Ult baspasózi men jýrnalıstıka tarıhyndaǵy, shyn mánisinde, zamana aınasyndaı, tarıhtyń aıǵaǵyndaı «Egemen Qazaqstannyń» ǵasyrlyq joly – qazaq halqynyń kúrdeli, shytyrman tarıhy men jankeshti taǵdyrynyń joly. О́rlep-órkendep, sharyqtap-tolysqany da bar, asharshylyqqa, kámpeskege, stalındik qýǵyn-súrginge dýshar bolǵany da bar. Ata-babalarymyzdyń zamandar men dáýirler boıy erkindik úshin jan berisip, jan alysyp, arystansha arpalysyp, aqyrynda táýelsizdikke qol jetip, álem qaýymdastyǵyndaǵy aıbarly el boldyq, memlekettik rámizderimiz bar mártebeli memleket atandyq. Minekı, solardyń keremet bir kórinisi – 5 tomdyq «Júz jyldyq jylnama». Eldiń tarıhy men rýhanııatynan, memleket basqarý júıesi men saıasatynan, ekonomıkasy men qoǵamdyq-áleýmettik jaǵdaıynan syr shertetin dáýirnama.
Halqynyń aqyl-aýzy, arqan-qazyǵyndaı, ǵasyrlyq oıdyń ólsheýsiz qoryndaı, dáýirdiń daýsyndaı, zamannyń abyzyndaı «Egemen Qazaqstannyń» túý bastaǵy izashar bastamashysy «Ushqyn» gazetiniń 1-shi nómirindegi «Oqýshylarǵa» deıtin Bas maqalada ǵaıyptan estilgendeı «qazaqqa tolyq bılik berilgen», keleshektiń kepilindeı «el – el bolar, el – bir bolar, el – bereketti bolar» deıtin uly jolǵa úndeıtin, uly kóshke ilestiretin gúldenip-órkendeýge nusqa bolarlyq qymbat lebiz bar. Sondaı-aq «jas ıis, jańa talap» jaýqazyndaı «Ushqynǵa» degen Bernııazdyń ýyzdaı tileginde:
Bul «Ushqynnan» erkin jospar tabarsyń,
En dalaǵa erinbesten bararsyń.
Uldy erikti, jerdi sáýlelendirip,
El oshaǵy ortasynda janarsyń – deı kelip, «Alty Alashtyń qyzyl týyn qolyńa al!», «Oımen aqyl, qolmen qýat berermiz», qaıtken kúnde de «Elge erik, jerge kórik» áperemiz dep túp-negizgi maqsatyn málimdeıdi.
Shyn mánisinde, 5 tomdyq «Júz jyldyq jylnama» basylymy – qaharman halqymyzdyń, baıtaq elimizdiń, beınetqor ultymyzdyń, saıypqyran tulǵalarymyzdyń, rýhanı qundylyqtarymyzdyń tarıhynan telegeı teńiz syr tolǵaıdy. Bul ensıklopedııalyq sıpattaǵy shyǵarmada qazaq jurtyn qalaı basqarý, onyń terrıtorııasynyń aýmaǵy, Reseımen arasy, jer-sý ıgilikterin halyq kádesine jaratý, sharýa-kásip, mal baǵý, egin ósirý, qazaq jastarynyń jaıy, Alash qaıratkerleriniń elshildik-memleketshildik isteri, ult mádenıeti men tarıhy, Qazaq Respýblıkasynyń quqyǵy týraly Deklarasııa, bilim berý isi, saıasat, ásker, sot, ákimdik, qazaq tili, neke, jármeńke, jazý tańbalar mánisi jónindegi tarıhı derekter tolyq kórinis taýyp, baıypty baıandalǵan. Munyń barshasy – memleketimizdiń shejiresi, júrip ótken jolymyzdyń tııanaqty baıany.
