Irkilisten keıingi umtylys

Qoǵamda quqyq qorǵaý organdaryna degen narazylyq az emes. Onyń bári nelikten týyndaıdy? Árıne, kemshilikter kóp. Buǵan baılanysty Memleket basshysy da halyqqa Joldaýynda quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna qatysty qatań tapsyrmalardy alǵa tartqany belgili. Endeshe, búginde quqyq qorǵaý organdary ne tyndyryp jatyr degen saýal kópshilikti mazalaıtyny anyq. Mine, osy jáne basqa da jumystardyń oryndalý barysy men deńgeıin bilmek oımen Ishki ister mınıstri, polısııa general-leıtenanty Qalmuhanbet QASYMOVQA jolyqqan edik.

Qoǵamda quqyq qorǵaý organdaryna degen narazylyq az emes. Onyń bári nelikten týyndaıdy? Árıne, kemshilikter kóp. Buǵan baılanysty Memleket basshysy da halyqqa Joldaýynda quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna qatysty qatań tapsyrmalardy alǵa tartqany belgili. Endeshe, búginde quqyq qorǵaý organdary ne tyndyryp jatyr degen saýal kópshilikti mazalaıtyny anyq. Mine, osy jáne basqa da jumystardyń oryndalý barysy men deńgeıin bilmek oımen Ishki ister mınıstri, polısııa general-leıtenanty Qalmuhanbet QASYMOVQA jolyqqan edik.

– Qalmuhanbet Nurmuhanbetuly, búginde elimiz damýdyń jańa kezeńine aıaq basty. Soǵan baılanysty talap ta kúsheıdi. Sebebi,  alǵa qoıǵan mindetterdiń basym bóligin endigi jerde eskishe sheshý esh múmkin emes. Osy bir jaǵdaıdan jol taýyp shyǵý maqsatynda mınıstrlik qandaı sharalardy qolǵa alýda?

– Elbasynyń memlekettik qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmalaryn iske asyrý sheńberinde Ishki ister mınıstrliginiń aldynda turǵan mindetterdi sheshý sharttarynyń biri retinde, biz qazaqstandyq polısııanyń quqyq qorǵaý qyzmetin odan ári jetildirý qajettigin qarastyryp otyrmyz. Osy rette halyqaralyq standarttarǵa sáıkes­tendirilgen jáne azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tıimdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jańa quqyq qorǵaý júıesin qurý isi de bar. Qylmystyq ister­diń, sonymen qatar, ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń shamamen 90 paıyzyn tergeýmen polısııa qyzmetkerleri aınalysady. Azamattardyń kóp bóligi avtokólik, ruqsat jáne kóshi-qon qujattaryn rásimdeý kezinde, sondaı-aq birqatar ózge máseleler jóninde polısııamen jıi qarym-qatynas ornatady. Sondyqtan biz negizge alyp otyrǵan jumystardyń maqsaty – barynsha ashyqtyqty qamtamasyz etý, izgilikti tirek tutý, kásibı deńgeıimizdi joǵarylata otyryp, qyzmettiń tıimdiligin arttyrý.

– El Prezıdentiniń Ishki ister mınıs­trliginiń aldyna qoıǵan mańyzdy mindet­teriniń biri respýblıka  aýmaǵyndaǵy qylmys jóninde shynaıy statıstıkaǵa qol jetkizý bolatyn. Bul baǵytta qandaı jumystar atqaryldy?

– Memleket basshysynyń nusqaýlaryn iske asyrý maqsatynda biz Bas prokýratýramen birlese otyryp, qylmystardy tolyq jáne ádiletti tirkeýdi qamtamasyz etý boıynsha qatań baqylaý ornatyp, birqatar júıeli sharalar qabyldadyq. Qazirgi tańda barlyq jerde qylmystar týraly ótinishter men habarlamalardy elektrondy tirkeý júıesi engizilgen. Árbir qylmys jónindegi málimet «on-line» rejimde prokýratýra organdaryna joldanyp otyrady. Joldanǵan hattyń qabyldanǵanyn rastaıtyn habarlama qaǵazy negizinde azamattar «Call-ortalyq» jáne SMS-qyzmet kórsetýden óz ótinishteriniń qaralýyn baqylaı alady.

