Tómende sóz etpegimiz – buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan arhıvtik derekter. Olar – Shákárimniń, basqa da Qunanbaı urpaqtarynyń bolys, bı bolyp saılaný jáne marapattalý qaǵazdary. Ǵulama Shákárimniń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda onyń el jumysyna, bılikke aralasýy jaıly dálel-dáıekter qolymyzǵa kóp túspeı, tek tuspalmen ǵana jazýǵa májbúr boldyq. Aýyzsha estelikter boıynsha jasalǵan boljam-dolbardy qanaǵat tuttyq. Sodan beri bes jyl zymyrap ótipti. Endi, mine, asa qundy arhıvtik aıǵaqtar aldymyzda jatqanda qalaı qýanbasqa!
Tómende sóz etpegimiz – buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan arhıvtik derekter. Olar – Shákárimniń, basqa da Qunanbaı urpaqtarynyń bolys, bı bolyp saılaný jáne marapattalý qaǵazdary. Ǵulama Shákárimniń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda onyń el jumysyna, bılikke aralasýy jaıly dálel-dáıekter qolymyzǵa kóp túspeı, tek tuspalmen ǵana jazýǵa májbúr boldyq. Aýyzsha estelikter boıynsha jasalǵan boljam-dolbardy qanaǵat tuttyq. Sodan beri bes jyl zymyrap ótipti. Endi, mine, asa qundy arhıvtik aıǵaqtar aldymyzda jatqanda qalaı qýanbasqa!
Ol kezdegi qazaq dalasyna ókimin júrgizgen general-gýbernatordyń kanselıarııasy Reseıdiń Omby qalasynda ornalasty emes pe. Myna sony derekter sonda shyǵyp turǵan resmı basylym – «Kırgızskaıa stepnaıa gazeta» aptalyǵynan alynyp otyr. Atalmysh gazet Aqmola, Semeı jáne Jetisý oblystaryna jergilikti jandaral keńsesi shyǵaratyn «Akmolınskıe oblastnye vedomostı», «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı» degen arnaıy qosymsha paraqtarmen taratylyp otyrǵan.
Muhtar Omarhanuly Áýezov óziniń «Abaı joly» epopeıasynyń birinshi kitabynda bylaı dep jazady: «Baımaǵambet Abaıdan Mıhaılovqa (Mıhaelıske dep oqyńyz -A.O.) hat aparǵan edi. Qorjyn toly jańa kitaptardan basqa Semeıdiń jandaral keńsesi shyǵaratyn «Oblystyq málimdeme» atty gazeti jáne Mıhaılovtyń Abaıǵa jazǵan hatyn berdi» («Abaı joly», Almaty, 1989, 491-bet). Bul arada jazýshynyń resmı basylym «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı» gazetin «Oblystyq málimdeme» dep sál-pál ózgerte, qysqarta atap otyrǵany sózsiz.
Sonymen, «Kırgızskaıa stepnaıa gazetanyń» qosymshasyndaǵy 1897-1905 jyldar arasyn qamtıtyn derekterge kóz tigelik. Bizdiń qolymyzda bul basylymnyń tórt sany bar. Sonyń áýelgisi 1897-1898 jyldardaǵy jarlyqtardy jarııalapty. Olardyń arasynda Abaıdyń inisi Ysqaqtyń jarty jyldaı isti bolyp, onan soń aqtalyp, qaıtadan burynǵy qyzmetine (№4 aýyldyń bıi) oralǵany, al balasy Aqylbaıdyń syrqatyna baılanysty bolystyq qyzmetin inisi Maǵaýııa qolyna bergeni jóninde buıryqtar bar. Ekinshi gazettegi dúnıeler 1900 jyldyń 20 aqpanynda jaryq kórgen jarlyqtar. Solardyń biri – bolystyń kandıdaty qyzmetine (Maǵaýııanyń orynbasary) Turaǵul Ibragımov saılandy dep derek beredi. Keltirilgen málimetterdi ekshep, saralaý óz aldyna bólek taqyryp. Al bizdiń maqsatymyz – Shákárim Qudaıberdiulyna qatysty buıryqtarmen tanystyrý. Olar qolymyzdaǵy eski gazetterdiń úshinshi, tórtinshisinde tur eken.
«KIRGIZSKAIа STEPNAIа GAZETA» №42
g.Omsk. 21 oktıabrıa 1901 goda.
Ýtverjdaıýtsıa soglasno vybora obshestva v doljnostıah na trehletıe s 1902 po 1905 goda.