Munda tarıhı, tanymdyq máni aıryqsha, mysaly, Tanabuǵanyń «Qostanaı úıezi» («Ushqyn», 1920 jyl, №19) deıtin jazbasynda Qazaq Úkimetiniń múshesi Ahmet Baıtursynulynyń (delegasııa quramynda Muhametjan Seralın, Ysqaq Bekentaev, Qurmanǵalı Baıǵozın bar) Rossııa Atqarý komıteti Prezıdıýmy 1919 jylǵy 27 tamyzyndaǵy «Qostanaı úıezi Chelıabi gúbirnesine qosylady» deıtin sheshimine sáıkes «Chelıabi hakimderimen júzdesip-tildesip, «qorlyqta bolǵan halyqtardyń óz bıligi ózinde bolýy» kerektigin dáleldep, «Qostanaıdyń qazaq jumhurııatynan aıyryla almaıtyny – Qostanaı úıezine qaraǵan eldiń Torǵaı oblysynyń bylaıǵy úıezderimen hám Syrdarııa oblysyna qaraǵan elmen sharýasy aralas. Bulardyń Qostanaısyz kún kórýi múmkin emes derlik: bular Qostanaı úıeziniń jerine jaz jaılaýǵa kóship keledi; Qostanaı úıeziniń mal baqqan sharýalary qys Yrǵyz, Torǵaı, Aqmeshit úıezderine jylqysyn aıdap aparyp baǵady; bul úsh úıez eldiń qashannan beri asap, iship otyrǵany Qostanaı úıeziniń astyǵy». Minekı, ult kósemi Ahańnyń temirqazyq oıy osylaısha kórsetilgen. Árıne Chelıabi hakimderi de aıýsha alysqan syńaıly. Soǵan oraı qazaqtyń qasıetti jeriniń bir bólshegin jat eldiń bosaǵasyna baılap berý de jón emes.
«Qostanaı úıezi» maqalasynda («Ushqyn», 1920 jyl, № 24-25, avtory Baqylaýshy) osy atalmysh úıezdegi kıiz týyrlyqty qazaqtardyń turmys-tirshiligi, sharýa-kásibi, óńirdiń jerasty baılyǵy, topyraǵy, ózen-kólderi, shıpaly sýlary, egindigi, pishendigi, ósimdigi sıpattalady.
Aıtýly basylymǵa engen «О́zin ózi bıleýshi qazaqtyń qurdastyq negizinde qurylǵan keńestik jumhurııaty haqynda, shyǵarylǵan dekrette» (qol qoıǵandar tóbebıler M.Kalının, V.Ýlıanov jáne hatshy Enýkıdza) Aqmola, Semeı oblystary «qazaqtyń kindik mekemeleri saılanǵansha» «Sibir revkomynyń qaraýynda bola turady» dep jazylǵan. Bu da Qazaq Respýblıkasynyń múddesin qorǵaǵandyqtan týǵan sara pikir.
Sonymen qatar «qazaq jumhurııaty jurtynyń tirshilik rýhyn kóterý maqsutynda» kóptiń «zeıinin, sheberligin arttyrǵandarǵa» alýan túrli báıge uıymdastyrylsyn, qazaqtyń bilimge yntyzar jumysshylarynyń «sheberlik ǵylymyn úırenýi bir úlken dárejeli is bolyp sanalsyn», qazaq balasynyń negizgi kásibi mal baǵý ekendikten, san alýan kásipshilik túrlerin jetildirý, damytý qajet. Atap aıtqanda, teri-bylǵary, jún-toqyma kásipteri, kópir salý, qudyqshylyq ónerdi gúldendirý, at-arba kóligin kóbeıtý... «Kaspıı teńizinde hám basqa qazaq jumhurııatyndaǵy ózenderde sý jolyn túzetý hám gúldendirý tıis». («Qazaqtyń sosıalızm negizinde qurylǵan sovet jumhurııatynda sharýa túzeý haqynda jasalǵan qaýly»).
«Uly jıyn» deıtin maqalada («Ushqyn», 1920 jyl, № 33, jazǵan A.B.) 1920 jyldyń 4 qazanynda Orynbor shaharynda jańa týǵan «Qazaq Respýblıkasynyń» 1-shi uly saltanatty jıyny ótkeni habarlanǵan.
