Tórtkúl dúnıege kúlsheli baladaı qazaqty súıkimdi etip kórsetip, súıikti etip otyrǵan – ata-babalarymyzdyń oqqa ushsa da, otqa tússe de basqynshyǵa, dúrdıgen dúmdige, dúmbilez bılikke baǵynbaımyn, ólispeı berispeımin, bir súıem mekenimnen alaryńa kelispeımin, dep qasqaıyp turyp kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaǵan, bizge mura etken jeri ekeni aıdaı álemge tastaǵy máńgilik tańbadaı aqıqat. Búkil Eýrazııa qurlyǵynyń 272,5 mıllıon gektaryn alyp jatqan sol jerimizge Batys Eýropanyń Fransııa, Portýgalııa, Ispanııa, Italııa, Grekııa, Norvegııa, Fınlıandııa sııaqty memleketter erkin syıyp ketetinin aıtyp, álemde jerimizdiń baıtaqtyǵy boıynsha 9-shy oryndy qanjyǵaǵa baılaımyz deımiz. Asty-ústi baılyqqa toly: munaı, kómir, ýrannan, taǵy basqadan alǵashqy ondyqqa, hrom men mystan birinshiliktemiz dep basymyzdy tik kóterip, qalpaǵymyzdy alshasynan kıip júretinimiz jáne bar. Qadirine jetseń, qara tasy da, sýsyǵan qumy da altyndaı jarqyraıtynyna kim daý aıta alar deısiń. Sol uly qazyna – búgin qarjyny trıllıondap esepteýge, eki onjyldyqta mıllıarderlerdiń tóbe kórsetýine múmkindik berip, Arqadan aıbynymyzdy asyrǵan, Esildiń eki jaǵalaýyna dáýletine sáýleti saı Astana turǵyzýymyzǵa qol jetkizdi. Bul bardyń arqasy, joqty jonyp otyrǵandar mundaı bıikke ómiri kóterile ala ma? Joq.
Taǵylym alar tarıhqa oı jiberseń memlekettiń shyǵýyn menshikke telıdi. Sol menshikke jeriń bolsa ǵana ıe ekensiń. Onsyz «…jetim, jetekshil halyqsyń» (Á.Bókeıhanov). Bizdegideı ulan asyr jer emes, ultaraqtaı jerge qoly jetpeı, jetimniń kúıin keship júrgender, barynan aıyrylyp, bastan baǵy taıyp, ulttyq rýhyn óltirip, aqyry ózi satqan qandastarynyń qarǵysyna ushyraǵan Prosper Merımeniń «Tamango» novellasyndaǵy Tamango taǵdyryn bastan keshkender jer betinde joq deı alamyz ba? Sanamyzda qorytyp sabaq alsaq, ozbyrlarǵa aldanyp, qulyna aınalǵandar, sońynda únsiz kóz jumǵandar alty qurlyqta jetip artylady. Al osynsha baq pen taq, baqyt syılaǵan, «Kún barda juldyzdy sezinbeısiń» (Tagor) dep Táńirim adal nıetimizge, ata-babalarymyzdyń Alladan aǵynan tilegen tilegine osynsha ulan-asyr jerdi bergenine táýbe deýge tıistimiz. Tek kókeıden ketpeıtin kóp suraqtyń biri – biz osy jerimizdiń qasıetin tanyp bildik pe, sezip túsindik pe?
Álemniń nebir alpaýyttary kelip, ıgerip jatyrmyz, óndirip jatyrmyz deıtin baıtaǵymyzdyń ońaılyqpen búginge jetpegenin, adam aıtqysyz soıqandardy babalarymyz bastan ótkergenin, endi sol jerdi jyrmyshtap alyp baıyp júrgenderden shyn ıesi kim dese, ne der eken? Eger, sen bolsań, qosqan úlesiń, sińirgen eńbegiń qaısy degende, kúmiljimeı nyq turyp tarazy basynda teńeýge álginiń óresi jete me? Qaıdam, olaı dep batyl aıta almaımyz-aý! Sebebi, keıde Alladan buryn bárin ózi jaratqandaı ólermendik jasaıtyndardyń qııampurys jat qylyqtary, jemirligi, jemqorlyǵy, alaıaqtyǵy, jylpostyǵy, eki jep bıge shyqsam degen aram pıǵyldary ondaı arlylyqtan ada ekenin kórip otyrmyz.