Chıngızskoı volostı: Ýpravıtel – Shakerım Hýdaıberdın, kandıdat na ýpravıtelıa – Ryzykpaı Hýdaıberdın, narodnyh sýdeı v starshınskıe aýly:
№1-ı Mýhamedjan Maıbasarov. №2-ı Orynbasar Mýrataev. №3-ı Kyzdar Mambeteev. №4-ı Azımbaı Tanırberdın.
1901 jyldyń 21 qazanynda Omby qalasynda basylǵan «Kırgızskaıa stepnaıa gazetanyń» №42 sanynda jarııalanǵan jarlyqtardyń biri osy. Kórip otyrsyzdar, kópshiliktiń daýys berýimen («soglasno vybora obshestva») Shákárim Qudaıberdiuly bolys, al onyń kenje inisi Yryzyqpaı (1866-1919 j.j.) bolystyqqa kandıdat bolyp saılanǵan. Sol sııaqty, jarlyqta Shyńǵys bolysynyń jıyny 11 aýylynyń (biz tek 4 aýyldikin ǵana alyp otyrmyz) halyq bıleri atalypty. Baıqap qarasaq, №4 aýyldyń bıine Ysqaqtyń ornyna Táńirberdiniń Ázimbaıy saılanǵan. Nege? Sebebi, kúlli sanaly ǵumyryn at ústinde ótkergen el aǵasy Ysqaq 1901 jyly tosynnan qaıtys bolady.
Sonymen, 1901 jyldyń 21 qazanynda Shyńǵys bolysy saılaýy qorytyndysy boıynsha jarııalanǵan jarlyqpen tanystyq (Jarlyqtar sońyna: «Stepnoı general-gýbernator general-leıtanant Sýhotın» dep qol qoıylǵan).
Qarastyrylǵan derekter 1902-1905 jyldary Shákárimniń Shyńǵys bolysy tizginin ustaǵanyn dáıekteıdi. Oıshyl aqynnyń eki márte bolys (1878-1880 jáne 1887-1888 j.j.) saılanǵany burynnan málim, endi mine, úshinshi márte bolys bolǵandyǵynyń kýásimiz.
Endi eski gazetterdiń tórtinshisine aýysalyq. Ol «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı» atty basylymnyń 1902 jyldyń 24 shildesindegi sany. Onda general-gýbernatordyń jarlyǵyna sáıkes ártúrli marapat (shapan, kúmis saǵat, maqtaý qaǵaz) alǵan onnan astam adamdardyń arasynda bolys Shákárim Qudaıberdiuly da bar. Jarlyq shyqqanda aqynnyń bolystyq qyzmetine kiriskenine jarty jyl ǵana tolǵanyn eskergende, sol ólsheýli ýaqytta ádiletti bıligimen bedel jınap úlgergeniniń kýásimiz. Ahat Shákárimuly óziniń esteliginde ákesiniń bolystyq pen bı qyzmetine kóp jyldar aralasqanyn aıta kelip, úlkenderden estigen myna sózdi keltire ketedi: «Shákárim kisi qaǵýǵa júırik edi. Ury men aıtýshyny qaqqany eshbir bılerdiń qaqqanyna uqsamaıtyn. Aıtýshysy joq jumysty teksergende, demek, jeke urynyń, aıypkerdiń ózin qaqqanda da shyndyǵyn tabatyn. Jáne Shákárimge kelgen adamdardyń narazy bolyp ketkenin kórgemiz joq».
Minekı: «Shákárim adal, ádil edi», deıtin pikirdi rastaı túsetin qujattyń birin nazarlaryńyzǵa usynamyz.
Semıpalatınskıe Oblastnye Vedomostı
P R I K A Z Y
po Stepnomý general-gýbernatorstvý,
g. Omsk. 24 ııýlıa 1902 goda №67
Po zasvıdetelstvovanııý Voennogo gýbernatora Semıpalatınskoı oblastı ob otlıchnoı ýserdnoı slýjbe ı obshepoleznoı deıatelnostı mnoıý nagrajdaıýtsıa:
1. Halatamı II razrıada (bul arada «halat» dep zerli shapan, oqaly tondy aıtqan – A.O.).
Ýpravıtel Begenevskoı volostı, Semıpalatınskogo ýezda Kasen Ýzehanov ı kandıdat v ýpravıtelıa Kokonskoı volostı, togo je ýezda, Ermýhamet Aımýhametov, za deıatelnost po ıskorenenııý kono ı skotokradstva.
