Qazaq úshin bul dúnıede balanyń tátti kúlkisinen artyq qyzyq-qýanysh kemde-kem. Náresteniń ómirge kelgenin, táı-táı basyp júrgenin, tili shyǵyp tirshilikke aralasqanyn kórý – ata-ananyń alǵashqy baqyty desek artyq bolmas, sirá. Sol baqyttyń baǵasyn bilip, baıybyna barǵan áke-sheshede arman ne? «Balaly úı – bazar» deıtin baıyrǵy babalarymyzdyń tálimdi támsili júrek túbinen shyqqan júıeli sózi bolsa kerek. Al onyń máni men maǵynasyn túsinip, sábıdi sánim dep aıalaıtyn ata-ana azaıǵan ba? Azaımasa, «Balalar úıi» degen uǵym qazaq turmysyna qaıdan keldi?!
Aıtýǵa da, estýge de ersi sózdiń «jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵyrtpaǵan» qazaq úshin qanshalyqty aýyr ekeni túsinikti. Bolmysy men tirshiliginde tirkelmegen tirkesti alǵash estigende jaǵasyn ustamaǵan jurt qalmaǵan shyǵar. Sebebi ashtan ólse de, qazaqtyń túsiniginde baýyrynan órbigen balasyn jattyń qolyna berý degen uǵym bolmaǵan. Qıly zaman, qıyn taǵdyr kórse de ákesiz qalǵandardy álpeshtep, anasynan aıyrylǵandardy aıalap, baýyryna basyp, balasyndaı kórgen. Osyndaı ulttyq uly uǵymnyń nátıjesinde urpaqtar sabaqtastyǵy, balalar baýyrmaldyǵy, jaqyndar janashyrlyǵy degen sezimderdiń alaýy ómir boıy óshpeı, kerisinshe eki otbasy balalarynyń bir-birine degen meıirim mahabbaty mazdaı túsken. Aıta bersek ańyz sııaqty, qozǵaı bersek qııal sııaqty kóringen kóne kúnniń osyndaı oljalary búgingi qoǵamnyń bettúzer qubylasy bolsa deımiz...
Belgili aqyn Ularbek Nurǵalymulynyń aıtqan myna bir oqıǵasy shynymen burynǵy qazaqtyń boıamasyz beınesin kóz aldymyzǵa ákelgendeı.
«Birde jyraý Almas Almatov aǵamyzben áńgimelesip qaldym. Qazaqtyń nebir qasıeti sóz boldy. Árádikte aǵanyń esine bala kúngi bir oqıǵa túsip, sóz aýany solaı buryldy. Ákesi ustarasy qyl qaýyp turǵan bir jaqynyna únemi shashyn aldyrady eken. «Men qumanǵa sý jylytpalap, ákemniń shashyn jibitýge kómektesem» deıdi Álekeń. Bir kúni dál ákesiniń shashyn aldyryp jatqanda úıge kórshiniń eki balasy kiripti. On jastyń ar jaq, ber jaǵyndaǵy aǵaıyndy eki bala tul jetim eken. Áke-sheshesi qapyda jol shyrǵalańynan qaıtys bolǵan.
Sodan týystary alyp keteıin dese myna eki bala «óz úıimizde otyra beremiz» dep ketpeı qoıǵan. Sodan kórshileri qarasady degendeı, ózderi tirshilik jalǵap jatqanyna da jyldan asypty. Sonymen ne kerek, Almas aǵa áńgimeni ári qaraı jalǵady. Ákesi «aınalaıyn» degen sózdi óte kóp aıtady eken. Tipti eki sóziniń biri «aınalaıyn» bolsa kerek. Onyń ústine jańaǵy jetim balalardy kórgende aınalasy bir saǵattyń ishinde «aınalaıyndy» júzge jýyq qaıtalasa kerek. Sonda shashyn alyp turǵan kisi ázildep: «Qojeke-aý, men shashyńyzdy alyp jatyrmyn, Almas sý quıyp júgirip júr, «aınalaıyn, aınalaıyn» degende sonsha aınalaıynnan bizge de bir aınalaıyn arnasańyzshy» depti. «Ákem, «oı, aınalaıyn, «aınalaıynnan» artyq ne sóz bar, aınalaıyn» dedi de, qoıdy. Shash alynyp, shaı ishilip, eki bala shyǵyp ketti. Sol kezde ákem baǵanaǵy áńgimeni esine alyp, qaıta jalǵady: «Jetimniń kózinshe óz balańnyń basynan sıpaý – jetimniń qaqysyn jegendik. Jetimniń qaqysynyń o dúnıede suraýy qatty bolady. Almas ekeýiń aınalaıyn osyndasyńdar ǵoı, áli talaı «aınalaıyn» alasyńdar, qoldaryńa dert bermesin» dep batasyn berdi» dep áńgimeni áredik damyldatty Almas aǵamyz. Arqamnan sýyq ter shyǵyp ketkendeı boldy. Jetimniń kóńili qońyltaqsyp, jasyp qalmasyn dep onyń kózinshe óz balasyna «aınalaıyn» dep aıtýdy kúnə sanaǵan ımandy atalardyń boıamasyz parasatty bolmysyna ishi-baýyrym eljirep barady. Sodan «biz sondaı halyq edik qoı...» degen sóz tula boıymdy kernep turyp aldy», deıdi Ularbek Nurǵalymuly.