«Júz jyldyq jylnamada» tarıhı-etnografııalyq, mádenı-dúnıetanymdyq, tildik-kórkemdik, stılıstıkalyq-fılosofııalyq, etımologııalyq-semantıkalyq sıpattary men mán-mazmuny aıryqsha «Ǵylym, ádebıet maıdanynan» («Eńbekshil qazaq», 1923, № 105), «Qazaqsha jazý jaıy» («Eńbekshil qazaq», 1924, №159, 161), Júsipbektiń «Jazý tańbalarymyzdy azaıtý týraly joba» («Eńbekshil qazaq», 1924, №178-179) jáne «Jazý máselesi týraly sońǵy sóz» («Eńbekshil qazaq», 1924, №208-209), Mirjaqyp Dýlatulynyń «Qazaq-qyrǵyz tarıhy týraly ótinish hat» («Eńbekshi qazaq», 1923, №80), «Úkimet isteri» («Eńbekshi qazaq», 1923, №141) atty maqalalarynyń mán-mazmuny qaı ýaqytta bolmasyn qundy.
«Eńbek týynyń» 1920 jylǵy nómirlerinde jastarǵa baılanysty biraz kókeıkesti oı-pikirler órbitilgen. Solardyń biri Smaǵuldyń «Kóteril, jastar!» deıtin baıyptamasynda: «Ulttyń isin, eldiń jumysyn kim atqarady? Eńbekshilerdiń kim aqylshysy bolyp, kim olarǵa jolbasshylyq etedi?
Jastar, jastar, jastar. Bulardan basqa eshkimge senim, eshkimnen úmit joq» dep, daýylpazsha ún qatqan. Ol sonymen birge oǵylandarǵa aqyl, bilim, aq júrek, adal da taza nıet kerektigin, «Bolashaqtyń qojasy – jastar» bolatyndyǵyn áýlıeshe túsindirgen.
Jalyndy oı, jarqyn sóz, ulttyq sana, jańa rýh kórinisteri Júsipbek Aımaýytovtyń «Jastar kim?» deıtin maqalasynda bylaısha órnektelgen: «Bizdiń jas aq júrek, bizdiń jasta ekpin bar, erlik bar, qıyn-qystaý jerlerde basyn baılap, ólimge, oq astyna baratyn jastar ǵana bolatyn. Qaınaǵan qan, kirshiksiz jan, namys-jiger jasta bar. Keshegi ótken Sultanmahmut jas bitkenge bas edi. Aqjúrektik, ádildik, týrashyldyq, erlik te Mahmut syndy jigitti qaı dushpany kemiter. Jastyń basshysy, paıǵambary – Sultanmahmut, onyń adamshylyǵy kámil. Jastar sonyń jolynda: «Mine, jas býyn» dep osyndaı jastardy aıtamyz». Minekı, has sýretker Júsipbek Sultanmahmuttyń tulǵasyn kemel de kelisti ǵyp jetkizgen eken.
Sol bir jyldarda qazaq jastarynyń rýhanı jetilýine, bilim alýyna mol múmkindik te bolǵandaı. Buǵan dálel – Qazaq AKSR Halyq Komıssarlary Keńesi (tóraǵasy Sáken Seıfýllın) 1923-1924 oqý jylynda Qazaq Respýblıkasy ishindegi joǵary dárejeli mektepter stýdentterine – 740 memlekettik stıpendııa, respýblıka syrtyndaǵy stýdentterge – 400 úkimettik stıpendııa berýdi josparlaǵan.
