Búgingi tańda Aqtóbe sekildi óndiristi qalanyń «ókpesi» qysylyp, tarylyp turǵany eshkim de qupııa emes. onyń basty sebebi kásiporyndardan shyǵatyn zııandy óndiristik qaldyqtardyń kóbeıýi. Ári ony boıyna jutyp, sińirip alatyn aǵashtardyń azdyǵy bolyp otyr. Qazirgi kezde bul máselege qanatyn keńge jaıyp kele jatqan megopolıstikten úmitker qalanyń «bir kem dúnıesi» degenimiz jón.
Taǵy bir kereǵar jáıt ár jyl saıyn kóktem men kúz aılarynda bálenbaı myń túp tal-kóshetteri otyrǵyzylsa da, onyń kóp keshikpeı kókteı solyp qýrap qalatyndyǵy. Sonda osynshama túp aǵash egildi dep alaýlatyp-jalaýlatýdyń qandaı qajeti bar? Tal topyraqqa shanshylǵan soń, oǵan tıisti kútim jasalyp, ýaqytynda sýarylyp turmasa –budan ne úmit, ne qaıyr? Ekinshiden Aqtóbe qalasynda burynnan bar kári aǵashtardyń irip-shirip ár túrli ósimdik dertine shaldyqqany bólek bir áńgimeniń enshisi. О́ńirde ony retke keltiretin kásibı mamandardyń tapshylyǵy men dendrologııalyq zertteýlerdiń joqtyǵy da alańdatpaı qoımaıdy.
Bolashaqta elimizdiń batys óńirindegi iri shahardyń jasyl beldeýin ornyqtyrý isi qandaı joldarmen aspaq? Bul salmaqty saýalǵa oraı eń aldymen aıtarymyz qazirgi kezde munda jasyl jelekti sandyq júıe arqyly túgendeı jáne gendrologııalyq qujattandyrý jóninde arnaıy strategııalyq joba belgilengen. Jobanyń aty – joba. Bul túpkilikti shesheim emes. Sondyqtan da qazirgi kezde Aqtóbede tabıǵat janashyrlary men qoǵam belsendilerinyń tıgizetin paıdasy men tıimdiligi nemese qajetsizdigi, basy artyq shyǵyn ekendigi jóninde ár túrli oı-pikir óristetýde. Buǵan ne deýge bolady, mundaı ekijaqty tujyrymdardyń ara jigin ajyratyn kórgende nege kózimizdi jetkize alamyz. Bul rette eń aldymen aıtarymyz atalǵan aýqymdy joba Reseılik, ıaǵnı Máskeýden arnaıy shaqyrylǵan mamandardyń kómegine súıene otyryp jasaqtalǵany.
Aıtalyq Máskeý pedagogıkalyq memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Ekaterına Chernıaeva Aqtóbe qalasynda ótkizile bastaǵan qoǵamdyq tyńdaýlar kezinde aǵashtardy túgendeý men qujattandyrý júıesi Reseı astanasynda jaqsy nátıje bergenin atap kórsetti. Onyń aıtynsha munda bári de eskerilgen. Mysaly ár aǵashqa bir rettik sýarý kezinde ári tutastaı jaz ýaqytynda qansha sý kerektigi men tyńaıtqyshty engizýdiń óz mólsheri kórsetilgen. Atalǵan júıe kúni búgingi deıin jetildirilip keledi. Munyń basty mánisi qaladaǵy ár aǵash pen buta arnaıy kartaǵa engizilip, tıisti nómirge ıe bolatynynda. Munda onyń tegi men túri, jasy jáne dıametri men bıiktigi barlyq derekter tirkeledi deıdi ol. Máskeýlik mamandardyń málimdeýinshe qalanyń ár túkpirinde ornalasqan qara aǵashtarda kezdesetin aýrýlardy anyqtaýǵa da atalǵan júıe kómegin tıgize alady eken. Qysqasy, aǵashtardy kútý men baptaýǵa qatysty jumystardy sapaly ári kózqaras negizinde josparlaýǵa tolyq negiz bar. Atalǵan júıe jaǵdaıynda ony shabýǵa nemese kesý men qyrqýǵa múldem bolmaıdy. Bul is qajettilikke qaraı turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy ókilderiniń ruqsaty boıynsha atqarylmaq.
Sóıtip Aqtóbede aldaǵy ýaqytta aǵashtardy esepke alýdyń elektrondyq bazasy qurylyp, qala aýmaǵyndaǵy jasyl jelek qatań baqylaýǵa alynbaq. Bul is óz kezeginde tehnıkalyq múmkindikterdi odan ári jetildirýdi qajet etedi. Túgendeý men esepke alý degennen shyǵady. Sońǵy kezde Aqtóbe qalasynda aǵashtar men tal-terekterdiń jaı-kúıi jáne san men sapasy jónindegi derekterdi jınaqtaý isi múldem nazardan tys qalypty. Mundaı jáıt jasyl jelekti sýarý men baptaýǵa bólinetin qarajatty tıimdi túrde jumsaýǵa kedergi keltirmek.
