Áıel álemi

      Balýan Sholaq  urpaǵynyń uıytqysy Búgingi áńgime Balýan Sholaqtyń kishi kelini Ǵazıza Mátkenqyzy jaıly. Ol Kóksheniń kórkem qoınaýyndaǵy Býrabaıdyń Kindikqaraǵaı aýylynda týyp-ósti. Ákesi Mátken oqyǵan-toqyǵany mol, ári molda, ári keń jaýyryn balýan bolǵanyn jazýshy Estaı Myrzahmetovtiń kitaptarynan bilemiz. Anasy Umsynaı 17 bala tárbıelep ósirgen ǵazız jan edi. Ǵazıza apamyzdyń biz kórgen inileri Qurban – kolhozda esepshi, Ǵanı – otyz jyldaı mektep dırektory, Qader – Jezqazǵannyń Qarsaqpaı zaýytynda dırektor qyzmetin atqardy. Sińlileri Násıpa aıtýly ustaz, Qazına Urymqaıdaǵy kirpish zaýytynyń brıgadıri retinde el esinde.

      Balýan Sholaq  urpaǵynyń uıytqysy Búgingi áńgime Balýan Sholaqtyń kishi kelini Ǵazıza Mátkenqyzy jaıly. Ol Kóksheniń kórkem qoınaýyndaǵy Býrabaıdyń Kindikqaraǵaı aýylynda týyp-ósti. Ákesi Mátken oqyǵan-toqyǵany mol, ári molda, ári keń jaýyryn balýan bolǵanyn jazýshy Estaı Myrzahmetovtiń kitaptarynan bilemiz. Anasy Umsynaı 17 bala tárbıelep ósirgen ǵazız jan edi. Ǵazıza apamyzdyń biz kórgen inileri Qurban – kolhozda esepshi, Ǵanı – otyz jyldaı mektep dırektory, Qader – Jezqazǵannyń Qarsaqpaı zaýytynda dırektor qyzmetin atqardy. Sińlileri Násıpa aıtýly ustaz, Qazına Urymqaıdaǵy kirpish zaýytynyń brıgadıri retinde el esinde. Bul da dúnıe tutqasynan tálim tarqatar oıǵa jeteleıdi. Bul kúnderi 91 jastaǵy Ǵa­zıza apamyzdy 1986 jyly Bu­landy aýdanyndaǵy «Otradnyı» mem­le­kettik orman sharýashy­ly­ǵy meke­mesi aýmaǵyndaǵy Tasty­ózek aýylynda kórgentuǵynmyn. «Uly dala» qozǵalysy tóraǵa­synyń birin­shi orynbasary, belgili kásipker Marat Nábıevtiń bastamasymen Balýan Sholaq qorymyna eskert­kish tas qo­ıyl­ǵan. Sonda ǵazız ana táýbe sózin aıtyp, tebirene sóı­legen. Odan keıin Jambyl obly­sy­nyń ákimi bastap kelip, baba beıitine 16 metrlik memorıaldyq eskertkish ornatylǵanda Ǵazıza apaıymyz­dyń zyr júgire qyzmet etkenin kórgenim bar edi. Mine, endi Ǵazıza apamyzdyń uldan úlkeni, Bulandy aýdany­nyń ortalyǵy Makın qalasynyń ákimi Shaıdolla Sholaqovtyń bastaýymen Tastyózekke  kele jatyrmyz. Janymda «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń tilshisi Shyńǵys Táshe­nov bar.  Aınala­nyń kórkem kóri­nisi bizdi eriksiz baýrap, Balýan baba zamanyna jetelep bara jat­qandaı sezindik. Alaıda bura­lań bir tusta kóligi­miz selk ete qaldy. Shaıdolla jymıyp otyr eken. – Uqsastyqty qarańyzshy, – deıdi Shákeń sonaý bir ótken kún­derdiń sileminen sóılep turǵan­daı keıipte. – Salt atty ákem Qu­daıbergen «Kyzyl kardon­nyń» dál osy burmasyna kele bergende maı batpaqqa batqan  máshıneni kó­redi. Birsypyra adam jol tal­ǵa­­maıtyn «Ýazdyń» áýresimen qy­zyl terge túsipti. Sony ákem jaryqtyq ıyǵymen ıterip shyǵa­rypty. Sábıt Muqanov, Ahmet Jubanov, Jaıyq Bekturov, Es­taı Myrzahmetov eńbekterinde balýan atamyzǵa qatysty dál osyndaı kórinis bar. Ol qos at jegilgen úıme shópti arbany jal­ǵyz qoly­men tartyp shyǵarǵan. Orystyń rıza mujyǵy júgenin qolyna ustap, jaıaý kete barǵanda bástiń básiresin buzyp, arbasyn qos atymen qaıtyp bergen eken. Shyndyǵynda, Qudaıbergendi «ákesiniń aýzynan túsip qalǵan­daı» degen sózdi jıi estıtinbiz. Balýan­dyǵyn bylaı qoıǵanda ánshi, kúıshi, aǵash sheberi bolǵan kórinedi. Onyń óz qolymen jasa­ǵan qara dombyrasy qazir de saqtaýly. Qarshadaıy­nan kolhoz, sovhozdyń qara jumy­syna aralasyp, Makın qalasyn­daǵy Lenın atyndaǵy zaýyttan zeınetker­lik­ke shyqqan. Ǵazızamen áı-sháısiz 36 jyl otasyp, 73 jasynda dúnıeden ozdy. Aýzynan Allasy, qolynan Qurany túsken emes. Tórt kósheli Tastyózektiń eń­seli úıi boı kórsetkennen-aq Shaı­dolla mazasyzdana bastady. «Qap, jańa habarlasyp alýym kerek edi» deıdi.  