Zamana-muhıt qubylnamasyndaı «Júz jyldyq jylnamada» jınaqtalǵan, júıelengen materıaldardyń ishinde ult keleshegine, memleket tiline baılanysty Sáken Seıfýllınniń «Qazaqty «qazaq» deıik, qateni túzeteıik» («Eńbekshil qazaq», 1923, №66), «Keńse isterin qazaq tilinde júrgizý kerek» («Eńbekshil qazaq», 1923, №100), «Keńselerde isti qazaq tilinde júrgizýge kirisý kerek» («Eńbekshil qazaq», 1923, №105), «Ne qyldyńdar?» («Eńbekshil qazaq», 1923, №118), «Ashyq hat. Qazaq tilin mekemelerde júrgizý týraly» («Eńbekshil qazaq», 1924, №18) deıtin maqalalarynda ulttyq rýh, memlekettik sana, halyq tili men kózqarasy aıqyn zerdelengen. Aıtalyq, «ylǵı qazaq tilinde jazyp otyrýy kerek», «Sol sebepti oryssha jazý durys degen sózdi tastaý kerek», «Endi qazaqsha hat biletin kisiler baǵalyraq bolý kerek», «Qazaq tilin sizder tómennen joǵary qaraı júrgizińizder. Biz joǵarydan tómen qaraı júrgizeıik!» deıtin asyl oı-tujyrymdary HHI ǵasyrdyń ishinde de ózekti. Búgingi tańda JOO-larda is qaǵazdarynyń deni orys tilinde ekendigi aqıqat. Al S.Seıfýllınniń bulaısha dabyl qaǵýy – qazaq tilinde myńjyldyqtardyń tarıhy men ulttyń dúnıetanymy bederlengenin jáne órkenıettiń tili ekendigin júırik túsingen. Sondyqtan da «Til janashyry» deıtin qurmetti ataq Sáken atynda bolý kerek. Qaıratkerdiń ushan-teńiz eńbegi osylaısha ardaqtalýǵa laıyqty.
«Júz jyldyq jylnamada» qazaq jurtyna Jaratqan Ieniń jomarttyqpen syılaǵan baılyǵy jóninde meılinshe baǵaly málimetter bar. Osy rette «Qazaqstannyń Aral teńizindegi balyq sharýasy» («Eńbekshil qazaq», 1925, №328, avtory Balyqshy) deıtin tanymdyq maqalada qanshama tarıhı derekter keltirilgen. Solardy sóıleteıik: 1874 jyldan bastap Jaıyqtyń kazak-orystary balyq aýlaı bastaǵan. 1925 jyly 300 myń put balyq ustalǵan. 1911-1912 jyldarda Baltyq, Azov, Qara teńizderden balyqshylar shegirtkeshe qaptaǵan.
1916 jyly 2 mln 500 myń put balyq óndirilgen. Qoıny qazyna Aral teńizinde balyqtardyń nesheme asyldary – qyzyl balyq, qurtııa, shoqyr, taban, sazan, kókserke, qarakóz, jaıyn (salmaǵy 12 putqa sheıin) bar. Ne degen yryzdyq! Qazaqtyń kól-kósir nesibesi jat qolynda, ózgeniń bıliginde.
«Júz jyldyq jylnamany» oı-parasat tarazysyna salyp, baıyppen paraqtasańyz qala tarıhyna, otyryqshylyqqa, kásipshilikke, Shyǵystyń klassıkalyq ádebıetine, halyqaralyq saıasatqa, óner-bilim, ǵylymǵa, shejiretanýǵa, teatr ónerine, aqyl-bilim, qııal-sezim, til, rýh baılyǵyna kemel el ádebıeti úlgilerin jınaýǵa, gazet tiline, ulttyq termınologııaǵa, oqýlyqtar jazý, kórkem aýdarma máselesine oraı jazylǵan materıaldar jetkilikti. Aıtalyq J.Aımaýytovtyń «Asyl qazyna jınalsa eken», S.Muqanovtyń «Qazaq óleńi týraly», Turar Rysqulovtyń «1916 jylǵy qazaq, qara qyrǵyz kóterilisi», Ilııas Qabylulynyń «Abaı jáne onyń pálsapasy týraly», Áýelbek Qońyratbaevtyń «Shahnama jáne onyń aýdarmasy týraly», Shárápı Áljanovtyń «Balalar ádebıeti týraly», Esmaǵambet Smaıylovtyń «Sáken jáne qazaq poezııasy», A.Zataevıchtiń «Qazaq ánderi», Sanjar Asfendııarovtyń «Qazaq», B.Gerttiń «Lenıngrad opera teatrynyń ártisi «Qazaq ánshileri týraly», Shyǵanaq Bersıevtiń «Meniń tájirıbem» jáne t.s.s.