О́zińiz biletindeı, 2011 jyly Qylmystyq kodeks qylmysty esepten jasyrǵany úshin 10 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý negizinde qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy kózdeıtin normamen  (QK-niń 363-1 b.) tolyqty. Sonymen qatar, «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» Zańǵa qylmystardy esepke alýdy jasyrýǵa jol bermeý jóninde sharalar qabyldamaǵany úshin basshylardy jumystan shyǵarýdy qarastyratyn norma (80-b. 12-1-t.) engizildi.

Bul sharalardyń barlyǵy da óz nátı­jelerin berdi. О́tken jyldyń ózinde biz statıstıkaǵa kirmegen 80 myńdaı qylmysty «tasada qalǵan jerinen» alyp shyqtyq dese de bolady. Al bul degenińiz, polısııa qorǵamaǵan ondaǵan myń azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń buzylý kórinisi.  Qazirgi kúni ótinishterdi tirkeý rásimi anaǵurlym ashyq ári olardy qaraý jedeldigi arta tústi.

Jalpy alǵanda, qylmystardy tirkeý isindegi memlekettik amal-tásilderdi túbegeıli ózgerttik deýge negiz bar. Bul el basshylyǵynyń saıası sheshiminiń arqasynda ǵana múmkin bolǵan quqyqtyq saıasattaǵy mańyzdy qadam. Biz qylmystardy tirkeýdegi keńestik tásildi qajetsiz dep tap tyq. Anyǵy sol, bul ázirge TMD elderiniń birde-bireýi jasaı qoımaǵan eleýli de batyl bastama. Qazir polısııaǵa qylmysty 100 paıyzdyq mindetti ashý kórsetkishi salmaq salmaıtyndyqtan, biz qylmystardyń statıstıkalyq ósiminen qoryqpaımyz. Kerisinshe olardyń tolyq tirkelýine qol jetkize otyryp, ondaǵan jyldar boıyna kezdesip kelgen qylmystardy jasyryp qalý derekterin joıýǵa kúsh salyp jatyrmyz.

– Júrgizilip otyrǵan reformalar barysynda ishki ister organdary júıesi qandaı ózgeristerdi ótkerdi?

– Ishki ister organdaryn reformalaý – tek polısııa qyzmetimen shektelip qalmaı, jalpy qoǵamdy tegis qamtıtyn kúrdeli de kóp vektorly úderis. Sondyqtan qazir júrgizilip otyrǵan reforma – 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda bekitilgen strategııalyq mindetterdi sheshýdiń zańdy jalǵasy.

Polısııany ózine tán emes fýnksııalardan bosatýǵa qatysty sharalar negizinde 2010 jyly medısınalyq aıyqtyrǵyshtar densaýlyq saqtaý organdarynyń, al kámeletke tolmaǵandardy ýaqytsha oq­­­shaýlaý, beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtary bilim berý júıesiniń qaraýyna ótti.

Kelesi mańyzdy baǵyt – kólik qural­daryn memlekettik tehnıkalyq baıqaýdan ótkizý sekildi polısııa qyzmetin básekeles ortaǵa berý bastamasy. Bul bir jaǵynan, qyzmet kórsetý sapasynyń jaqsarýyna septesse, ekinshiden, jol polısııasyn tek jol qaýipsizdigin baqylaýmen aınalysýǵa jumyldyrady. Eń mańyzdysy – polısııa qyzmetinde sybaılas jemqorlyq faktileri kóp tirkeletin baǵyttar tizimnen shyǵarylatyn bolady. Sondaı-aq, kúzet qyzmeti baǵytynda qyzmet kórsetý isi de básekeles ortaǵa berildi. Degenmen, kúzet qyzmetin lısenzııalaý ári baqylaý jáne memleket úshin strategııalyq mańyzy bar nysandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý IIM-niń qaraýynda qaldy.