Bir zamandary qazaq jeri 4,2 mıllıon sharshy shaqyrym bolypty. Qazirgi bizdiń nesibemizge buıyrǵany – 272,5 mıllıon sharshy shaqyrymnan sál artyq. Árıne, az jer emes. Osynsha jaǵrafııamyzǵa demografııamyzdy qaıtsek sáıkestendiremiz, ońaıǵa boı bermeıtin tulpardyń túgindeı qalyń qazaqty kóbeıtýdiń joly qaısy? degen taǵy bir oı qylań beredi. Bul bireýlerge artyqtaý estilip, qııaldaı kóriner. Áıtse de jerge saı ult bolýy tıis. Qalaı desek te, Qazaq eliniń kósegesin kógertetin ulttyq demografııa.
Elbasynyń bolashaqta Otanymyzdy «Qazaq memleketi dep ataıtyn bolamyz» dep aıtýy jaı sóz emes, aıdaı aqıqatty meńzep otyr emes pe?
Jersiz memleket bola almaısyń, basyń qańǵyryp qalady degendi sonaý ańyz zamanda Móde qaǵan da aıtqan. Ol: «Jer – memlekettiń negizi» dep nıeti buzyq tulparyna kóz salǵanda qınalmaı bergen, súıiktisine suqtanǵanda, altyn qursaq aman bolsa, taǵy bolar dep qıǵan, al ultaraqtaı jer suraǵanda endi kónýge bolmaıdy dep atqa qonǵan. Mundaı arpalys az boldy ma?..
Osy aralyqta qazaq jurtynyń jerine qyrǵıdaı tıgenderdiń qylmys derlik jat qylyqtaryn keıingi urpaqtyń esine sala ketsek, artyq bola qoımas.
Máýiljip pisken alma baǵyndaı tunyp turǵan jer kimniń de bolsa kókiregine «kesel», kózine jybyrlaǵan qurt bolmaı qoıǵan ba? Ústemdigin júrgizgen Reseı patshalyǵy basy artyq jer degen syltaýmen, aılasyn asyryp, qazaq arasyna syna qaǵyp, sańylaý túsirip otyrǵan. Qazaq jerin kelimsekterge úlestirgen. Al qazaqty atajur tynan túre qozǵap, qonystandyrýdyń rezervasııasyna ushyratqan.
Sonyń keseldi kesirinen 45 mıllıon desıatına qunarly jerinen aıyrylyp, qazir qunarsyz óńirde otyrǵan halqymyzdyń keıbir bóliginiń aýyr hali sol kezden bastalǵan. Sol qunarsyz qý taqyrdyń 10-12 mln. gektaryna ne egin óspeıdi, ne mal jaıýǵa jaramaıdy. Tyń kóteremiz degen urandy jyldary 25 mıllıon gektar jerimizdiń tas-talqany shyqty. Qazaqty jerden aıyrý kezindegi adam tózgisiz zordyń zorlyǵy jan túrshiktiredi. Oǵan myna dáıek mysal bolady. Dýma depýtaty Sıdelnıkov (1907): «Jerinen aıyrylǵan qazaq sorlylar – 92 myń úı, qystyń kúni sýdan shyǵaryp alyp, muzdyń ústine tastaǵan balyq sııaqty týlap jatty», degen derek qaldyrǵan. Osyndaı teńsizdikti qaıtsek joıamyz, ultymyzdyń ketken esesin qalaı qaıtaramyz, qunarly jerge oralýdyń jóni qaısy degen ıdeıany alǵash kótergen Alash arystary edi. Olardyń aldynda – qazaqty qaıtsem oıatam, oılantam, qatarǵa qosamyn, qabyrǵasy sógilmeıtin, kóz-jasy tógilmeıtin jurt etemin degen dara danyshpan Abaı bar edi. Ol: «Joq, birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Malyńdy berip otyrsań: atasy basqa, dini basqa, kúni basqalar da jaldanyp tirlik qylady. Birlik satylsa – anturǵandyqtyń basy osy», dep ózgege malyńdy berip jalpyldama, baıandy tirligińdi oıla deıdi. Sol Abaıdyń ulylyǵyn Alash arystarynyń artynda qalǵan murasyn paraqtap otyrǵanda, ásirese, bıylǵy júz jyldyǵy atalyp ótip jatqan «Qazaq» gazetin erinbeı oqysań, kózińiz jetedi. Jerim dep jantalasqan jampozdardyń basqynshylardan qaımyqpaǵan eren isine eriksiz bas ıesiń. Álıhan Bókeıhan: «Jer dese dirildemeı bolmaıdy. Sonda da jer máselesi negizgi ómir máselesiniń eń zory. Jer isin ala qashty, tartyp aldy, tıip ketti qylmaı, aqyl men sabyrmen atqarǵan oń», deýi soǵan dálel.
