornatý bolyp tabylady.

2013 jylǵy 24 sáýirden bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Kon­stıtý­sııalyq Keńesi Azııa elderi kon­stıtýsııalyq ádilet organdarynyń adamzat­tyń ortaq qundylyqtary – demokratııany, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýdi ilgeriletý jónindegi óńirlik ashyq alańy – Azııa elderiniń konstıtýsııalyq sottary men balamaly ınstıtýttary qaýymdastyǵyna múshe bolyp tabylady.

Respýblıkada quqyqtyq memleketti qalyptastyrý jáne konstıtýsııalyq zańdylyqty nyǵaıtý zańnamanyń serpindi damýymen bite qaınasady. Bul memleket ómiriniń, ekonomıkalyq jáne áleýmettik ómirdiń negizgi salalaryn retteıtin zańdar qabyldaýdy qajet etedi.

Memleket basshysynyń 2009 jylǵy 24 tamyzdaǵy № 858 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrym­damasyn oryndaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqta­ry men bostandyqtaryn nyǵaıtýǵa, memlekettiń ekonomıkalyq, áleýmettik jáne quqyqtyq júıelerin damytýǵa septigin tıgizetin zańdar qabyldady. Halyqaralyq quqyq talaptaryn ulttyq zańnamaǵa kezeń-kezeńimen kiriktirýge yqpal etetin birqatar halyqaralyq sharttar bekitildi.

Qazaqstan Respýblıkasynda quqyq qorǵaý jáne sot júıesin dáıektilikpen jańǵyrtý jumystary jalǵasýda. Qazirgi tańda quqyq qorǵaý qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa, adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna berilgen konstıtýsııalyq kepildikterdi kúsheıtýge qaratylǵan Qylmystyq, Qylmystyq is júrgizý, Qylmystyq atqarý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterdiń jańa redaksııalarynyń jobalary ázirlenýde.

Budan burynǵy Joldaýdy (2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentinde jarııalaǵannan beri ótken kezeń ishinde Konstıtýsııalyq Keńes Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń Konstıtýsııanyń jekelegen normalaryn túsindirý, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń keıbir normatıvtik qaýlylaryna túsindirme berý máseleleri boıynsha ótinishterin qarady.

Máselen, Konstıtýsııalyq Keńes Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń ótinishi boıynsha «ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler», «basqa da quqyqtyq aktiler» uǵymdarynyń mazmunyn, respýblıkanyń zań jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, qoldanysqa engizý jáne jarııalaý boıynsha arnaý­ly zańnyń nysanasyn keńeıtýge jol beriletinin ne berilmeıtinin túsindirý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 62-baby 8-tarmaǵyna jáne 83-baby 1-tarmaǵyna resmı túsindirme berdi.

«Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 62-baby 8-tarmaǵynyń jáne 83-baby 1-tarmaǵynyń normalaryn resmı túsindirý týraly» 2013 jylǵy 6 naýryzdaǵy № 1 Normatıvtik qaýlyda Konstıtýsııalyq Keńes «ózge de normatıvtik quqyqtyq aktiler» dep zań aktileri bolyp tabylmaıtyn kez kelgen normatıvtik quqyqtyq aktilerdi túsingen jón. Bul rette «quqyqtyq akt» termıni óziniń mazmuny boıynsha «nor­matıvtik quqyqtyq akt» termıninen keń, al Konstıtýsııanyń 83-babynyń 1-tarmaǵynda paıdalanylatyn «basqa da quqyqtyq aktiler» uǵymy ózge aktilerdiń bárin, normatıvtik sıpaty barlaryn da, mundaı belgisi joqtaryn da qamtıdy, dep belgiledi.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 62-babynyń 8-tarmaǵyna sáıkes zań jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, kúshine engizý jáne jarııalaý tártibi arnaýly zańmen jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti men onyń palatalarynyń reglamentterimen aıqyndalýǵa tıis. Bul rette Konstıtýsııa arnaýly zańnyń retteý nysanasyn Konstıtýsııanyń 62-babynyń 8-tarmaǵynda kórsetilgen zań jáne ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerin ázirleý, usyný, talqylaý, kúshine engizý jáne jarııalaý tártibimen ǵana shektemeıdi. Oǵan memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalardyń quqyq shyǵarý jáne quqyq qoldaný qyzmetiniń basqa da máseleleri, solardyń ishinde normatıvtik bolyp tabylmaıtyn quqyqtyq aktilerdi ázirleý jáne qabyldaý tártibin retteý máseleleri engizilýi múmkin. Qajet kezde zań shyǵarýshy, Konstıtýsııamen kózdelgen ókilettikterin paıdalana otyryp, muny jasaýǵa haqyly.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik organdardyń quzyretin zańnamalyq jáne (nemese) zańǵa táýeldi deńgeıde bekitý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Zań jobasyn Parlamentte qaraý barysynda máseleler týyndaýyna baılanysty, Konstıtýsııalyq Keńes «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy № 2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 35-baby 1-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyna sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senaty Tóraǵasynyń «Qazaqstan Respýb­lıkasy Konstıtýsııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarmaǵynyń 1) jáne 3) tarmaq­shalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8 Normatıvtik qaýlysyna túsindirme berý týraly ótinishin qarady.