Reforma aýqymynda barlyq esirtki qylmystaryn tergeý polısııaǵa júktel­genin aıta ketken jón. Bul óz kezeginde atalǵan baǵyttaǵy quqyq qorǵaý organdary qyzmetteriniń qosarlana áreket etýin joıýǵa múmkindik berdi. Osy rette, 2011 jyly turǵyndardy qujattandyrý jáne tirkeý fýnksııasy IIM-ge qaıtarylǵanyn da umyt qaldyrýǵa bolmas. Tipti ishki ister organdarynyń kóshi-qon salasyndaǵy qyzmetiniń edáýir keńeıýi vedomstvo jumysyna eleýli tolyqtyrýlar engizýdi talap etti. 10 jyl boıyna ádilet organ­darynyń qaraýynda bolyp kelgen qylmystyq-atqarý júıesi 2011 jyldyń tamyz aıynda IIM-ge qaıtaryldy.

– Osy qylmystyq-atqarý júıesiniń Ishki ister mınıstrliginiń qaraýyna qaıtarylýyna oraı ne aıtar edińiz?

– Bul shara, áýeli, qylmystyq jaǵdaıdy turaqtandyrý jáne túzeý mekemelerin tıisti tártipke keltirý qajettiginen týyndady dep bilemin. Sońǵy jyldary túzeý mekemelerindegi jaǵdaı ýshyǵyp ketti. Sottalǵandardyń túzeý mekemelerinen top bolyp qarýlanǵan kúıde qashý faktileri tirkelip, sottalǵandardyń mekeme ákimshiligine baǵynbaý jáne ózge de quqyq buzý jaǵdaılary jıilep ketti. Bul óz kezeginde elde aıtarlyqtaı qoǵamdyq pikir týǵyzǵany málim.Sondyqtan muny joǵarydaǵydaı retteýge týra keldi.

Sondaı-aq, sheteldik tájirıbeni jáne memlekettik organdar arasyndaǵy fýnksııa­lardy bólýdiń qalyptasqan júıesin esepke ala otyryp, probasııa qyzmeti quryldy. Ol bas bostandyǵynan aıyrmaı-aq jazany oryndaý fýnksııalarynan bólek sottalǵandarǵa keń kólemde áleýmettik-quqyqtyq kómek kórsetý qyzmetin júzege asyrady.

– Degenmen, elimizdiń túzeý mekeme­lerindegi qazirgi jaǵdaı halyqaralyq standart talaptaryna sáıkes kelmeı­tindigi belgili. Osy bir máselelerdi sheshý baǵytynda nendeı josparlaryńyz bar?

– Rasy solaı. Qazirgi qoldanystaǵy qylmystyq-atqarý júıesi mekemeleriniń basym bóligi tozǵan, apattyq jaǵdaıda tur. Olardyń bergisi 40, arǵysy 80 jyldan beri paıdalanylyp keledi. Sondyqtan ázirge túzeý mekemelerin halyqaralyq standart talaptaryna sáıkestendirý týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Al kolonııalardyń qurylysy shyǵyndy kóp talap etetin jumys ekeni belgili. Sol sebepti atalǵan máseleni memlekettik-jekemenshik árip­testik sheńberinde sheshý kózdelip otyr. Bul túzeý mekemelerin jańartyp qana qoımaı, óndiristi damytýǵa, sottalǵandardy eńbekpen qamtýǵa, sondaı-aq toptyq-baraktyq jaı-kúıden kameralyq ustaýǵa aýysýǵa múmkindik bermek.

– Qazirgi tańda «ámbebap polıseı» jobasy kóp talqylaýlardyń taqyrybyna arqaý bolyp júr. Bul jobanyń mańyzy nede jáne aldaǵy ýaqytta qandaı nátı­jeler kútýge bolady?