El bolǵannan keıingi qazaq jeriniń taǵdyry qalaı sheshilip jatyr degen suraq kim-kimdi de bolsa tolǵandyrmaı qoımaıdy. Qazaqtyń jeri – qazaqtyń demi. Osyny Elbasy Nursultan Nazarbaev erte ańǵarǵandyǵynan shyǵar: «Bizdiń búkil tarıhymyzdan men eki oljamyzdy bólip aıtar edim. Onyń birinshisi, árıne – ata-babalarymyz ózderiniń qanyn tógip, janyn berip júrip, aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵap qalǵan qazaqtyń qasıetti jeri. Taǵy bir oljamyz – sol ata-babalarymyzdyń arqasynda bar boıaýymen, syrly sazymen osy kúnge aman-esen jetken tup-tunyq, móp-móldir qazaq tili», deýi edi. Taǵy birde Memleket basshysy jerimiz jaıly: «Ekonomıkany kóterip turǵan kıtterdiń biri bolyp tabylady», dedi. Osynyń ózinen-aq qazaq jeriniń salmaǵyn kórý qıyn bolmasa kerek.
Jer qorymyz alda dáıektegenimizdeı 272,5 mıllıon gektar desek, onyń 34 paıyzy ǵana shuraıly sanalady. Ormandy alqabymyz 26 mıllıon gektar, bul el aýmaǵynyń 4,6 paıyzy. Solaqaılyqtyń kesirinen sory qaınaǵan ultymyzdyń 10 paıyzy ǵana aýyl sharýashylyǵyna qolaıly aımaqtarda turady. Ǵalymdardyń zertteýinshe qolaısyz aýdandardyń 87 paıyzy, al ekologııalyq jaǵynan apat aımaǵy dep esepteletin jerdi meken etip jatqandardyń 95 paıyzy óz qarakózderimiz ekenin de eske sala ketsek deımiz. Otanymyzda qunarly jer ár adamǵa shaqqanda 12-13 (jalpy jer turǵyndarǵa 17) gektardan keledi degenmen, bul úles barlyq óńirde birdeı emes. Mysaly, Jambyl oblysynda qunarly jer janbasyna shaqqanda – 2,16, Almatyda – 1,4, Qyzylordada – 1,09, Mańǵystaýda 0,3 gektardan keledi. Bul búkil Otanymyzdaǵy qunarly jerdiń 13 paıyzyn ǵana quraıdy. Osy aımaqtarda turatyn baýyrlarymyz – 60 paıyzǵa jýyq. Elimizdegi 180 mıllıon gektar jer shól jáne shóleıt aımaqtar. Osyndaı qolaısyz jerdi meken etkenderge ózimiz úlgi etip, kóp aıtatyn damyǵan memleketter 200-250 paıyz kóleminde ústeme tóleıtin kórinedi.