2. Halatamı III razrıada.
Rassylnyı Semıpalatınskogo ýezdnogo ýpravlenııa, kırgız Chaganskoı volostı Kýdaıbergen Mýsabaev.
3. Serebrıanymı chasamı.
Pısar Karamolınskoı volostı, Pavlodarskogo ýezda Stepan Razmazın.
Pısar Akkelınskoı volostı, togo je ýezda, Bababek Raımbekov.
4. Pohvalnymı lıstamı
Medısınskıı feldsher 3 ýchastka Zaısanskogo ýezda kırgız Bazarovskoı volostı Rahmet Taltakov.
Ýpravıtel Chıngızskoı volostı, Semıpalatınskogo ýezda Shakırım Hýdaıberdın.
Ýpravıtel Býgýlınskoı volostı, Semıpalatınskogo ýezda Medeý Orazbaev.
Ýpravıtel Býgýlınskoı volostı, Semıpalatınskogo ýezda Rahmankýl Djarkınbaev.
Kırgız Kyzylmýlınskoı volostı, Semıpalatınskogo ýezda Týmataı Baıgotanov.
Podpısal: Stepnoı general-gýbernator,
general-leıtenant Sýhotın.
Aldaryńyzdaǵy qujat Shyńǵys bolysynyń bolysy «Shákárim Qudaıberdınniń Maqtaý paraǵymen («Pohvalnyı lıst») marapattalý faktisi. Ne úshin ekendigi de taıǵa tańba basqandaı anyq: «Ob otlıchnoı, ýserdnoı slýjbe ı obshepoleznoı deıatelnostı», delingen. Semeı oblysy boıynsha birneshe júz bolystardyń arasynan bıliktiń kózine túsý ońaıshylyq emes, árıne. Ol úshin el ishin keýlegen barymtanyń, jer men jesir daýynyń jón-josyǵyn taýyp, der kezinde sheship otyrý shart. Sonda ǵana halyqqa jaǵasyń, bılik aldynda bedeldi bolasyń. Maqtaý qaǵazy bizge osydan habar beredi.
Bul tusta uly Muhań «Abaı joly» epopeıasynda sýrettegen Shubar-Shákárim eske túsedi. Ol atqaminerler delinetin dala elıtasy nemese osy deńgeıge jaqyn júrgen toptan jyrylyp shyqqan, moıny qatty shúý asaýdaı ór minezdi daryn ıesi edi ǵoı. Máselen, epopeıanyń «Qastyqta» taraýynda jazýshy Shubardyń beınesin bylaısha aıshyqtap beredi: «Bul Abaı óleńiniń bárin biledi. Jatqa aıtý kerek bolsa, Abaı otyrǵan jerlerde aǵyzyp, sýdyratyp aıtyp ta bere alady. Ázimbaı, Tákejandar bolsa, árıne, «Abaıdyń sózi» degen jalǵyz aýyz sózdi jattap kórgen emes. Al Shubar bolsa, Abaıdyń bar qoımasyn biletin, ol kórgendi qosa kórip, ol bilgendi birge bilip, odan «qalyspaı júrip qarasamyn» deıtin adam».
Bir qaraǵanda sýretker Shubardy jamandaǵan sııaqty, shyndap kelgende, oqyrman sanasyna ol ishki dúnıesi jaǵynan ózgelerden oq boıy oıqastap ozǵan has júırik degen oıdy shóktiredi. Abaıdyń bas shákirti qandaı bolǵanyn astarlap jetkizýdiń ǵajaıyp úlgisi emes pe. El taný isinde Shákárim atasy Qunanbaı men aǵalary Abaı, Ysqaqtyń basqarýyn kórip ósken zerek jan. Bul jaıly: «Qudaıberdi balasy Shákárim 19 jasta atqa minip, Abaı men Ysqaqqa erip, el basqarý jumysyna kózi qanǵan eken», – dep jazady Árham Kákitaıuly (Uly Abaıǵa adaldyq. Árhamnyń esteligi. Semeı, 2005 jyl).