– О́zderińizge belgili, jyl boıyna Pavlodar oblysy IID men Taraz qalalyq IIB-niń bazasynda patrýldik jáne jol polısııa­syn biriktirý jolymen «ámbebap polıseı» qyzmetiniń qanatqaqty jobasy synaqtan ótkizilgen bolatyn. Bul – kóshedegi quqyqtyq tártipti qorǵaýdy jáne jol qozǵalysy qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeıtin ishki ister organdary júıesindegi jańa qyzmet.

Tájirıbe nátıjeli ótti deýge tolyq negiz bar. Atalǵan qyzmetterdi qosý bir ǵana patrýldik baǵyttaǵy jasaqtardyń qatarlasa júrýin joıýǵa múmkindik berdi. Osy arqyly olardyń kóshelerde jáne ózge qoǵamdyq oryndarda tyǵyz ornalasýynyń nátıjesinde polısııa jasaqtarynyń oqıǵa ornyna ýaqytynda jetýine, ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy anyqtap, jolyn kesýge, qylmystyń «izin sýytpaı» ashýǵa, jalpy alǵanda tártipke oń yqpalyn tıgizdi. Osyǵan oraı aǵymdaǵy jyldyń aıaǵyna deıin patrýldik jáne jol polısııasynyń saptyq bólinisterin biriktirý josparlanyp otyr.

– Ishki áskerlerdiń qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa qosatyn qomaqty bir úlesi bar ma? Olardyń quqyq qorǵaý mańyzy artady dep oılaısyz ba?

– Álbette, ishki áskerler – bizdiń negizgi kúshtik qurylym. Olardyń qyzmetiniń quqyq qorǵaý aspektisi kúsheıe túspek. Kolonııalardy, strategııalyq nysandardy kúzetý min­detterin sheshýmen qatar, ishki áskerlerdiń qylmysqa qarsy kúres jáne ishki qaqty­ǵystardyń, eń áýeli, qarýly qaqty­ǵystardyń, sondaı-aq terrorlyq aktiler­diń jolyn kesýdegi róli de artpaq.

– Elbasy «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasynda quqyq qorǵaý organdarynyń máselelerine erekshe basymdyq bergen bolatyn. Osynaý tarıhı qujatty júzege asyrý isinde Ishki ister mınıstrligi qandaı sharalar qabyldady?

– Qazirgi tańda Memleket basshysynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyp­tasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýyna sáıkes quqyq qorǵaý júıesin jańǵyrtýdyń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy daıyndalýda. Baǵdarlamanyń maqsaty – barlyq quqyq qorǵaý organdary qyzmetiniń formalary men ádisterin, adam quqyǵyn qorǵaý kepildemesin qamtamasyz etýdi jetildirý.

Alǵash ret jumystyń sandyq kórset­kishterinen buryn quqyq qorǵaý salasynda kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy, azamattarǵa yqylaspen ári qurmetpen qaraý kórsetkishteri aldyńǵy qatarǵa shyǵyp otyr. Osy rette quqyqtyq mádenıetti jáne quqyqtyq sanany kóterýge baǵyttalǵan birlesken is-sharalardy, quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýde qoǵammen ózara is-qımyl jasasýdy damytý bastamalary josparlanýda.

Sondaı-aq, adamnyń quqyǵy men bos­tandyǵyn qorǵaý baǵytyndaǵy álemdik standarttarǵa jaýap beretin tuǵyry berik quqyq qorǵaý júıesi úshin zańnamalyq negiz qalaıtyn Qylmystyq, Qylmystyq-prosessýaldyq, Qylmystyq-atqarý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodeksterdiń jańa redaksııasyn ázirleýdi aıaqtaý josparlanyp otyr.