Jýyrda Bilim jáne ǵylym mınıstrligine jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar quqyqtarynyń qorǵalýyna baılanysty birneshe suraq joldaǵan bolatynbyz. Olardyń málimetinshe, búginde respýblıka boıynsha jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan 107 mekeme, sondaı-aq ómirlik qıyn jaǵdaıdaǵy balalardy qoldaıtyn 16 ortalyq bar eken. Onyń ishinde Almaty qalasy boıynsha – jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan 7 mekeme jáne ómirlik qıyn jaǵdaıdaǵy balalardy qoldaýǵa arnalǵan bir ortalyq, al Nur-Sultan qalasy boıynsha jetim jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa arnalǵan 3 mekeme jáne ómirlik qıyn jaǵdaıdaǵy balalardy qoldaýǵa arnalǵan bir ortalyq jumys isteıdi. Qoǵamda «bala asyrap alsam dep edim, meniń asyraýǵa quqyǵym bar ma, ol úshin qaıda baryp, qandaı qujat jınaýym kerek» degen suraqtyń jaýabyn tappaı júrgen jandar jeterlik. Ony da bildik.
Mınıstrliktiń málimetinshe, qazirgi ýaqytta bala asyrap alý úshin tek qana 8 qujat jetkilikti. Qamqorshylyq jáne qorǵanshylyq organdar bala asyrap alýǵa úmitkerler áleýmettik máni bar aýrýlarmen aýyrmaıtynyna, sottalmaǵandyǵyna, sondaı-aq olardyń turmys jaǵdaılary kóteretinine, balany tárbıeleý úshin belgili tabysy bar ekenine kóz jetkizgen bolýy kerek. Atalǵan qujattardyń tizimine ótinish, jeke basty kýálandyratyn qujattyń kóshirmesi, turǵyn jaıǵa menshik quqyǵyn nemese turǵyn jaıdy paıdalaný quqyǵyn rastaıtyn qujat (turǵyn úı jaǵdaılaryn tekserip-qaraý akti), jıyntyq tabys mólsheri anyqtamasy, otbasy jaǵdaıy, densaýlyq jaǵdaıy týraly anyqtamasy, sottalmaǵandyǵy týraly anyqtamasy jáne balany asyrap alýǵa jaqyn týystarynyń jazbasha kelisimi kerek. Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy júzege asyratyn organdar men uıymdardy jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý maqsatynda turaqty negizde tekserýler júrgizip keledi. Sońǵy 3 jylda 199 nysandy baqylaý júrgizilgen. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes jetim balalar men ata-anacynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy tolyq memlekettik qamtamasyz etýdi jergilikti atqarýshy organ júzege asyrady. Olardyń málimeti boıynsha, jyl saıyn balalar úıindegi tárbıelenýshilerdi baǵyp-kútýge respýblıka boıynsha 10 mlrd teńge jumsalady. Internattyq mekemelerde usynatyn arnaýly áleýmettik qyzmetter Bilim jáne ǵylym mınıstriniń 2015 jylǵy 19 qańtardaǵy №17 buıryǵymen bekitilgen Bilim berý jáne balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetý standarttaryna sáıkes iske asyrylady. Standartta uıymdarda arnaýly áleýmettik qyzmetterdi usyný sapasy men kólemi jáne uıymdarda arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetý sharttary belgilengen. Túlekterdiń óz betinshe ómir súrýge áleýmettik beıimdelýi jáne daıyndalýy úshin qoǵamda 16 jastan 23 jasqa deıingi ınternattyq uıymdardyń túlekteri turatyn 14 derbes jáne balalar úıi men balalar aýyly janynda 15 jasóspirimder úıi bary belgili. Ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar úshin joǵary oqý oryndary men kolledjderge túsý kezinde memlekettik bilim berý tapsyrysynyń 1% kvotasy belgilengen. Balalar úıi túlekteriniń jasóspirimder úıinde tegin turýyn qamtamasyz ete otyryp, memleket olarǵa kásiptik daıarlyq alýǵa, jumysqa ornalasýǵa nemese óz bilimin jalǵastyrýǵa múmkindik beredi. Jasóspirimder úıinde turǵan kezde balalar úıiniń túlekteri óz turmysyn óz betinshe uıymdastyrady, jeke turǵyn úı alý nemese otbasyn qurý joldaryn josparlaıdy. Sonymen qatar jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa olardy kolledjderde jáne joǵary oqý oryndarynda oqý kezeńinde, demalys kezeńinde ózderi tárbıelengen uıymdar men otbasylarǵa barý úshin jol júrý, táýliktik shyǵystar zańnamada belgilengen tártippen bilim berý uıymdarynyń qarajaty esebinen tólenedi. 2014 jyly balalar úıiniń 7789 tárbıelenýshisi Sara Alpysqyzynyń Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi sheńberinde bilim alýǵa jáne aqyly negizde múmkindik beretin bilim berý salymdaryn ashqan. «Bóbek-MBBJJ» jobasyn iske asyrý kezeńinde 2014 jyldan bastap 2018 jylǵa deıin bilim alý úshin balalar úıiniń 325 tárbıelenýshisi bilim berý depozıtterin paıdalandy. Onyń 61-i joǵary oqý oryndarynda, 264 bala kolledjderde oqıdy eken. «Bilim týraly» zańǵa sáıkes jergilikti atqarýshy organdar jetim balalardy, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy mindetti túrde jumysqa ornalastyrady. Sonymen qatar «Halyqty jumyspen qamtý týraly» zańyna sáıkes bos jumys oryndary bolǵan jaǵdaıda 16 jas pen 23 jasqa deıingi jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar basym quqyqty paıdalanady. Sondaı-aq olardyń jumys izdep júrgen adamdar men jumyssyzdar arasynda jumysqa ornalasý úshin jańa turǵylyqty jerge óz erkimen qonys aýdarýǵa basym quqyǵy bar. Jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etý maqsatynda jergilikti atqarýshy organdar uıym qyzmetkerleriniń tizimdik sanyna paıyzdyq túrde uıymdyq-quqyqtyq nysany men menshik nysanyna qaramastan uıymdar úshin kvota belgileıdi.
