Byltyrdan beri bıznes aqshadan tarshylyq kórip otyr. Naqtyraq aıtqanda, bankterdiń beretin nesıesi azaıyp ketti. Degenmen, bıznes sýbektileriniń bankterge salǵan depozıti aı sanap ulǵaıyp kele jatyr. Soǵan qaraǵanda kásipkerlerdiń «aqsha joq» deýi Úkimetten «arzan», keıde tipti «tegin» aqsha alý amaly ǵana sekildi.
Bızneske qarajat jetispeıdi
Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasaty departamentiniń 2019 jyldyń III toqsanyndaǵy salalyq konıýnktýraǵa jasaǵan sholýynda sarapshylardyń kóńilin aýdaratyn bir málimet keltirildi. Bas bank zertteýiniń qorytyndysyna súıensek, saýaldamaǵa qatysqan kásiporyndardyń kópshiligi bıznesti damytýǵa ınvestısııalyq belsendilikti shekteıtin basty sebepterdiń biri retinde qarjy resýrstarynyń jetispeýshiligin ataǵan.
Sonyń ishinde saýda salasyndaǵy kásiporyndar básekelestiktiń tym joǵarylyǵyna shaǵymdansa, ónerkásip salasyndaǵy kompanııalardyń ónimine suranys tómen kórinedi. Iаǵnı, janama qarjylandyrý, halyq pen bıznestiń tólem qabiletiniń tómendigi óndiristi damytýǵa kedergi bolyp otyr.
Bas banktiń málimetinshe, aldaǵy 12 aıda barlyq sektor boıynsha qarjylandyrý deńgeıi jalpy ózgerissiz qalmaq. Sonyń ishinde óńdeý salasynda qarjylandyrý aıtarlyqtaı ósip, saýda salasyn qarjylandyrýdyń ósimi tómen bolady dep kútilýde.
Negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııanyń eń tómen kórsetkishi qurylys salasyna tıesili bolyp otyr. Memleket tarapynan turǵyn úı qurylysyna bólingen qarajattyń ulǵaıǵanyna qaramastan, osy saladaǵy kásiporyndar áli de bolsa birinshi kezekte óz qarajattaryna ıek artady. Bul jalpy respýblıka boıynsha barlyq salaǵa qatysty.
Nesıeleý sharttary jaqsaryp keledi
Bankter bıznesti qarjylandyrýyn birjola azaıtqanymen, nesıe sharttary azdap jaqsaryp kele jatqanǵa uqsaıdy. Árıne, nesıe sharttaryn jaqsartýǵa eń aldymen Ulttyq banktiń muryndyq bolǵany anyq. Nesıe sharttary jaqsarǵanymen, berilgen nesıeniń kóbeımeýine qaraǵanda, bankterdiń bızneske degen senimi tym tómen sekildi.
Jalpy, 2019 jyldyń III toqsanynda bankterdiń nesıeleý sharttary óńdeý salasy kásiporyndary úshin jaqsaryp, ken óndirý salasy úshin nasharlady. Teńgemen alynǵan nesıeler boıynsha eń joǵary paıyzdyq mólsherlemeler qurylys jáne saýda salalarynda bolsa, shetel valıýtasymen berilgen nesıeler boıynsha eń joǵarǵy mólsherleme saýda salasy men kólik jáne qoıma salasynda baıqaldy.
Jyl qorytyndysy boıynsha, IV toqsanda nesıe alý úshin bankterge júginýge nıet etip otyrǵan kásiporyndar sany eń kóbi óńdeý ónerkásibi men saýda salasy. Tıisinshe 22,3% jáne 19,1%. Al eń tómeni – kólik jáne qoıma salasynda (5,9%).
Shaǵyn bıznesti qarjylandyrý kúrt tómendedi
Nesıe sharttary jaqsarǵanymen, joǵaryda aıtylǵandaı, áli de bolsa bankter bızneske sene qoımaıdy. Tıisinshe, ekonomıkany nesıeleý kórsetkishi qazan aıynda 0,8%-ǵa ulǵaıyp, 13,5 trln teńgege jetkenimen, bızneske berilgen qaryz kólemi 0,6%-ǵa tómendep, 7,1 trln teńgeni qurady. Nesıe naryǵyn kóbeıtip turǵan, ádettegideı, jeke tulǵalardyń alǵan qaryzy. Sońǵy bir aıda kórsetkish 2,4%-ǵa ósip 6,4 trln teńgege jetti.