Aldaǵy ýaqytta qylmystyq sot óndirisiniń, eń áýeli, sotqa deıingi óndiristiń jańa modeli engiziletin bolady. Sonymen birge, qylmystyq prosesti jeńildetý, tergeýge deıingi tekseristi qysqartý, osy rette tergeýshiler, jaýap alýshy jáne operatıvtik qyzmetkerlermen qosa, prokýrorlar men sottardyń da prosessýaldyq fýnksııalaryn ózgertý qarastyrylýda. Bul óz kezeginde kúdiktiniń qylmysty jasaǵandyǵyn moıyndap, ári oǵan bultartpas dálelder tabylǵan jaǵdaıda aldyn ala tergeý jáne jaýap alý sharalaryna toqtalmaı-aq, birden isti sottyń qaraýyna ótkizýge múmkindik bermek. Mundaı qylmystyq ister 10 kún ishinde sotqa joldanatyn bolady. Buryn jaýap alý jáne ózge de tergeý amaldaryn júrgizý úshin kýágerler men jábirlenýshilerdi polısııaǵa qaıta-qaıta shaqyrýǵa ketetin ýaqyt pen kúshti biz basqa asa aýyr jáne aıqyndalmaǵan qylmystardy ashýǵa baǵyttaıtyn bolamyz.

– Qazirgi tańda qylmyskerler de qaýqarsyz emes. Sondyqtan olardy ustaý amalyn zamanaýı joǵary tehnologııalarsyz elestete almaımyz. Demek, ishki ister organdarynyń qylmyspen kúreste aqparattyq jáne ınnovasııalyq tehnologııalardy engizbeı ilgeri basýy múmkin emes qoı.

– Árıne, múmkin emes. Sondyqtan jańa tehnologııalardy ıgere otyryp, ony qyzmette tıimdi paıdaǵa jaratýdyń mańyzy zor. Qazirgi tańda barlyq oblys ortalyqtarynda Jedel basqarý ortalyǵy qyzmet atqarady. Biz bul baǵyttaǵy jumystardy 10 jyl boıyna úzdiksiz júrgizdik. JBO tájirıbede san márte synalyp, óziniń tıimdiligin jáne qoǵamdyq tártipti táýlik boıy kúzetýdegi barlyq kúsh-quraldarymyzdyń úılestirýshisi retinde qajet ekendigin dáleldedi. Aǵymdaǵy jyly osyndaı ortalyqtardy shaǵyn qalalarda qurý josparlanyp otyr.

Sonymen qatar, JBO arqyly polısııa jasaqtarynyń, ýchaskelik bólimsheler men aýyldyq organdardyń qashyqtyqtan basqarý júıesin IIM-niń aqparattyq málimetter bazasyna engizý jumystaryn bastaýd y kózdep otyrmyz.  Dabyldarǵa jedel den qoıý maqsatynda azamattar kóp júretin oryndarda beınebaqylaý júıesin, Jol qozǵalysy erejelerin buzý faktilerin tirkeýge arnalǵan foto-beınefıksasııalaý júıesin avtomattandyrýdy, sondaı-aq vedomstvolyq málimetter bazasynyń aqparattaryn barlyq qalalyq jáne aýdandyq polısııa bólinisterine taratý júıesin odan ári jetildirý de mańyzdy.

– Júktelgen mindetti tıimdi iske asyrý – polısııa qyzmetkerleriniń kásibı ári daıyndyq deńgeıine baılanysty ekeni daýsyz. Bul rette IIM qaramaǵyndaǵy vedom­stvolyq oqý ordalarynda ne ózge­rister bar?

– Árıne, qazirgi tańda vedomstvolyq bilim berý júıesi de jetildirilý ústinde. Bizdiń JOO-lar sany beseý. Olar – Almaty, Qaraǵandy, Qostanaı akademııalary, Aqtóbe zań ınstıtýty jáne Ishki áskerlerdiń Áskerı ınstıtýty. Atalǵan oqý oryndary jyl saıyn shamamen 1200 bilikti maman daıyndap shyǵarady.

Bul rette olardyń kásibı quramyn jaqsartýǵa mańyz berip otyrmyz. Son­dyqtan da biz Almaty akademııasyn krımınaldyq polısııa men jedel-teh­nıkalyq bólinister úshin kadrlar daıyndaý isine mamandandyrdyq. Osy qatar­da Qaraǵandyda – tergeý jáne jedel krımınalıstik bólinisterge, Qostanaıdaǵy akademııada – qylmystyq-atqarý júıesi men ákimshilik polısııaǵa mamandar daıyndap shyǵarýdy jolǵa qoıdyq.

