Toqsanynshy jylǵa deıin «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde «Núrıden Múftahov» degen atpen feleton jazatyn áriptes aǵamyz bir kúni «Núrı Múftah» degen avtorlyq qoltańbamen gazet betinde jarq ete qaldy. Oǵan sol kezdegi ózgerister yqpal etti. Gazettiń aty da «Egemendi Qazaqstan» bolyp ózgerdi. Onyń bas redaktory Sherhan Murtazaev ta ata-teginen «ev» jurnaǵyn alyp tastady. Basqa jýrnalıster de sol úlgige kóshti.
Gorbachevtiń «demokratııasy» da óz «jemisin» bere bastady. Buǵan deıin jabyq mekemelerdiń qatarynan sanalatyn quqyq qorǵaý organdary jarııalylyqqa jol ashty. Synı maqalalar ár basylymda jıi jarııalandy. Mine, dál osy tusta Núrı Múftah sot, prokýratýra, tergeý isterine qatysty jýrnalıstik zertteýlerdi údete jazdy.
«Halyq Keńesi» gazetinde quqyq bóliminiń meńgerýshisi bolyp isteıtin men de Núrı Múftahtan syrttaı úırene júrip, sol kisiniń stılinde maqala jazýǵa tyrystym. Biraq Núrekeńniń deńgeıine jetý úshin áli alys edi.
Syn sadaǵyn kóbinese sýdıalarǵa qaraı baǵyttaıtynbyz. Sebebi sýdıalar qylmysty dárejeleý kezinde tergeý izimen ketip qalatyn. Qatelesýshilik, saraptama jumystaryna mán bermeý, kýálardy, dáleldemelerdi tolyq eskermeýshilik tárizdi kemshilikterge jıi jol berip alatyn. Al aryz-shaǵymdarǵa jýrnalıstik zertteý júrgizý barysynda mundaı zańsyzdyqtar Núrı Múftaqtyń qyraǵy kózinen tys qalýy múmkin emes edi. Qylmystyq is júrgizý kezinde tergeýshi, sýdıa tarapynan jiberilgen olqylyqtar Núrıdiń maqalasynda egjeı-tegjeıli taldanyp, gazet arqyly kópshilik nazaryna usynylǵanda, azýy alty qarys zańgerlerdiń ózi typyr ete almaı qalǵanyna talaı ret kýá bolǵanbyz. Ol jaıyndaǵy áńgime keıinirek.
Men Núrı Múftahpen alǵash ret 1992 jyly Ishki ister mınıstrliginiń «Na straje-Saqshy» gazetinde bas redaktordyń birinshi orynbasary bolyp júrgen kezimde júzbe-júz kezdestim.
Jumys aıaǵynda bas redaktorǵa kirsem, ol kisiniń aldynda Núrı Múftah otyr. Býryl qoıý shashyn artqa qaraı tarap, qara kózildirigin eshqashan sheshpeıtin Núrekeńdi baspasóz máslıhattarynda syrttaı kórgenim bolmasa, qol alysyp turǵanym osy. Bas redaktor meni tanystyrdy.
– Á... Jumabekuly degen sen be ediń. Durys bala... «Halyq Keńesindegi» maqalalaryńdy oqyǵam. Osy betińnen taıma! – dedi de, ekeýara áńgimelerin jalǵastyra berdi. Bastyǵyma keıin kiretinimdi meńzep, shyǵyp kettim. Degenmen, meni biletinine, jazǵandarymdy oqıtynyna kóńilim kóterilip qaldy.
Taǵdyrdyń jazýymen 1993 jyly «Egemen Qazaqstan» gazetine qyzmetke aýystym. Basynda sektor meńgerýshisi degen, jeme-jemge kelgende Aqparat bólimine aǵa tilshi etip qabyldady. Munda on segiz jyldan beri Quqyq bólimin basqaryp kele jatqan Núrı Múftah óz qaraýynda eki tilshisi bola tura, maǵan keıbir hattardy teksertip, syn maqala jazyp berýimdi ótinetin.
1994 jyldyń 2 shildesinde kezekti bir issapardan keıin jumysqa shyqqanym sol edi, bas redaktor shaqyrtty. Ol kisiden estigenim – Núrı Múftah Shymkent oblystyq sotynyń «Zań jáne Zaman» gazetine Bas redaktor bolyp ketipti. Keterinde ornyna meni usynypty. Bas redaktordyń ózi de osy usynysty qoldaıtynyn jasyrmady. «Quqyq bólimindegi múıizi qaraǵaıdaı eki jigit turǵanda qalaı bolar eken?» dep kúmiljı bastaǵam. Munymdy ol kisi «skromnost» dep túsindi bilem, kózimshe buıryqqa qol qoıdy.
