Saǵynyshty jyldar men joldar

Bas redaktor Nurlan Orazalın men onyń birinshi orynbasary Erjuman Smaıyl bárimizdi jyly shyraımen qarsy alyp, áı-sháıǵa qaraǵan joq, gazettiń qaınaǵan qara qazanyna saldy da jiberdi. Kú­ni keshe Sheraǵa – Sherhan Mur­taza, Ábish Kekilbaıuly bas­qaryp, qaıta túrlengen gazet re­daksııasyndaǵy jigitterdiń bar­lyǵymen de áriptes ári syılas joldas-dosqa aınalǵan bizder, shynyn aıtsaq, bir úıdiń balasyndaı tatý-tátti bolyp, bilek sybana jumysqa kiristik. Sol ýaqytta gazette 120-dan as­tam adam qyzmet etti-aý deımin. Bir Qaı­nar Oljaıdyń ózi opyryp jazatyn. Nýrı Mýftahtar syn maqalalardy tógiltip, Nurtóre Júsipter oımaqtaı oımen ǵa­na barshany oılandyryp tastaıtyn dúnıelerdi jazyp, oqyrmandardy aýzyna qaratqanda, oho, kileń júırikter dúbiri saǵan da qamshy saldyrmaı turmaıtyn.

Kóp uzamaı belgili qaıratker aza­mat Ýálıhan Qalıjanov gazetke bas re­dak­tor bolyp kelgen­de de elimizdiń bas basylymy óz bıiginen túsken joq. Erkin ta­qy­ryptardy izdenip jazyp, ót­kir máselelerdiń aqıqatyn aı­týda ózindik qoltańbalarymen kóz­ge tústi. Áıgili eki qaıratker qalamger – Sh.Murtaza men K.Smaıy­lovtyń ózara jazysqan hat­­tary gazet betinde ústi-ústine jarııalanyp, jurttyń kókeıinde keptelgen suraqtardyń mán-ma­ǵynasyn bılik tarapyna jet­kizip aıtýda keremet áserli boldy, sonymen birge qazaq jýrnalıstıkasynda úlken jańalyq, eren shy­ǵarmashylyq izdenister men tap­qyrlyqtyń arqaýyna aınaldy. «Egemenniń» arqasynda kóptegen shetelde bolyp, el men jer tanydyq. Jýrnalıstik baı tájirıbe jınap qana qoımaı, azamat bolyp qalyptasqanymyzǵa da tıgizgen yqpaly zor boldy. Aıtary joq, ol kezde «Egemen» jýrnalısterdiń el-jurtqa tez tanylyp, abyroı-ataqqa qol jetkizýine múmkin­dikter áperdi.

«Egemen» gazetiniń bir ba­qy­ty sol, onyń turaqty oqyrman­da­rynyń kóp bolýy. Máselen, bir ǵana «Kóshedegi paqyrdy ákim bol dep shaqyrdy» degen ma­qalamyzǵa san ondaǵan hat al­ǵanymyz da esimizde. Bar­ǵan jerińde kótermelep aıtyp ja­tady. Taǵy da «Batyr Baq­tyoraz» dep, 1941 jyly 26 maý­symda ataqty A.Gastello emes, janyp bara jatqan áskerı usha­ǵymen jaýdyń tank kollonnasynyń tas tóbesine shúıligip qulap, qaıtalanbas erlik jasaǵan kapıtan A.Maslovtyń ekıpajynyń quramynda Baqtyoraz Beısekbaev degen qazaq ushqyshynyń bolǵa­nyn anyqtaý úshin «Batyr joly – baýyr joly» ekspedısııasymen Qazaqstandy sharlap, Más­keý, Mınsk arhıvine suraý salyp, izdestirgen kúnderdi qalaı sa­ǵynbaısyń? Sol ýaqytta bas redaktor Ýálıhan Qalıjanov pen «Atamura» korporasııasynyń pre­zıdenti, qaıratker Muhtar Qul-Muhammed kóp jyl deregi beımálim bolyp kelgen batyrdy izdestirip, tabýǵa orasan eńbek sińir­genin árdaıym qurmetpen aıtý paryz. Batyr­dyń túpki de­regin de taptyq. Esimin qaıta jań­ǵyrttyq. Erjúrek jaýyngerge «Reseı Federasııasynyń Ba­tyry» jáne «Qazaq­stannyń Halyq Qaharmany» degen ataqtar berildi. Bozdaq jaýynger B.Beısekbaev týraly onnan astam derekti-zertteý ma­qala jazdyq «Atamura» kitap shyǵaryp berdi. Almatyda batyr rýhyna as berilip, Respýblıka saraıynda aqyndar aıtysy ótkizildi. Osy istiń basy-qasynda bolyp, batyr dańqy úshin mıllıondaǵan qarjysyn aıamaı jumsaǵan qoly ashyq azamat Muh­tar Qul-Muhammed ekenin aıtý paryz.