Bularda ult rýhanııaty tarıhyn zerdeleýge mol múmkindik beretin derekter baryn aıtqan durys. A.Zataevıch fransýz qaıratkeri Romen Rollannyń «Aqsaq qulan» kúıiniń syr-sezim baılyǵyna qaıran qalǵanyn áńgimeleı kelip, onyń «qazaq dalasyn gúldendirgen bul tamasha melodııalardyń maǵan jat emes ekenin, melodııalar Eýropanyń burynǵy halyq mýzykasyna aǵaıyn kórip tańǵaldym» degenin maqalasynda jazypty.
Romen Rollan pikiriniń jany bar. Bir zamanda Eýropa tórinde ǵun memleketin qurǵan uly qolbasshy Attıla zamanynyń rýhanı-mádenı ómirin elestetkendeı. «Ushqyn» gazetiniń 1-shi sanynda Basqarmanyń atynan: «Kimde-kimniń de tilegi – eldiń el bolýy, eldiń bir bolýy, eldiń bereketti bolýy», degen eldik murat pen asyl tilek bildirilgen-di. Osynaý júrekjardy býyrqanǵan patrıottyq qýat pen rýhty, kósem pikirli oıdy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy tusyndaǵy, ıaǵnı 1941-1945 jyldardaǵy nómirlerindegi jarııalanymdardan meılinshe aıqyn tanýǵa bolady. Halyq amanatyn maıdan sahnasyna estirtken «Qazaq halqynyń maıdandaǵy qazaq jaýyngerlerine haty» (1943 jyl, 7 aqpan) qaharmandyq rýhtyń, halyqtyq qaǵıdattyń, ulttyq ar-namystyń, izgilik pen danalyqtyń janartaýy dese bolǵandaı. Qazaq eli atynan:
Baqyt, dáýlet ornasa, yrys qonady,
Yntymaǵy elińniń durys bolady.
Ulyń jaýynger bolady,
Qyzyń qyraǵy bolady.
Aǵaıyn qoǵam bolady,
Biri oǵan bolsa,
Biri buǵan bolady.
Toptanyp jaý qashyrady –
dep aıtylǵan naqyldar urys dalasyndaǵy jasyndaı jarqyldaǵan bolat topshy muzbalaqtaryn jigerlendiredi, sonymen qatar el tarıhyndaǵy bahadúrlerin úlgi etedi, «atqan oǵyńnyń, siltegen naızańnyń múlt ketpeýin» tileıdi.
Ult mádenıeti tarıhyndaǵy iri oqıǵa – 1943 jyly Almatyda 1-shi respýblıkalyq aqyndar aıtysy uıymdastyrylǵan-dy. Sondaǵy saltanatty máslıhatta uly Jambyl bastaǵan jyrshy-aqyndardyń aldynda Sábıt Muqanov «Seldet jyrdy, aqyndar!» degen taqyrypta óleńmen baıandama jasaǵan eken. Sondaı-aq halyq aqyndarynyń aıtystary tolyq kúıinde «SQ» da jaryq kórgen-di. Negizinde aıtystyń túpki maqsaty – halyq rýhy men maıdangerlerdiń erlik isin eselendirý.
Jylnamada oqyrmannyń kórkemdik-fılosofııalyq kózqarasyn, tanym-biligin tereńdetetin Málik Ǵabdýllınniń, Baýbek Bulqyshevtiń, Baýyrjan Momyshulynyń, Pavel Kýznesovtyń, Qalıbek Qýanyshbaevtyń, Ahmet Jubanovtyń, Halel Ádilgereevtiń, Qýan Lekerovtiń, Asqar Toqmaǵambetovtiń, Juban Moldaǵalıevtiń, Muqan Imanjanovtyń, Ilııas Omarovtyń materıaldary ulttyq-rýhanı qundylyqtarymen baǵaly.
Jınaqtaı aıtqanda, 5 tomdyq «Júz jyldyq jylnama» ǵasyrdyń úni de, tili de, beınetqor halyqtyń, sáýletti zamannyń shejiresi de.
Ulttyń uly tilegi de, táýelsizdiktiń tiregi de, otandyq jýrnalıstıkanyń tólqujaty da «Egemen Qazaqstan!».
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor