Ońashadaǵy oılar

Adam oısyz kún ótkizbeıdi. Kóńil qalyqtap, qııal shartarapqa samǵaıdy. Bir oı bar, keldi, ketti, iz-túzsiz joǵalady, bir oı bar, qaıta-qaıta orala beredi, kókeıińnen ketpeıdi. Aıaq astynan bolmashy nárseden tutanyp, keń óris alyp ketetin oılar da bar. Men solardyń kádege jarar-aý degenderin tizip jazdym. Mundaǵy maqsat – men bilgendi el bilsin, biletinderin eske túsirsin degen nıet.

Qazaqtyń sýreti

О́ner týyndysynyń bir de bireýine nemquraıdy qaraýǵa bolmaıdy. О́ner ómirmen bite qaınasqanda ǵana shynshyl. О́kinishke karaı, keıde óren týyndydan óler týyndy kóp. О́kinishtiń kókesi – sol surqaı shyǵarmalarǵa kóz úırenip ketetindigi. Al, munyń ózi ultymyzǵa nemquraıdylyqqa ulassa, máńgúrttik, áne, sol.

Meniń bulaı ashyna sóıleýime sebep – Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń akt zalyna ilingen Abaı men Jambyldyń portretteri. Munda professor Mekemtas Myrzahmetulynyń 75 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótip jatty. Otyrǵandar ishinde basqa oblystardan, kórshi respýb­lıkalardan kelgen qonaqtar da bar edi. Solardyń biri – tashkenttik qandasymyz Qaldybek Seıdanov Jambyldyń portretine qarap turyp, qasyndaǵy adamnan:

– Anaý kim? – dep surady.

Kózi úırenip ketken tarazdyq ǵalym:

– Jambyl, – dedi.

– Qazaq emes, basqaǵa uqsaıdy ǵoı! – dedi qonaq ashynyp.

– Iá, solaı. Ony ózimiz de baıqaǵan­byz.

– Alyp tastamaısyńdar ma?

– Aıtylady. Nege ekenin bilmeımiz, alyp tastalynbaıdy.

– Qyzyq eken.

– Qyzyq.

Áńgime osymen támam boldy.

Qyzyq! Abaı men Jambyl portretterine bir qarap qoıyp, oıymyzdy da, sózimizdi de támam etip júrgenimizge on jyldyń júzi boldy.

Áne bir jyly taıaý shetelde turatyn bir sýretshi bizdiń ulylarymyzdyń sýretterin salyp ákelip, oblysta óziniń shyǵarmashylyq keshin ótkizdi. Sýretshiniń ózi – qazaq, óneri – kórshiles el rýhanııatynyń qoltańbasy. Múmkin, ol bizdiń ultymyzdy súıgen patrıot ta bolar, ulylarymyzdyń portretterin sondyqtan da salǵan shyǵar, biraq taǵdyr aıdap baryp basqa elde turyp qalǵan qazaq qazaqty beıneleı almaǵan.

Al, biz bolsaq, ulylarymyzdy qorlatyp qoıyp, qarap otyrmyz. Kónbistik degen osyndaı-aq bolar.

Jalpy, bir ǵana Evgenıı Sıdorkınnen basqa eshkimge mundaı baqyt buıyrmaǵan. Kim bilsin, onyń qazaq keskinin sonshama kelistirip salýyna jary, qazaqtyń talantty sýretshi qyzy Gúlfaırýz Ismaıylovanyń áseri bolǵan shyǵar. Ne desek te, áli kúnge deıin qazaq batyrlary jyrlaryn Evgenıı sııaqty kúıeý balamyzdan asyryp bezendirgen sýretshi bolǵan emes.

Tyń kóterý – qasiret

Halyqqa keregi – shyndyq.

Dál qazir shyndyqty aıtýdan qashqaqtaý – beısharalyq.

Keńes Odaǵy kezinde basshy kadr­lardy Almaty joǵary partııa mektebi janyndaǵy bir aılyq kýrsta oqytyp, qaıta daıarlyqtan ótkizetin. Sol kýrsqa barǵanmyn. Onyń oqý baǵdarlamasymen qosa mádenı-kópshilik jumystar baǵdarlamasy da bar.