Jalpy, otandyq bas basy­lymnyń tizginin ustaǵan azamat­tardyń qaı-qaısysy bolsyn ujym baqyty men abyroıy úshin baryn berýge daıar turatyn edi. Eraǵań – Erjuman Smaıyl aǵamyz tap osy bıikke kóterilgen bas redaktor boldy. Sol Er­aǵańnyń tusynda ǵoı. Almaty. Tús qaıtqan mezgil edi, bir top jańatastyq jumysshy men belsendi adamdar bas redak­tordyń keń kabınetine basa-kók­tep kirip, týra maǵynasynda «jaý­lap» aldy. Oý, bul ne? Suraq qoıýǵa shama keltiretin túrleri joq. Kabınet edenine tóselip jatqan kilemniń ústine jaıǵasqan 12 adamnyń á degende aıtqany mynaý: «Jańatasta jaǵdaı qıyn. Aılap, jyldap adal jalaqymyzdy ala almaı otyrmyz, zaýyt jumysshylary temir jol relsiniń ústinde ashtyq jarııalap jatyr. Ákimdik sharasyz, Úkimet úndemeıdi...». Sol sebepti, «Egemen Qazaq­stanǵa» Sherhan Murtaza aǵamyz Premer-Mınıstr­diń atyna qa­ratyp «Ashyq hat» jazýy kerek. Ol maqa­la gazettiń erteńgi nómirine jarııa­lanýy qajet. Olaı bol­maıyn­sha, biz bas redaktordyń ka­bınetinen shyqpaımyz!» dep talapty tótesinen qoıdy. Sheraǵa zeınetkerlikke shyqsa da redaksııada emin-erkin júretin, sholýshy bolyp qyzmet isteıtin. Eraǵań tez arada Sheraǵamen te­lefon arqyly habarlasyp, jaǵdaıdy táptishtep túsindirdi. «Sheraǵa, myna jurt sizdi kútip otyr!» dedi.

Azdan soń Sheraǵa da keldi tas-túıin bolyp, qabaǵynan qar jaýyp. «Ne bolyp qaldy? Bul kisiler kimder?» dep bárine badyraıyp qarady. Sheraǵanyń sesinen taısaldy ma, olar oryndarynan atyp turyp, kezek-kezek jyly amandasa bastady. Jazýshyǵa bul Qarataý jumysshylarynyń ómiri jaqsy tanys. Kezinde kenshi jumysshylary týraly «Qara marjan» kitabyn jazyp, bul óndiris taqyrybyna arnalǵan týyn­dysymen Memlekettik syı­lyqqa ıe bolǵan. Ataq-dańqy as­pandaǵan aǵamyz «aıta berińder» degendeı ıek qaqty. Umytpasam, Jan­darbek Qalmyrza esimdi bas kóterer azama­ty mán-jaıdy ábden ıin qandyryp túsindire bastady. О́ziniń kóńil kúıin bir­den sezdirmeıtin qaıratker kisi jańatastyq baýyrlardyń ja­naıqaıyn da, talaptaryn da únsiz ǵana tyńdady. «Aǵa, sizge senip keldik. Basqa barar jerimiz joq, shydamymyz taýsyl­dy», degen sózderin estidi. «Al men jazaıyn. Gazetke basý-baspaýdy men sheshpeımin», degen Sheraǵa só­zin ilip alǵan bas redaktor­dyń: «Jazyńyz, basamyz!» degen daýysy senimdi estildi. Erteńgi gazet betinde Sheraǵanyń Úkimetke ashyq haty jarııalandy. Aqıqat turǵysynda qatty-qatty sózder jazyl­dy. Dabyl qaq­ty. Úkimet tóraǵasy N.Balǵymbaev sol kú­ni Jambyl oblysyna baryp, Jańatas jumys­shylarynyń janaıqaıynyń sebep-saldaryn óz kózimen kórip, máselelerdi qysqa merzimde sheshýdi tikeleı óz baqylaýyna alatynyn málimdedi. Seń qozǵaldy. Túıtkil birte-birte tarqatyla bastady.