Basqynshylyqtyń joǵaryda aıtqan zardaptaryn aıaýsyz tartqan jurtymyz eldigin alǵan soń jer máselesin zańmen retteýge umtyldy. Alǵashynda «Jer týraly» Jarlyq shyqty. Keıin sosıalıstik júıeni naryqtyq ekonomıka talabyna oraılastyrý úshin Jer kodeksi qabyldandy. Ondaǵy maqsat, jerge memlekettik menshik monopolııasyn joıyp, jerdiń keıbir túrlerine menshik engizý, tipti qajet bolyp jatsa aqyly paıdalanýǵa jol ashý, memlekettik emes sharýashylyqtardy ornyqtyrý edi. Álemde osy júıe qalyptasqan, jer ıelenýshilerge naryq talabyna oraı erkindik alady, bári memlekettiń qatań qadaǵalaýynda bolady, eń bastysy bul Kodeks jerdiń asty-ústindegi baılyqty halyq ıgiligine tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi, Otanymyzdyń serpindi damýyna septigin tıgizedi, jer qunary artady, ol dáıim baqylanyp otyrady, qorǵalady, jer monıtorıngi úzdiksiz júrgiziledi dedik. Jer kodeksiniń 50-babynda el azamattaryna 0,10 gektar kólemindeg i telim jeke turǵyn úı qurylysy úshin tegin alatynyn da zańdastyrdyq. Jeke turǵyn úı salatyn jerlerdi daıyndap berý kerektigi de Kodekste naqtylandy. Bul týraly Úkimet arnaıy (2006 jylǵy 1 tamyz, №726) Ereje bekitti. Tipti, jekemenshikke satylǵan 248 myń gektar jerden 5,6 mıllıard teńge túskenin jarysa jazǵanymyz esimizde. Latıfýndıster bel alyp ketpeı me dep kúdiktengenderge, joq, Úkimettiń nómiri 1071 qaýlysynda kórsetilgendeı latıfýndızmge jol berilmeıdi delindi.
Prezıdent sol tusta: «Jeriniń sapasy jaǵynan, sondaı-aq tabıǵı jáne áleýmettik mólsheri jaǵynan alǵanda da mıllıonǵa jýyq adam ózindik jetimdiliktiń eń tómengi jaǵdaıynda ómir súrip jatqanyn esh búkpesiz tilge tıek etýge bolady», dep «Men Úkimetke aýyldyq aımaqtardyń turǵyndaryn keleshegi bolatyndaı etip qonystandyrý úlgisin jasaýdy tapsyramyn… qonys aýdarýshylardy jermen jáne turǵyn úımen qamtamasyz etý, mamandyqtarǵa beıimdeý máselelerin sheshý shart» ekenin qadap aıtqan bolatyn. Sonymen qatar, jerdiń qunarlylyǵyn arttyrý arqyly adamdardyń densaýlyǵyn jaqsartý máselesin de qozǵap: «Barlyq adamdardyń ekologııalyq taza ortada ómir súrýge, jaqsy áleýmettik qyzmet kórýge umtylatyny belgili. Bul nıetti qoldaý kerek. Shuraıly jeri, irgesinde onyń ónimin ótkizý rynoktary, qolaıly kólik jelileri de bar óńirlerde aýyldyń qalypty tirshilik etýge jaǵdaıy tolyq ekeni aıdan anyq», dep keleli isterdi keńinen atap, bardy ońalta berýdi qadap turyp tapsyrǵan bolatyn.