Bir kúni sabaqtan soń Ábilhan Qasteev atyndaǵy kórkemsýret galereıasyna apardy. Galereıa qyzmetkeri kýrs tyńdaýshylaryn bastap júrip, ár sýrettiń qasyna aıaldatyp, uzyn sonar áńgime soǵady. Biz túk kórmegendeı, túk bilmeıtindeı, aýzymyzdy ashyp, kózimizdi jumyp tyńdaımyz.

О́stip jyljyp, Qanapııa Teljanovtyń «Atameken» atty polotnosynyń aldyna kelip toqtadyq.

Bizdi bastap júrgen kelinshek áı bir kósildi deısiń:

– Qanapııa Teljanovtyń bul polotnosynda Kommýnıstik partııanyń dana basshylyǵymen Qazaqstandaǵy tyń ıgerý keremet shynaıy kórinis tapqan. Qarańyzdarshy, áride poıyz zaýlap barady, beride alyp traktorlardyń ótkir soqalarymen aýdarylǵan jer jatyr. Kúni erteń bul jerde qalyń bıdaı jaıqalady. Qazaq dalasy Otan qoımasyna mıllıard put astyq quıady. «Atameken» – teńdesi joq týyndy.

Men oılanyp turmyn. Myna kelin­shektiń aıtqanynyń nobaıy durys. Ári­degi poıyz da, myna jyrtylyp tastalǵan jer de bir qaraǵanda qazaq dalasyn tiriltetin tirlik. Biraq, ıá, biraq ata-baba jerin bir kórip, múmkin sońǵy ret kóz salyp qaıtýǵa bettep kele jatqan qarııa esik pen tórdeı ker attyń ústinde asyǵy alshysynan turyp emes, tunjyrap keledi. Jeligip, oınaqtap kele jatqan qulyn kenet qalyń shóptiń tasasynan shyǵa kelip, jony arsa-arsa bolyp soıylyp jatqan qara jerdi kórip, eki kózi sharasynan shyǵa shoshyp, shapshyp baryp dirildep tura qalǵan.

Qanapııa Teljanov ǵajap sýretshi eken. Kúnásiz qulynnyń osy jan sho­shyr­lyq kózqarasymen aıaýsy z jyrtylyp, tý talaqaı bolǵan qazaq dalasynyń halin qalaı keremet beınelegen.

Men osy oılarymdy arttaǵy eki-úsh jigitke aıta bastadym. Janymdaǵy jam­byldyq inishek jeńimnen tartyp, sy­byrlady.

– Abaılańyz! Úsh árip adamdary estip qoımasyn.

Shynynda, ondaı qaýip bar edi ol kezde. Men sózimdi short úzdim.

Osy jaı anda-sanda oıyma túsip ketip júretin. Jýyrda «Egemen Qazaqstan» gazetinde orystyń uly jazýshysy Mıhaıl IIIolohovtyń bılikke kúıingen bir sátterinde otqa jaǵyp jibergen qol­jaz­balaryn aıta kelip: «Takaıa je ýchast postıgla ı rýkopıs, povestvýıý­shaıa o zverskıh metodah osvoenııa kazahstanskoı selıny» – degen sózi jarııalandy.

Mıhaıl Sholohov bilgendi Qanapııa Teljanov ta bilgen eken.

Sholohov – uly jazýshy.

Teljanov – uly sýretshi.

Tyń kóterýdiń qazaq dalasynyń tý-talaqaıyn shyǵarǵanyn qazir ekiniń biri biledi.

Al ulylar muny der ke­zinde uqqan. Shyǵar­ma­lar­ynda týra da, tuspaldap ta bil­dirgen. Ulynyń ulylyǵy da osynda ǵoı.

Altyn qor

Bedeldi adamdar – altyn qor. Muny aqyldy basshylar jaqsy bilgen.

Aıtbaı Nazarbekov sondaı basshy bolǵan.

Moıynqum aýdanyn uzaq jyldar tabysty basqarǵan bul adam jóninde aıtylar áńgime kóp.

Aıtbaı Nazarbekov myjyraıǵan jataǵan úıli Fýrmanov aýylyn 70-80-jyl­dary sol zamanǵy ásem kentke aınal­dyrǵan. Aıtekeńe bul iste dala akademıgi, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Jazylbek Qýanyshbaev ólsheýsiz kómek kórsetken.

Qurylys, jol salatyn bolsyn, basqa da ıgilikti is bastamaq bolsyn, Aıtekeń Jazekeńdi mashınasyna otyrǵyzyp alyp, Almatyǵa tartady eken. Sodan aǵyzyp otyryp, aqsaqaldy Dımash inisiniń qa­byl­daý bólmesine alyp kelip, aıtady eken:

– Al, Jazeke, Dımash inińizden emhana salatyn qarjy surańyz.