– Qyzmetkerlerdiń zańdy belden basýyna, azamattardyń quqyǵyn shekteýge jáne zańǵa qaıshy keletin, onyń ishinde sybaılas jemqorlyq áreketterine qarsy  qandaı sharalar qabyldanýda? Attestattaýdan nendeı nátıje shyqty?

– Bizdiń basty mindetimiz – ishki ister organdarynda zańdy ári óziniń qyzmettik mindetin bárinen joǵary qoıatyn parasatty azamattardyń jumys jasaýyna qol jetkizý. Osy rette ótken jyly Memleket basshysynyń quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin kezekten tys attestattaýdan ótkizý jónindegi tapsyrmasy aıryqsha mańyzdy bastama bolǵany sózsiz.

Attestattaý belgili bir dárejede «kadr­lyq tazalaý» júrgizýge jol ashyp, kadrlyq masyldyqtan qutylýǵa múmkindik berdi. Jalpy sany 75,5 myń qyzmetkerdiń 4 myńǵa jýyǵy attestattaýdan óte almaı, ishki ister organdarynyń qatarynan shyǵa­ryldy. Sonymen qatar, biz óńirlik organdardaǵy kadrlyq rezervti anyqtaı otyryp, aldaǵy ýaqytta laýazymyn ósirýge laıyqty qyzmetkerlerdi ekshep shyǵardyq. Qazirgi tańda quqyq qorǵaý organdary basshylarynyń Prezıdenttik rezervi jasaqtalyp, onyń qataryna IIM-den de úmitkerler qosylyp, kótermeleýge usynyldy.

– «Ishki ister organdary týraly» jańa zań jobasyna qandaı ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi?

– «Ishki ister organdary týraly» zań osydan 18 jyl buryn qabyldanǵandyqtan jańa zamannyń shynaıy jaǵdaılaryna tolyq jaýap berýge qaýqarsyz. Sondyqtan Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes biz jańa zań jobasyn ázirledik. Onda ishki ister organdary júzege asyratyn fýnksııalar is júzinde alǵash qosylyp otyr.

Osylaısha IIO-nyń mindetteri ózgerip, adam men azamattyń ómirin, quqyǵy men bostandyǵyn, sonymen birge, qoǵam men memlekettiń múddesin qylmystyq qol­suǵýshylyqtan qorǵaý mindeti aldyń­ǵy qatarǵa shyqty. Naqty zańdyq maz­muny joq normalar alynyp tastaldy. Qyzmetkerlerdiń áleýmettik máselelerin sheshýge, sondaı-aq olardyń jumysyn yn­talandyrýǵa baǵyttalǵan normalarǵa jeke bólim arnaldy.

Zań jobasy IIM-niń veb-portalyna ornalastyrylyp, keń aýqymdy qoǵamdyq talqylaýǵa tústi, osy baǵytta birqatar dóńgelek ústelder men konferensııalar uıymdastyryldy. Atalǵan zań jobasyn azamattarmen, qoǵam ókilderi jáne sarapshylarmen birlese talqylaý barysynda kóp kólemde paıdaly ári mańyzdy eskertýler men usynystar engizýge múmkindik týdy. Qazirgi tańda zań jobasy Parlament Májilisiniń qaraýynda jatyr.

– Suhbatymyzdy osy júrgizilip otyrǵan reformalardyń barlyǵynan túptiń túbinde qandaı nátıjeler kútý­ge bolady degen mańyzdy suraqpen túıin­degen durys bolar.

– О́z basym, ishki ister organdaryn odan ári reformalaý boıynsha belgilengen jáne ázirlenip jatqan is-sharalardyń aldaǵy ýaqytta tıimdi, tehnıkalyq turǵyda jaraqtandyrylǵan jáne halyq úshin ashyq, azamattardyń, qoǵam men memlekettiń múddesin kez kelgen zańǵa qaıshy qol suǵýshylyqtardan qorǵaýǵa qaýqarly polısııa qyzmetin qurýǵa septesetindigine senimdimin.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».