Qoǵamdyq tyńdaý kezinde Aqtóbe qalasy ákiminiń orynbasary Jangeldi Áýbákirov tal-terekterdi sandyq júıe arqyly túgendeýdiń birneshe paıdaly jaqtary bar. Birinshiden bul sońǵy ýaqytta umyt qalǵan statıstıkalyq esep úshin qajet bolsa, ekinshiden onyń qalanyń jasyl beldeýin jetildirý men qalyptastyrýǵa da tıgizetin járdemi mol. Úshinshiden mundaı kezde qalada turǵyzylatyn jańa nysandar men turǵyn-úılerdiń qurylysyn dál ári aıqyn túrde jobalaýǵa da jol ashylady degen oı-pikirin bildirdi. E.Chernıaevanyń sózine saısaq usynylǵan joba ǵylymı –gendralogııalyq negizderge arqa súıeıdi. Osy arqyly sý jáne energııa men eńbek resýrstaryn únemdeýge de múmkindikter týǵyzylmaq.
Osy aıtylǵan oı-tujyrymdarǵa súıensek, Aqtóbede jasyl jelekti túgendeý men qujatandyrý konsepsııasy esh mini men kemshiligi joq jobadaı kórinedi. Rasynda da solaı ma? Qoǵamdyq tyńdaýlar barysynda bul máselege qatysty ózge mazmunda usynys-tilek bildirgen aqtóbelikter de bar. Solardyń biri orman sharýashylyǵy isiniń kánigi sheberi, Aqtóbe orman sharýashylyǵynyń burynǵy dırektory Karen Aıjaryq jańa jobaǵa birjaqty kózqaras turǵysynan qaraı almaıtynyn aıtyp berdi. О́ıtkeni biz bir kezde buǵan uqsas tájirıbeni qolǵa alyp biraz is-áreket jasap kórgenimizben budan naqty nátıje shyqpady. Meniń oıymsha aǵashtardy qur nómirlep qoıǵannan góri, ony naqty bir oqý oryndary men kásiporyn mekemelerge bekitip bergenniń paıdasy kóbirek bola ma dep oılaımyn. Mundaı jaǵdıda atalǵan iske bıýdjetten bólinetin qarajattardy únemdi jumsaýǵa jol ashylady. Osy oraıda qarajat tek tyńaıtqysh ázirleý men kóshetterdi satyp alýǵa jumsalady dedi ol budan ári. Sondaı-aq óńirdegi jasyl jelek ósirý men gendralogııalyq ahýaldy jaqsartý isine selsoq, enjar qaraı almaıtyn jergilikti mamandar men ǵalymdar Reseılikter usynǵan jobada ony keshendi túrde iske asyrýǵa qajetti basty bir faktordyń eskerilmeı qalǵanyn málimdep otyr. Bul jasyl jelekti sandyq júıe arqyly túgendeý men qujattandyrý isi aıaqtalǵan soń ony kútý men baptaý isin naqty túrde kimder atqaratyndyǵy, eń bastysy buǵan jumsalatyn sý mólsheri qandaı kózderden keletindigi jónindegi máseleden týyndaıdy.
Búgingi kúnderi ózderi jetkilikti sý kózderine zárý Aqtóbe jáne Sazdy sý qoımalary bul qajettilikti óteı ala ma? О́ńirdegi tabıǵat janashyrlary osyǵan alańdaıdy. Máskeýlikter usynǵan joba bul máseleniń túbegeıli sheshimin qolǵa ustata qoıýy ekitalaı desek she? Eshqandaı talas joq Aqtóbe qalasyndaǵy jasyl jelekti sandyq júıe arqyly túgendeý óte qajetti joba. Áıtse de tal-terekterdi sýarý men kútý jónindegi ońtaıly strategııalyq jáne praktıkalyq sheshimder osy bastan qolǵa alynbasa paıdasy mol dep eseptelgen bastama jartykesh kúıinde qalyp qoıýy ábden múmkin. Taǵy bir qynjylarlyq jáıt oblysta qazirgi sý qoımalarynda jınaqtalǵan azyn-aýlaq sý mólsheriniń ózi zııandy hımııalyq element –bormen lastanǵany. Bulaı bolatyn sebebi joǵaryda atalǵan sý qoımalarynda bor konsentrasııasy qala mańyndaǵy Elek ózeni arqyly túsetindigi. Bul teris úderis kóp jaǵdaılarda kóktemgi sý tasqyny kezinde eriksiz oryn alatyny aıtpasa da túsinikti. Shamamen bul ýaqyt eki-úsh aptanyń aralyǵyn qamtıdy. Oryn alatyn jáııterdiń kúrdeli sıpat alatyndyǵy sonshalyq tótenshe kezde ony retteý júıesin oılastyrýdyń ózi múmkin bolmaı qalady eken. Sóıtip bormen lastanǵan sýmen qorektengen aǵashtar boı jazyp óse almaı qalatyny, ári ár túrli ósimdik ertine shaldyǵatyny belgili bolyp otyr. Onyń ústine topyraq tanýshy mamandar Aqtóbe aımaǵy jeri qunarynyń tómendigi aǵashtardyń kókke boı sozyp ósýine keri áserin tıgizedi dep esepteıdi.