Núrekeń quqyq qorǵaý qyzmetkerlerin synaǵan kezde keıipkeriniń aryna, jeke basyna tıispeı, kemshilikti naqty dáleldermen shyrmap alatyn da, sońynda eshqaısysy typyr ete almaıtyndaı etip matap tastaıtyn. Soǵan qaramastan synalǵan adamdar jýrnalısterdi sotqa berýdi ádetke aınaldyryp aldy. Núrı aǵamyz da talaı ret sottasqanyn búginde kópshilik bile bermeıdi.
Mundaı jaǵdaılar meniń basymnan da talaı ret ótti. «О́rimdeı qyzdyń óligin qorlap...» degen maqalamda jas qyzdy zorlaǵan, sosyn qınap óltirgenderimen qoımaı, denesin shilińgir ystyqta Qyzylorda qalasynan 200 shyqyrymdaı jerge aparyp, kómbeı-aq laqtyra salǵan qylmyskerler sot zalynda jazadan qutylyp ketipti. Aryzdanýshylardyń aıtýyna qaraǵanda, onsyz da ıt pen qusqa jem bolǵan qyzdyń denesin Almaty men Qyzylorda arasynda sot saraptamasynan ótkizý úshin qaıta-qaıta tasyp, quqyq qorǵaýshylar marqumnyń ata-anasyn qasiret qursaýynan shyǵarmaı otyrǵan kórinedi. Osy isti ábden zerdelegennen keıin, qylmysqa qatystylardyń aty-jónderin atap turyp, sheshim shyǵarǵan sýdıasymen qosa synǵa aldym. Maqalanyń aıdaryn «Bas prokýratýranyń nazaryna!» dep kórsettim. Is buzylyp, qaıta qaraýǵa jatatynyn dáleldep baqtym. Muny oqyǵan Núrekeń sol kúni Shymkentten telefon shalyp, rızashylyǵyn bildirgen.
Kóp uzamaı Medeý aýdandyq prokýratýrasynan shaqyrtý aldym. «О́rimdeı qyzdyń...» dep atalatyn maqalamdaǵy jaıttarǵa qatysty kezinde isti qaraǵan, sheshim shyǵarǵan oblystyq sottyń sýdıasy ústimnen qylmystyq is qozǵaý jóninde prokýratýraǵa aryz túsiripti. Kelsem, prokýror naǵyz qylmyskerdi ustaǵandaı julqynyp otyr. «Sýdıanyń sheshimine qarsy pikir aıtýǵa qandaı haqyń bar? Sýdıanyń jeke basyna nege til tıgizesiń? Anaý sózdi, mynaý sózdi qandaı dálelderge súıenip jazdyń?» dep dúrse qoıa berdi. Dáleldeı almasań, qamaýǵa alamyn degendeı yzǵar tanytty. Sol jerde túsinikteme jazdym. Kelesi kúni taǵy shaqyrdy. Shaqyrý jıileı tústi. Baıqaımyn, qaǵazdar kóbeıip barady. Ústeldiń bir buryshynda, syrtynda «Qylmystyq is» degen jazýy bar qatyrma qorjynǵa qaraýdyń ózi qorqynyshty. Býaz sıyrdaı kún saıyn búıiri bultııa túsýde. Is nasyrǵa shapqanyn sezdim. Shymkenttegi Núrı Múftahqa habarlasyp, mán-jaıdy túsindirdim.
– Bala, qorqatyn eshteńe joq! – dep, meni biraz jigerlendirip aldy da, qaı jerden qandaı zańdardy, qaýlylardy, kommentarıılerdi, taǵy basqa qujattardy qaraý kerektigin qulaǵyma quıdy, biraz aqyl-keńester berdi. Azamattyq is bolsa bir sári, qylmystyq is degeniń túrmege bastar jol ekeni belgili. Ishteı tolqyp otyrǵanym ras edi. Sony sezip qoıǵan Núrekeń:
– Eger is tipti kúrdelenip bara jatsa, dereý telefon shal. Baramyn! Qoǵamdyq qorǵaýshyń bolyp iske tikeleı aralasamyn! Eń aldymen «Egemen Qazaqstan» gazetiniń namysyn, bedelin qorǵaý kerek! – dedi.