Osy ózgeristiń bári naryq talaby dep bildik. Kapıtalızmge bet buryp, naryqqa den qoısań – bári retimen kele beredi dedik. Sóıtsek, olaı emes eken. Minsiz degen naryǵyńyz da tártipke baǵynbaǵan, zańǵa uıymaǵan jerde qaryq qylmaıtynyn, kapıtalızmniń de «bet shyraıyna» adaldyqpen qaramasań, «kárilikke» boı aldyratynyn – sonyń aıqyn aıǵaǵyn qazir dúnıeni dirildetip turǵan AQSh-taǵy, uly Abaıdyń: «Shyǵysym batys boldy» deıtin batystaǵy alasapyran daǵdarys, bılik pen halyq arasyndaǵy talas-tartys kórsetip otyr. Onyń astary qaıda jatyr degenge Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» strategııasynda taıǵa tańba basqandaı taldaǵan HHI ǵasyrdyń jahandyq 10 syn-qaterge oı jibergen belgili ǵalym, senator Ádil Ahmetov «Qundylyqtardyń quldyraýy áleýmettik turaqsyzdyqqa soqtyratyn syn-qater» («E.Q», 20 sáýir, 2013 j.) atty maqalasynda úńilip kórgen. Ol Nobel syılyǵynyń laýreaty, kezinde Bıll Klıntonnyń ekonomıkalyq máseleler jónindegi keńesshiler tobyn basqarǵan Djozef Stıglıstiń «Teńsizdik quny» atty eńbeginde kórsetilgen naryqtyq ekonomıka men saıası júıeniń ádiletsizdigin, áleýmettik teńsizdik qalyptastyratyn daǵdarys baılar úshin tabys kózi bolatynyn, oǵan AQSh-ta sońǵy 30 jylda qoǵamnyń 99 paıyzyn quraıtyn tómengi jurttyń aılyǵy 15 paıyzǵa áreń ósse, 1 paıyz alpaýyttar aılyǵy 150 paıyzdan, sheksiz baıyǵandardyń tabysy 300 paıyzdan asyp jyǵylatynyn alǵa tartady. Ondaılardyń bir aıdaǵy aılyǵy men qatardaǵy qyzmetkerdiń alatyn nápaqasy arasyndaǵy alshaqtyq, tártiptiń «quly» Japonııa elinde 16 esemen shektelse, AQSh-ta 200 eseden artyp jyǵylatyn kórinedi. Osyndaı teńsizdikti búrkemeleý úshin ortasha jalaqyny oılap tapqandardyń isi, atam qazaqtyń qurttyń atyn jańyltyp, malta qoıdynyń keri ekenin ekiniń biri túsinse kerek. Bul kapıtalıstik qoǵamda baıaǵydan qalyptasqan jaǵdaı delik. Al óz qoǵamymyzǵa qarasaq, osy ádiletsiz bólinis bizde de bar ekenin, eki onjyldyqta baılar men kedeıler arasyndaǵy tabys aıyrmashylyǵy 30 esege deıin alshaqtap ketkenin ǵalym ekonomısterimiz aıtyp, jeleýdiń artyndaǵy aqıqatty dáıekti mysalmen aldymyzǵa jaıyp salady.
Naryqtyń ońaı qaryq qylmaıtynyn keıin túsinip, jatqanǵa jan jýymaıdy, júrgenge jórgem bar, bul júrisim qaı júris, jer tirshilik tiregi, úlesime tıgen jerimdi taýyp, bir tirlik jasaıyn degen keıbir momyndardyń oıanýy qazir daý-damaıǵa uryndyrýda. Olar kezinde pysqaılardyń aldaýyna túsip, jerinen aıyrylyp, jer shuqyp qalǵanyn endi bilip otyr. Oǵan mysal az emes. Teledıdardaǵy sondaı buqaranyń ashy aıqaıynan qulaq tunady, basylymdardaǵy daý-damaılardan kóz súrinedi. Sondaı jer ıelenýshilerdiń kesirli is týraly ákimdermen áńgime ústinde Prezıdent: «Maǵan kelip jatqan málimetterde jaılaýǵa mal aıdaıyq desek, jol joq. Bárin bólip-bólip alǵan deıdi. Qaı aýdannyń maly qaıda jaıylatynyn bilem ǵoı. Jaılaý ortaq bolý kerek. Ol qysqa merzimde ǵana paıdalanatyn jer», degen bolatyn. Sol tapsyrmany eskermeı keıbir aýyl turǵyndarynyń aýzyn aǵartyp, tánin jabýǵa sep bolyp otyrǵan az malyn órissiz qaldyrý toqtamaı tur. Jasyratyn nesi bar, jer jekege berildi degenmen, sol