Qoryta aıtqanda, joǵarydaǵy Maqtaý paraǵy men estelik sózder qazaqtyń Shákárimi, ásirese, jasy 40 jastan asqanda, nemistiń uly Getesi syndy ádiletti, halyqqa súıkimdi bılik ıesi bolǵan dep túıindeýge múmkindik beretin sııaqty. Osy arada jigit aǵasy Shákárimniń 1902-1905 jyldardaǵy Shyńǵys bolysynyń bolysy saılanǵany jaıly faktige qaıtyp oralaıyq. Ol biraz jaıdyń betin ashady. Úsh týysy Maǵaýııa, Abaı, Aqylbaı qaıtys bolǵanda bul naýqandardy tikeleı Shákárimniń ózi basqarǵany aýyzeki sózderden málim. Oǵan bolystyq qyzmeti qosylǵan kezde ábden ılanymdy. Sol sııaqty, oıshyl aqynnyń Mekke saparyna nelikten 1905 jyldyń kúzinde attanǵandyǵyna da sáýle túsedi. О́ıtkeni, úsh jyl bolystyq qyzmettiń (1902 jyldyń qańtarynan 1905 jyldyń qańtaryna deıin) qajylyq saparǵa kerekti qarjy jınaýǵa múmkindik bergeni qupııa emes. О́ıtkeni, ol kezderi bolystyń aılyq jalaqysy boldy. Ekinshi jaǵynan, kesikti merzimi tolyq aıaqtalǵan soń Shákárim bolystyq qyzmetin dos inisi Turaǵul Abaıuly qolyna tapsyryp, Mekke saparyna alańdamaı attanady.
Aıta ketkimiz keletin endigi bir jaıt, Abaıdyń tuńǵysh jınaǵy betinde shyǵarýshylar retinde Kákitaı men Turaǵuldyń ǵana esimderi tańbalanǵan. Shákárimdiki nege joq? Álde ol bul iske belsene atsalyspaǵan ba? Osynaý kúmán-kúdiktiń, álbette, shákárimtanýshy ǵalymdardyń kókeı túkpirinde jatatyny bar. Shákárimniń qystaýy Qarashoqyda. Ol jerden Baýyrda ornalasqan Jıdebaı jáne taǵy basqa Abaı aýyldaryna jıi qatynaý qıynǵa soǵady. Sebebi, jol moıny qashyq. Ekinshiden, Shákárim Abaıdyń ornyn basqan zor shyǵarmashylyq ıesi, inileriniń qolynan keletin iske nesine umtylsyn. Osy ýájderden Kákitaı men Turaǵul Shákárimdi Abaı murasyn jınastyrý isinen, sirá da, ózderi bosatqan degen boljam týady. Osylaı joramaldaǵan kezderde Shákárimniń bolystyq qyzmetti atqarǵany bizge beımálim edi. Endi osy fakt boljamymyzdy bekite tústi.
Biraq Abaıdyń murasyn jınastyrýǵa qatysa almasa da, Shákárimniń bul istiń janashyry retinde óleńderdi júıeleýge aralasyp, odan soń kitapty bastyrýǵa qarjy jınaý máselesinde aıanyp qalmaǵany shúbásiz. Osyǵan mándi derekterge toly Árhamqyzy Minásh apaıdyń «Kákitaı» atty maqalasy («Abaı» jýrnaly. 1995. №1-2. 168-b.) aıǵaq. Onda Kákitaıdyń áıeli Bıbi ájeı Abaıdyń tuńǵysh jınaǵyna engen óleńderdi birlese qarap, bir júıege salý úshin Shyńǵystaýdan Shákárim, Kákitaı, Turaǵul úsheýi Semeıge jetip, qalada Á.Bókeıhanovpen kezdesip, bir kún, bir tún keleli máslıhat qurǵany jaıly qundy estelik aıtady. Álekeńdi tanı almaı: «Bul kisi kim?» dep suraǵanymda: «Oqyǵan aqyldy kisi, Abaı aǵamnyń óleńderin qarattyq degen», – deıdi Bıbi ájeı. Jáne, sol kúni: «Dostar tań atqansha ákemniń (Abaı atam) óleńderin oqyp, án salyp otyrdy. Tań qylań bergende ǵana qonaqty úsheýi shyǵaryp saldy».
Osy málimetke jáne ózge de janama derekterge súıene otyryp, Abaı óleńderin jınastyrýdy Kákitaı men Turaǵul atqarǵan, biraq Álıhan Bókeıhanov sııaqty Shákárim de bul iske bas-kóz bolyp, jan-jaqty kómek kórsetken degen qorytyndyǵa kelemiz. Tabylǵan tyń derekterdi qalyń oqyrmanǵa tanystyrý jáne túsiniktemeleý qamynda aıtpaq oı-pikirlerimiz ázirge osy.
Asan OMAROV,zertteýshi ǵalym.