Bir qyzyǵy, buǵan deıin zańdy tulǵalardyń nesıesi azaıǵan kúnniń ózinde olardyń shetel valıýtasymen alǵan qaryzy ósip otyratyn. Iаǵnı, teńgemen alǵan qaryzy tómendep, sonyń áserinen bankterdiń korporatıvti qaryzy tómendeıtin. Sońǵy aıdaǵy málimet boıynsha, bıznes sýbektileri teńgemen de, shetel valıýtasymen de qaryz alýdy azaıtypty. Esesine halyqtyń teńgemen alǵan qaryzy taǵy 2,5%-ǵa ulǵaıyp, shetel valıýtasyndaǵy boryshy 2,7%-ǵa tómendedi.
Bıznesti nesıeleý 0,6% kemigeni birinshi kezekte shaǵyn bıznesti qarjylandyrýdyń azaıýynan týyndap otyr. О́ıtkeni shaǵyn kásipkerlik sýbektilerin nesıeleý kórsetkishi qazan aıynda 2,2%-ǵa azaıyp 2,1 trln teńgege túsken.
Bıznestiń artyq aqshasy kóbeıip keledi
Bas banktiń aı saıynǵy esebinshe, rezıdentterdiń depozıttik uıymdardaǵy depozıtteriniń kólemi bir aıda 3,7%-ǵa ulǵaıyp, qazan aıynyń sońynda 18,8 trln teńgeni qurady. Sonyń ishinde zańdy tulǵalardyń depozıtteri 6,1%-ǵa ósip, 10 trln teńgege jeter-jetpes bolsa, jeke tulǵalardyń salymy 1,1% ǵana ulǵaıyp 8,8 trln teńgege jetti.
Ulttyq banktiń derekterine súıensek, sońǵy kezderi eldegi dollarsyzdandyrý kórsetkishi qaıta keri ketip bara jatqanǵa uqsaıdy. Iаǵnı, sońǵy birer aptadaǵy tól valıýtanyń aıtarlyqtaı nyǵaıǵanyna qaramastan, depozıttegi shetel valıýtasynyń ósimi kúshti. Onyń dáleli – sońǵy bir aıda ulttyq valıýtadaǵy depozıt kólemi bar bolǵany 1,6% ǵana ulǵaısa, shetel valıýtasyndaǵy salym 6,3%-ǵa óskeni. Sonyń ishinde ásirese zańdy tulǵalardyń shetel valıýtasyndaǵy qarajaty 12,8%-ǵa ósse, ulttyq valıýtadaǵy jınaǵy bar bolǵany 1% ǵana kóbeıdi. Degenmen, qarapaıym halyq áli de bolsa tól valıýtaǵa adal. Jeke tulǵalardyń depozıttegi aqshasynyń ishinde teńgedegi qory 2,3%-ǵa ósip, shetel valıýtasyndaǵy qarajaty 0,5%-ǵa azaıǵan.
Qoryta aıtar bolsaq, bıznesti qarjylandyrý máselesinde byltyrdan beri mynadaı paradoks baıqalady: bıýdjet pen Ulttyq qor esebinen bıznesti qarjylandyratyn jobalar kóbeıip, mıllıardtar bólinip jatyr. Biraq bıznes áli kúnge deıin qarajattyń jetispeýshiligin alǵa tartady. Esesine sol bıznesmenderdiń ózderiniń menshikti qarajaty kóbeıip, artyǵyn depozıtke salyp, bankterge depozıtke salynǵan bıznestiń aqshasy aı sanap ulǵaıyp keledi. Soǵan qaraǵanda, bankter bızneske senbeıdi nemese bıznes eldegi ekonomıkalyq ahýalǵa senbeıdi, tıisinshe jańa jobaǵa óz qarjysyn salǵysy joq.