Osydan keıin ǵana moınymnan bir júk túskendeı, boıyma qaıtadan kúsh-qaırat quıylǵandaı kúı keshtim. Sol kúsh-qaırattyń arqasynda prokýratýradaǵy maǵan qatysty qozǵalǵan isti «qylmystyq belgisi joq» dep, japqyzyp tyndym. Sosyn dál osy taqyrypqa qaıta oralyp, taǵy syn maqala jazdym. Aqyrynda bastapqy sot sheshimi buzylyp, basqa sýdıanyń qaraýyna berildi. Qylmyskerler jazasyn aldy.
QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetinde oqytylatyn «Quqyqtyq jýrnalıstıka negizderi» atty salalyq pándegi «apellıasııalyq negizde, kassasııalyq negizde syn maqala jazý ádisteri» degen qaǵıdattar osy sottasý tájirıbesinen týǵan. Bul ádisterdi de Núrı Múftahtan úırengem.
Qazirgi qazaq jýrnalıstıkasyndaǵy quqyq taqyryby aıasynda Núrı Múftah mektebi qalyptasqanyn da basa aıtýǵa tıistimin. Al mundaı mektep alys-jaqyn shetelderde de joq desem, ekiniń biri sene qoımaýy múmkin. Jýrnalıstıka fakýltetine shetelderden kelip dáris oqıtyn quqyqtanýshy oqytýshylarmen tájirıbe almasý barysynda buǵan kózim ábden jetken. Bul – jalǵyz Núrı Múftahtyń ǵana emes, búginde 100 jyldyǵyn toılap jatqan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń de ózindik mektebi ekendigi ras.
Núrı Múftahtyń artynda birneshe tomǵa arqaý bolatyndaı shyǵarmalary qaldy. Kózi tirisinde solardy kitap etip shyǵarýǵa da qoly tımedi. «Men kitap shyǵaram dep júrip alsam, zańsyzdyqtan japa shekkenderdiń quqyǵyn kim qorǵaıdy?» dep qolyn bir-aq sermegeni de esimde.
О́zi dúnıeden ótkennen keıin 2003 jyly jaryq kórgen kitabyna alǵysóz jazǵan, sol kezeńdegi Joǵarǵy Sot tóraǵasy Tamas Aıtmuqambetov bylaı depti: «Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń tóraǵasy qyzmetinde júrgenimde Núrekeńmen jumys babynda jıi aralastym. Sot sheshiminiń qaısysy durys, qaısysy burys degen máselege kelgende kez kelgen sýdıamen, tergeýshimen terezesi teń sóılesetinine talaı ret kýá boldym. Hat izimen Joǵarǵy sotqa da talaı saýal joldap, ádildiktiń saltanat qurýyna kúsh salǵan. Núrekeń ekeýmiz qansha jerden pikirles, joldas bolsaq ta naqty iske kelgende ol óz prınsıpinen taımaıtyn. «Er shekispeı, bekispeıdi» demekshi, ekeýmizdiń renjisken sátterimiz de az emes. Biraq ol muny tek jumysqa qatysty dep biletin. Osy qasıeti meni tánti etetin».
Núrı Múftah 2002 jyly 16 qarasha kúni, bar-joǵy 66 jasynda jol apatynan qaıtys boldy. Taǵy da sol aryz-shaǵymdardy tekserip, Almatyǵa qaıtyp kele jatqan beti eken...
Qabir basyna jınalǵandardyń aldynda belgili jýrnalıst aqsaqal Sarbas Aqtaev mynadaı qaraly sóz aıtty: «Ataǵy alty alashqa aıan Aqan seri qaıtys bolǵanda qazaqtyń tuńǵysh kásibı ekonomısi Mámbetáli Shóbekov: «Myń kisilik Aqan aǵa-aı, bir kisiniń ólimimen kettiń-aý!» dep jylapty. Sol sııaqty jalǵyz ózi júz jýrnalıske laıyq Núrı Múftah ta bul jalǵannan bir adamnyń ólimimen ketip barady!..»
Men de sóıleıin dep oqtalǵam, biraq ishki dúnıemdi alaı-dúleı etken bir sezim saldarynan kóz aldym buldyraǵan saǵymǵa toldy. Myna qalpymmen eshteńe aıtyp jarytpasymdy bildim. Bildim de kópshilik arasynan aqyryn sytylyp shyǵyp, tistengen qalpy Keńsaı qyrqasynda qalqıyp turǵan mashınama qaraı kete barǵam...
Serik JUMABEKULY,
QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń aǵa oqytýshysy, quqyqtanýshy jýrnalıst