Parlament Senatynyń Tóraǵasy Konstıtýsııalyq Keńestiń bul atalǵan Normatıvtik qaýlysyna túsindirme beril­gen kezde, Konstıtýsııanyń 61-baby 3-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasyndaǵy «mem­lekettik organdardy uıymdastyrý men olardyń qyzmetiniń negizderi» degen konstıtýsııalyq uǵymnyń mazmunyn túsindirýdi, sondaı-aq zańnyń jáne zańǵa táýeldi aktilerdiń retteý nysanalary bolyp tabylatyn fýnksııalardyń ara-jigin belgileýdi suraǵan.

«Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtý­sııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarmaǵynyń 1) jáne 3) tarmaqshalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8 Normatıvtik qaýlysyna túsindirme berý týraly» 2013 jylǵy 16 mamyrdaǵy № 2 Qosymsha qaýlyda Konstıtýsııalyq Keńes bylaı dep belgiledi.

Qazaqstan Respýblıkasy Konstı­týsııasynyń 61-baby3-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasynda belgilengen «memlekettik organdardy uıymdastyrý men olardyń qyzmetiniń negizderi» dep memlekettik organdardyń quqyqtyq mártebesiniń mazmunyna (basshylyq jasaý salalary, mıssııalary, negizgi mindetteri, fýnksııalary men ókilettikteri), qurý, taratý, qaıta qurý jáne qyzmetin uıymdastyrý tártibine degen negizgi kózqarasty aıqyndaıtyn túbegeıli prınsıpter men normalardy túsingen jón.

Zańdarda memlekettik organdardyń uıymdastyrylýy men qyzmetiniń negizin quraıtyn fýnksııalar, sondaı-aq júzege asyrylýy Konstıtýsııanyń 61-baby 3-tarmaǵynda atalǵan asa mańyzdy qoǵam­dyq qatynastardy qamtıtyn fýnksııalar belgilenedi. Bul, sonyń ishinde, jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyq sýbektiligi máselelerine, quqyq shekteý sıpatyndaǵy sharaǵa, sondaı-aq, quqyq qorǵaý, baqylaý-qadaǵalaý fýnksııalaryn jáne jekelegen qyzmet túrlerin iske asyrýǵa ruqsat berý tártibin belgileýdi qosa otyryp, memlekettik organdardyń memlekettik emes uıymdarmen jáne jeke tulǵalarmen ózara qarym-qatynasyna qatysty bolady.

Zańǵa táýeldi deńgeıde, iske asyrylýy Konstıtýsııanyń 61-baby 3-tarmaǵynda sanap kórsetilgen qoǵamdyq qatynastardy qamtymaıtyn fýnksııa­lar belgilenedi. Bul zańda bekitilgen fýnksııalardy júzege asyrý mehanızmin aıqyndaýǵa, memlekettik organdardyń ishteı uıymdastyrylýy men qyzmetine, tehnıkalyq jáne tehnolo­gııalyq normalardy qabyldaýyna (shyǵarýyna) qatysty bolýy múmkin. Zańǵa táýeldi deńgeıde memlekettik organdardyń fýnksııalary zańǵa táýeldi tıisti akt shyǵaratyn sýbekttiń ókilettikteri sheginde ǵana belgilenedi.

Konstıtýsııalyq Keńestiń normatıvtik qaýlylaryndaǵy quqyqtyq pozısııalar men joldaýlaryndaǵy usynymdardy oryndaý maqsatynda Qazaqstan Respýblı­kasynyń memlekettik organdary birqatar zańnamalyq aktiler men ózge de sheshimder qabyldady.

«Qaraǵandy oblysynyń Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdanynyń № 2 aýdandyq sotynyń ótinishi boıynsha «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 44-baby 1-tar­ma­ǵynyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2011 jylǵy 7 jeltoqsandaǵy № 5 Nor­matıvtik qaýlysyna sáıkes, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ártúrli zańnamalyq aktiler­diń quqyq normalary arasyndaǵy qaıshylyqtardy, olqylyqtardy, kollızııalardy jáne sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar jasaýǵa yqpal etetin normalardy joıý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2012 jylǵy 27 sáýirdegi № 15-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańymen «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» 2007 jylǵy 26 shildedegi № 310-III Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna jyljymaıtyn múlikke quqyqty memlekettik tirkeýden bas tartýdyń tolyq negizderin qarastyratyn ózgerister engizildi, sondaı-aq sot aktisimen belgilengen jyljymaıtyn múlikke quqyqty (quqyq aýyrtpalyǵyn) tirkeýden bas tartýǵa tyıym belgilendi.