Jazekeń birinshi hatshynyń kabı­ne­tine kiredi. Dımekeń Jazekeńdi iltı­pat­pen qarsy alady, buıymtaıyn suraıdy.

– Áı, Qonaı, – deıdi Jazekeń jaryq­tyq, – Pormanopkaǵa emhana kerek. Ber.

Dımash Ahmetuly beredi.

Fýrmanovkada qandaı da bir kúrdeli qurylys salýdy oıǵa alǵan eken, Aıtekeń Jazekeńdi alǵa salatyn bolǵan. Sonyń bir de bireýinde Dımash Ahmetuly qabaq shytyp kórmepti. «Ulyq bolsań, kishik bol», – degen osyndaı-aq bolar!

Erkek – áıeldiń piri

Áıel – erin sheksiz syılaǵan, betten alý, qarsy turý atymen bolmaǵan. Áıel ózin erkekten alasa ustaǵan, aldynan kesip ótpegen. Osynysymen áıel erkektiń syılastyǵyn týǵyzǵan.

Aýyl kóshesiniń basynan túsken aqsaqaldy aldyn kespeı, kútip turyp, sálem jasap, ilgeri ozdyryp jiberetin áıeldi ózimizdiń kózimiz kórdi.

Qarııa: «Kóp jasa, qaraǵym!» – dep bata berip ótetin. Aqsaqaldyń kóńili kórkeıip, kelinniń mereıi ósip kalatyn.

Qazir ózimiz qarııa boldyq. Kelinder, kósheni aıtamyz, esikten buryn ótýimizge mursat bermeı, taırańdap aldy­myzdy oraıdy. Olarǵa birdeńe dep renjimek túgili, ala kózińizben qara­sańyz, pálege qalasyz. Oı-órisi «Art­ta qalǵan, mádenıetsiz», – dep ózińiz­di kústanalaıdy. Onysy – Eýropa ha­lyqtarynan úırengen úlgisi. Olarda erkek áıelge jol beredi, bizde – áıel erkektiń aldyn kesip ótpeıdi.

Áıeldi bizdiń qazaqtaı qasterleıtin halyq kemde-kem. Erli-zaıyptylar, ıakı qyz ben jigit atqa mingesýge májbúr bolsa, urǵashy alǵa, erge, erkek artqa, bóktergige otyrady. Osynda, ańdap qa­ra­ǵanǵa, áıel zatyn syı­laýdyń teńdessiz tálimi bar.

Al, endi jańaǵy áıelge esikten buryn ótýge jol be­retin halyqtardyń erkekteri áıelderin attyń artyna eki aıaǵyn salaqtatyp mingestirip alady. Áıeldi qorlaýdyń, zábir kórsetýdiń budan artyq kórinisi bola qoımas.

Qazaq at artyna otyrǵyzýdy jaryna emes, jaýyna jasaǵan.

Menińshe, bizdiń atqa minetin er jigitterimiz jaryn, jalpy, áıel zatyn aldyna otyrǵyzýdan tanǵan emes. Al, áıelderimizdiń erkektiń aldyn orap taırańdaýyn údetpese, kemitetin túri joq.

Osydan birneshe jyl buryn oblystyq «Aq jol» gazetiniń bas redaktory kezimde kabınetime qadirmendi aqsaqal Japar aǵa Túıebekov keldi.

– Áldıhan, osy qazir kirip kele jatsam, birinshi qabatta bir áıel kútip turyp jol berip, sálem jasap ótkizip jiberdi. Ol kim? – dep surady.

Kópti kórgen aǵanyń úninde rıza­lyqpen qosa tańdanys bar edi.

Qazaqy dástúrdi ustanǵan áıel tań­dandyrǵan aǵamyzdy.

Oılanyp qaldym: Kim boldy eken? «Aq jolda» ondaı áıel joq, bári – osy zaman máýesi. Birinshi qabattaǵy ob­lystyq radıo keńsesinde ondaı eki áıel bar: Nurjamal men Nesipkúl. Ekeýi ári ótip, beri ótkende maǵan da jol beretin.

–  Ol – Nurjamal degen qyzyńyz. О́zińiz Shýda aýpartkomnyń birinshi hat­shysy bolǵanda Lenı