Tól basylymnyń 80 jyl­dy­ǵyna baılanysty hronologııa­lyq-tarıhı jınaq shyqty. «Egemenniń» eńbektorysy Jan­bolat Aýpbaevtyń ózi basy-qa­syn­da bolyp, jınaqtap, jetek­shilik jasady. Tarıhı gazettiń 1919 jyldan bergi nómirleriniń birin qaldyrmaı qarap, ár maqalanyń ataýy men qandaı má­seleni kótergenin qysqasha ja­zyp, sonyń bárin arab árpinen aýdarýǵa asa bir zııa­ly ári uqypty jan Zııada Ijanovty kómekke shaqyrdy. Túbi qyzylordalyq Zııada aǵamyz eski arhıvtik materıaldardy aýdara júrip, nazar aýdarýǵa qajetti maqalalardyń bárin oqyp shyq­­ty. 30-jylǵa qaraı gazet latyn álip­bıine aýysa­dy. Sol kezeńdegi nómir­ler­­di biz oqyp, muqııat súzgiden ótkizdik. «Egemenge» kelgen izi bar, shyqqan izi joq» delinetin jýrnalıstiń biri Ádil Dúısenbek aǵamyz da osy derekti kitapty shyǵarýǵa kóp eńbek sińirdi. Mundaı jınaq buryn-sońdy bolmaǵan edi. Bul da bir ıgilikti is boldy.

Basylymnyń basshysy bolǵan kezinde Saýytbek Abdrahmanov, qazaq mádenıetine tanymal tulǵa, tereń bilimdar azamat otandyq bas gazettiń baǵyn ashý jolynda kóp­tegen tyń ıdeıalardy júzege asyrdy. Abyroıyn kóterdi. Gazetti jańa sıpatta jandandy­ryp, mazmunyn tanymdyq jáne kór­kemdik deńgeıde túrlendire oty­ryp, taralymyn 200 myńǵa jetkizdi. Shynymdy aıtsam, «Egemen Qazaqstan» gazetinde ót­ken 11 jyldan astam ýaqytty ta­razy basyna tartsam, meniń eseıip, shyńdalyp, el arasynda, áriptester ishinde shama-sharqy­myzsha keńinen tanylǵan eń bir qımas ári baqytty kezeńderim dep sa­naımyn. Qazaqtyń «Kórgendi jerden shyqqan eken» dep asa bir maǵynaly ári astary tereń oıly sózi jıi bolmasa da, qaısybir jaǵdaılarǵa baılanysty aıtylyp jatady. Sol sııaqty qazaq jýrnalıs­tıkasynda «Egemen Qazaqstanda» qyzmet ettim» degen biraýyz sózdiń qadir-qasıetin qolyna qalam ustaǵan jandar baıa­ǵydan-aq túsinip, baǵasyn berip qoıǵan.

Biz birshama ýaqyt jetek­shi­lik ja­saǵan Almaty bólim­she­si­niń redaksııa­syna sáti tús­kende Salyq Zımanov, Ǵaı­­­rat Saparǵalıev, Serik Qırabaev, Manash Qozybaev, Jumaǵalı Ysmaǵulov, Ábdi­málik Nysan­baev, Kamal Smaıylov, Zeı­nolla Qabdolov, Sultan Sartaev, Ka­mal Ormantaev, Qalmuqan Isa­baev, Tóre­gel­di Sharmanov sııaq­ty ǵulamalar men jaı­sań jan­dardyń arnaıy bas suǵyp, aman-saýlyq surasa otyryp halyqtyń taǵ­dyryn arqalaǵan máseleler jaıynda oı bólisip, bolmasa, redaksııa ótinishine sáı­kes jurt kútken taqyryptarda ma­qa­la­lar jaz­ǵan kezderin de umyt­paı, sa­ǵynysh­pen aıta júremiz. Qazaq Úkimetin kezinde 14 jyl bas­qarǵan Báıken Áshimov aqsa­qal­dyń da arnaıy telefon shalyp, gazetke shyqqan maqalalar týraly pikir aıtyp jata­tyn shaq­­tardy da qurmetpen eske ala­myz. Árqaısysy bir ulttyń, adam­zat­tyń taǵ­dyryn oılaıtyn tul­ǵalar-tyn. Olar­dyń gazet betinde taýyp aıtqan bir- aýyz sózi­niń salmaǵy atan túıege júk bolǵandaı edi-aý.

Iá, biz – osyndaı uly tulǵa­lar­­men júz­desip, syrlasyp, tutas dáýirdiń jylnamasy men zaman tarıhyn birlese jazý baqyty buıyr­ǵan urpaqpyz. Al «Egemen» osy­laısha kóptiń de, kóktiń de qalaýymen el gazeti atanyp, júz jasap jatyr...

Meırambek TО́LEPBERGEN,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

TARAZ