Atalǵan normatıvtik qaýlyda Konstıtýsııalyq Keńes sondaı-aq, menshik ıeleriniń jáne ózge de zańdy túrde ıelik etýshilerdiń, kepil ustaýshylardyń jáne ózge de tulǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 81-babyna saı Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý tártibine qatysty sot praktıkasy máseleleri boıynsha túsindirme berýi qajet ekenin atap ótti.

Joǵarǵy Sot usynǵan aqparat bo­ıynsha,jyljymaıtyn múlikke quqyq­tardy memlekettik tirkeýmen baılanys­ty sot praktıkasyn aǵymdaǵy jyly qorytý josparlanǵan, onyń qory­tyndy­syna qaraı «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý týraly» Zańnyń normalaryn sottardyń qoldanýy boıynsha Joǵarǵy Sottyń normatıvtik qaýlysyn qabyldaý qajettigi týraly sheshim qabyldanatyn bolady.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa jáne aqshany qolma-qol aqshaǵa aınaldyrýǵa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2012 jylǵy 21 maýsymdaǵy № 19-V Qazaq­stan Respýblıkasynyń Zańymen Konstıtýsııalyq Keńestiń «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 18-baby 2-tarmaǵyn resmı túsindirý jáne «Zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine zańsyz jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýb­lıkasy Zańynyń Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkestigin tekserý týraly» 2009 jylǵy 20 tamyzdaǵy № 5 Normatıvtik qaýlysyndaǵy birqatar quqyqtyq pozısııalary júzege asyryldy.

«Konstıtýsııalyq merzimderdi esepteý máselesi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń normalaryn resmı túsindirý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 13 sáýirdegi №2 Normatıvtik qaýlysyn oryndaý maqsatynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti konstıtýsııalyq zańdarda qarastyrylǵan merzimderdiń bastalýy men aıaqtalýyn esepteýdi retke keltirýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna konstıtýsııalyq merzimderdi esepteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń jobasyn ázirlep, Parlamentke engizgen.

«Memlekettik kórsetiletin qyzmetter týraly» 2013 jylǵy 15 sáýirdegi                         № 88-V jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik kórsetiletin qyzmetter máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2013 jylǵy 15 sáýirdegi № 89-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańdarymen «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarmaǵynyń 1) jáne 3) tarmaqshalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıym­dastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy № 8 Normatıvtik qaýlysynyń «memlekettik fýnksııalar» jáne «memlekettik kórsetiletin qyzmetter» uǵymdarynyń, memlekettik organdardyń osy saladaǵy ókilettikteriniń ara-jigin ajyratýǵa jáne olardyń memlekettik qyzmetter kórsetýiniń tártibin jetildirýge qatysty birqatar quqyqtyq pozısııalary iske asyryldy.

Zańnamalyq aktilerdegi kemshilikter men qaıshylyqtardy odan ári joıý maqsatynda, Konstıtýsııalyq Keńestiń birqatar joldaýlaryndaǵy (2006 jyl­ǵy 19 maýsymdaǵy № 01-3/1, 2011 jyl­ǵy 16 maýsymdaǵy № 09-5/1 jáne t.b.) usynymdarǵa sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ártúrli zańnamalyq aktiler­diń quqyq normalary arasyndaǵy qaı­shylyqtardy, olqylyqtardy, kollızııalardy jáne sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyqtar jasaýǵa yqpal etetin normalardy joıý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» 2012 jylǵy 27 sáýirdegi № 15-V Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Par­lamenti, azamattarǵa bilikti zań kómegin tegin kórsetý júıesin jetildirý maq­satynda, Konstıtýsııanyń 13 jáne 16-baptaryna jáne Konstıtýsııalyq Keńestiń usynymdaryna (2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 joldaý) sáıkes Respýblıka Úkimeti engizgen «Memleket kepildik bergen zań kómegi týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memleket kepildik bergen zań kómegin usyný júıesin jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zań jobalaryn qarastyrýda. Parlament sondaı-aq Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 joldaýyndaǵy usynymdardy oryndaýǵa baǵyttalǵan «Jol qozǵalysy týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jol qozǵalysy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryn qaraýda.

Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 12 maýsymdaǵy № 09-3/1 Jol­daýyndaǵy zań jobalarynyń qazaq jáne orys tilderindegi mátinderiniń maǵynalyq jaǵynan teń bolýy jáne zań jobalaryna júrgiziletin lıngvıstıkalyq saraptamanyń sapasyn arttyrý qajettigi týraly usynymdaryn júzege asyrý aıasynda, Respýblıka Premer-Mınıstri Keńsesiniń aqparaty boıynsha, 2012 jyly júrgizilgen ǵylymı lıngvıstıkalyq saraptamalardyń kólemi 2011 jylmen salystyrǵanda 75%-ǵa ulǵaıǵan.