Iá, qalaı desek te baqytty balalyqtyń ornyn eshteńe almastyra almaıdy. Almastyrýy múmkin de emes. Sebebi ol adam balasynyń taǵdyr taqtasyndaǵy altyn árippen jazylatyn aıaýly sát, shattyqty shaq. Osy oraıda Áziret Sultan meshitiniń naıb ımamy Baqytjan О́tkelbaevtyń oıyn bilgen edik. Ol Islam dininde jetim balany asyrap alý úlken saýapty is ekenin alǵa tartyp, taǵdyr taýqymetimen jetim qalǵan balapandar úlkenderdiń meıirimi men qamqorlyǵyna muqtaj ekenin jetkizdi.
«Bala asyrap alý úrdisi barlyq halyqtar ǵurpynda da boldy. Tipti paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) asyrap alǵan balasy boldy. Ol – Záıd bın Harısa. Bul jóninde Abdýlla bın Omar (r.a.): «Harısuly Záıd (r.a.) Alla elshisiniń (s.ǵ.s.) azat etilgen quly edi. Ony biz «...Olardy ákelerimen shaqyryńdar. Sol Allanyń qasynda týraraq...» aıaty túskenge deıin Muhammeduly Záıd dep shaqyratynbyz», deıdi. Joǵarydaǵy aıat túsken soń Záıd (r.a.) myrza óz tegimen Záıd bın Harısa boldy. Bala asyrap alý – úlken saýapty amal ekendigin joǵaryda aıttyq. Jetim nemese tastandy balany baýyryna salyp, óz balasyndaı bar meıirimi men qamqorlyǵyna bólep, balaǵa laıyqty tárbıe berip, meıirimin aıamaı, qamqorlyq etý – Islam dininde maqtaýly is. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) jetim balaǵa qamqorlyq etýshiniń dárejesi jaıly: «Men jetimge qamqorshy bolǵan kisimen jánnatta birgemin», dep, suq saýsaǵy men orta saýsaǵyn kórsetken eken. Iаǵnı, áke-sheshe meıirimine muqtaj balaǵa qamqorlyq etýdiń syıy – jánnatta paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) janynda bolý. Bul – eń úlken mártebe. Degenmen, asyl dinimizde bala asyrap alýǵa baılanysty birqatar sharttar baryn eskergenimiz durys. Birinshi, Quran Kárim úkimi boıynsha, kisige asyraǵan balasyn óz tegine jazyp, oǵan bel balasyna ǵana tán quqyqtar berýge tyıym salynady. Asyrandy bala asyraýshynyń etjaqyn áıel týystaryn ápke-qaryndas dep olarmen mahram retinde aralasýy sharıǵatqa saı emes. Tegi men qany bóten bolǵan soń mundaı qarym-qatynasqa tyıym etiledi. Bul asyrandy balany jatsyný emes, tek pen qandy qurmet etý jáne sharıǵat talabyn oryndaý. Ekinshi, baladan onyń ata-tegin jasyryp, bala sanasyna «sen meniń balamsyń, seniń rýyń mynaý» dep, asyraýshyny ata-ana dep qabyldatýǵa qatań tyıym salynady. Úshinshi, qamqorshy ózi asyraǵan balaǵa dúnıe-múlkin mıras etip emes, kózi tirisinde syılyq retinde berýine jáne ósıet retinde dúnıesiniń úshten biriniń ishinen berýge quqyly», deıdi Baqytjan Múptiádiluly.
Jer betinde jetimniń kóz jasynan aýyr tamshy joq shyǵar, sirá. Sony túsingen memleketimiz meılinshe meıirimdilik tanytyp, ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardy qanatynyń astyna alyp, aıaqtan turyp ketýine qolushyn berýde. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıininde, múmkindigiń jetse jetimniń basynan sıpa, júregiń jumsarady degimiz keledi.