Sonda aǵashtardy sýarýdyń ózge bir balama joldaryn oılastyrý men tabý qajettiligi aldan shyǵady. Oǵan óńirdegi aýyz sýdyń basty kózi Kókjıde jerasty sý kózderin paıdalanýǵa bolar ma edi. Áıtse de dúnıede ne nárseniń de sheksiz ekenin eskersek, bul joldan bas tartýǵa týra kelmek. Búgingi kóterilgen máseleniń budan da góri mańyzdyraq mánisine úńilsek Aqtóbe aımaǵyndaǵy bgingi sý qoımalarynyń múmkindigi tutastaı óńirdiń tehnıkalyq sýǵa jáne aǵashtar men baý-baqshany sýarýǵa degen qajettiligin óteá almaı júrgenin aıýǵa tıispiz. Osy oraıda buǵan deıin oblys aýmaǵynda 10 jańa sý qoımasyn salý jónindegi máseleler jıi aıtylatyn. Keıinnen bul áńgimelerdiń estilmeı ketkenine de kýámiz. Onyń bir sebebi QR Aýylsharýashylyǵy mınıstrligne qarasty Sý resýrstary komıteti atalǵan sý qoımalarynyń normatıvtik-smetalyq qujattyrdy ázirleýdi keshiktirgeninen bolǵanyn jýrnalıstik zertteýler kezinde anyqtaǵan edik. Bul az degendeı endi óńirde 10 emes, 30 sý qoımasy salynady degen áńgimeler shyǵýda. Árıne elge kerekti istiń salynǵany, turǵyzylǵany jaqsy ǵo. Tek munyń ózi týmaǵan ti sıyrdyń sary ýyzyna uqsap ketpese bolǵany da.
Búgingi kóterilgen máselege núkte qoıar tustaAqtóbede aǵashtardy kútip-baptaý men ósirýge baılanysty oryn alyp júrgen keleńsiz kórinisterdi aıta ketkenimiz oryndy bolmaq. Bul aǵashtardy bas-kózge qaramaı aıaýsyz qyrqyp keskennen keıin tomar bolyp qalatyny. Botanıka mamandary kári terekterdiń ekinshi tynysyn ashýy jáne onda jas óskinderdiń paıda bolýy úshin qajetti kezge mundaı óńdeý tásilin qoldana alady. Áıtse de Aqtóbe qalasynda bul isti jetik meńgergen kásibı mamandar emes, kóp jaǵdaıda baǵbandyqqa qatysy joq, oǵan úsh qaınasa da sorpasy qosylmaıtyn kóldeneń kók attylar atqaryp júrgeni de anyq baıqalady.
Bulaı bolatyn sebebi belgili bir kompanııa tenderlik konkýrsta utyp shyǵady da, aǵashtardy retteýiń jóni osy eken dep, jyrtqyshtyq áreketerge boı urady. О́ıtkeni atalǵan kásiporynda tal-terekti kútýdiń jaı-kúıin jetik biletin mamandar joq, -deıdi qala ákimdigine qarasty turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyǵy abattandyrý, kógaldandyrý jáne sanıtarlyq tazalyq sektorynyń meńgerýshisi Hasen Iýsýpov.
Bul kórinis oblys ortalyǵynda qajetti mamandar men dendrologtardyń múldem jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Sondyqtan da qalada atalǵan mamandyqqa beıimdeý men qaıta oqytyp ázirleý jumystary shuǵyl qolǵa alyný qajettigi kezek kúttirmese kerek. Sondaı-aq bul is barsha jurtshylyq pen qala turǵyndarynyń uaıy qadaǵalaýy men baqylaýynda bolǵany jón. Osy oraıda búgingi áńgimemizdiń basty jelisine aınalǵan aǵashtardy túgendeý men qujattandyrý isiniń qajettigi aıqyn kórinedi.
Túıip aıtqanda Aqtóbeni jasyl qalaǵa aınaldyrý jónindegi jobanyń óte ómirsheń ekeni haq. Osy oraıda aýqymy keń jaýapkershiligi mol is jan-jaqty, keshendi sıpat alǵan jaǵdaıda ǵana nátıjeli bolatyny nazardan tys qalmasa eken demekpiz.
AQTО́BE