Konstıtýsııalyq Keńes, Respýb­lıkadaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıin aıqyndaý jáne baǵamdaý qoldanystaǵy quqyq damýynyń belgili bir qorytyndysyn shyǵarýdy ǵana emes, zańnamalyq retteýdiń problemalaryn anyqtaýdy, zańnamany odan ári jetildirýdiń negizgi baǵyttaryn aıqyndaýdaǵy júıeli kózqarasty, tabylǵan kemshilikter men qaıshylyqtardy joıýdy da qajetsinedi dep paıymdaıdy.

1. «Konstıtýsııalyq merzimderdi esep­teý máselesi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń normalaryn resmı túsindirý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2012 jylǵy 13 sáýirdegi № 2 Normatıvtik qaýlysyn negizge ala otyryp, adamdy ustaý, sondaı-aq bul ustaýdyń bastalýy men aıaqtalýy merzimderin esepteýtártibin belgileıtin Respýblıkanyń birqatar zańdaryn Konstıtýsııanyń 16-baby 2-tarmaǵyna sáıkestendirý qajet.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyl­mystyq is júrgizý kodeksine, Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksine, «Halyqtyń kóshi-qony týraly», «Shet eldikterdiń quqyqtyq jaǵdaıy týraly», «Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń Ishki áskerleri týraly», «Tótenshe jaǵdaılar týraly», «Soǵys jaǵdaıy týraly», «Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdary týraly», «Terrorızmge qarsy turý týraly» zańdarǵa jáne ózge de zańnamalyq aktilerge tıisti ózgerister men tolyqtyrýlar engizgen jón.

2. «Qazaqstan Respýblıkasy Kon­stıtýsııasynyń 26-baby 3-tarmaǵyn jáne 76-baby 2-tarmaǵyn resmı túsindirý týraly» Konstıtýsııalyq Keńestiń 2000 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy № 21/2 qaýlysyna jáne 2010 jylǵy 25 mamyrdaǵy № 09-5/1 Joldaýyna sáıkes «memleket muqtajy», «erekshe jaǵdaılar», «quny teń baǵamen ótelgen kezde» degen uǵymdardyń mazmuny zańdarda aıqyndalýǵa tıis. Degenmen, azamattyq, bank salasyndaǵy jáne ózge de zańnamaǵa (2003 jylǵy20 maýsymdaǵy № 442-II Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer kodeksine engizilgen keıbir ózgeristerdi qospaǵanda) tıisti ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilmedi, sondaı-aq zańdarda paıdalanylatyn «alyp qoıý» jáne «májbúrlep aıyrý» termınderiniń uǵymy men aıyrmashylyǵy ashyp kór­setilmedi. Memleket muqtajy úshin múlikten májbúrlep aıyrý jaǵdaılaryn erekshe dep tanýdyń naqty krıterııleri aıqyndalmady.

Konstıtýsııalyq Keńes, qoldanystaǵy zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerge orynsyz jıiletip ózgerister men tolyqtyrýlar engizý zań shyǵarmashylyǵy prosesindegi kemshilikterdiń biri bolyp tabylatynyna memlekettik organdardyń nazaryn aýdarý qajet dep esepteıdi. 2012 jyldyń ózinde ǵana Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly 2001 jylǵy 30 qańtardaǵy № 155-II Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksine 25 zańmen túzetýler engizildi, «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin ózge de mindetti tólemder týraly» 2008 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy № 99-IV Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksine (Salyq kodeksine) – 20 zańmen, «Halyqtyń densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» 2009 jylǵy 18 qyrkúıektegi № 193- IV Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksine – 9 zańmen túzetýler engizildi.

Zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń jobalaryn ázirleý jáne olarǵa túzetýler engizýdi retke keltirýdiń, ýákiletti organdardyń zań shyǵarýshylyq jáne ózge de norma shyǵar­mashylyq qyzmetti úılestirýdegi rólin kúsheıtýdiń joldaryn aıqyndaý maqsatqa saı bolar edi.

Negizgi Zań konstıtýsııalyq zańdy­lyq rejımin nyǵaıtýda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentine, Parlamentine, Úkimetine, Konstıtýsııalyq Keńesine, sot júıesine, prokýratýra organdaryna mańyzdy ról arnaıdy. Sonymen birge, eldegi konstıtýsııalyq zańdylyqty qamtamasyz etý Qazaqstan Respýblıkasynyń barlyq memlekettik organdary men laýazymdy tulǵalarynyń, uıymdary men azamattarynyń mindeti bolyp tabylady.

 

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń

Tóraǵasy I.ROGOV.