Aıtqandaı, Ǵaz ı­za apamyz úıde joq bolyp shyq­ty. Keshe ǵana Astanadaǵy qyzy Asyl ózimen birge alyp ketipti. Shaıdolla qyzyq, anasyn qaryn­dasy urlap alyp ketkendeı kú­ıip-pisip júr. Men esh ókingen joq­pyn. Dám buıyrsa, kezdese jatarmyz. On eki qursaq kóter­gen keıýa­nanyń toqsannan asqan shaǵynda urpaǵyn aralap júrýi, al jigit aǵasynyń anasyn izdep qıǵylyq salýy kez-kelgenniń basyna jaz­baǵan baqyt. Úlken úıden dám tatyp, Balýan babamyzdyń kesenesine táý ettik. Qaıtar jolda Shaıdollaǵa alystan oraǵytyp saýal qoıdym. «Kindiqqaraǵaı týmasy, jýrnalıst dosym Máýlı Álimovti bile­siń. Marqum mynadaı óleń aıtýshy edi: «Sholaqova shontıdy, Partaǵa kep qonjıdy...».  Bul kim? – Bul meniń ápkem Áıbat qoı. Ekeýi synyptas, dep janary jar­qyraı áńgime bastady. – «Qonjı­dy» degen sózde mán bar. Úlken apamyz Manat ekeýiniń arasynda bala turaqtamaı, shetineı bergen­dik­ten kindigin Qystaýqaraǵaı aýy­­lynyń qııańqylaý bir ul balasyna baltamen kestirgen eken. Atamyzǵa tartqan alyp qyz boldy. Mazaq­tap, namysyna tıgen balalardy uryp jyǵyp, synyp bólmesiniń ortasyna úıip qoıady eken. Kókshe­taýǵa taıaý Kenesary aýylynda turady, kire ketse­ńizder bolady. Mejeli jerge jetken soń ju­mysy kóp ákim Makınkada qalyp, Kenesaryǵa da kelip jettik. Jol jıegindegi kottedj úıde turady eken. Aldynda eki qyzyl buzaý arqandaýly tur. Osy sát ornymda qalshıyp turyp qaldym. Qudaı­dyń qudireti, álgi buzaýdyń  bireýi­niń mańdaıynda «7» árpi taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Ony uıaly telefonyma túsi­rip aldym. Endi myna qyzyqty qarańyz, Áıbat apa 2006 jylǵy 31 jel­toqsanda, Qurban Aıttyń bi­rin­­­shi kúninde búıirinde «Alla» degen jazýy bar qozy týǵanyn aıtyp, uly, aýyl ımamy Murat Qa­bylbaevtyń qozyny ustap turǵan sýretin kór­set­ti. Dindar ana qa­jylyqqa baryp kelgen. Halyq emimen aınalysady. Endi bildik, Shaıdolla da, onyń kelinshegi Dá­meli de qajylyq paryzyn ótep qaıtypty. Munyń bar­lyǵyn Balýan Sholaq babala­rynyń arýaǵy jelep-jebegeni dep biledi. – Sheshemiz shilde aıynyń so­ńyn­da bizdiń úıge keledi. Tipá-tipá áli shıraq, –deıdi Áıbat apa. – Áke­miz qaıtys bolǵanda Manat, men, Qaı­rolla, Shaıdolla es bilip qalǵa­nymyzben, Asyl, Hamıdolla, Esenbaılar áli kishken­taı edi. Úkimettiń bergen 4 rýbl járde­maqysymen bárimizdi jet­kizdi. Qoı baqty, sıyr qaıyrdy, bal­shyq ılep úı saldy, qara jumys­tyń bárinen qaıys­pady. Qoly sheber. Túbit sháli toqyp, tekemet, alasha basatyn. Mo­ıymaıtyn qa­jyrlylyǵynyń arqa­synda Shaı­dolla Almaty fızkýltýra ınstıtýtyn, Asyl Qa­ra­ǵan­dydaǵy ko­ope­ratıvtik ınstıtýtty, Esenbaı Selınograd mashına jasaý tehnı­kýmynyń kúndizgi bólimin bitirdi. Barshamyz el qatarly ju­mys is­tep, anamyzdy qýantqan­daımyz. Ol kisiniń 20 nemeresi, otyzǵa jýyq shóberesi bar. Marapattan da kende emes. Sonyń ishinde Shý qala­syna arnaıy shaqyrtylyp, Balýan baba­myzdyń eskertkishiniń ashylýyna qatysqanyn, arnaıy medal alǵa­nyn maqtan etedi. Baba urpaǵynyń uıtqysy bolyp júrgen anamyzdy árqashan ardaq tutamyz. Baqbergen AMALBEK, «Egemen Qazaqstan». Aqmola oblysy, Bulandy aýdany.  

Qarlag qurbandaryn túgendeý búginde jýrnalıst Ekaterına Kýznesovanyń

basty maqsaty bolyp otyr

Qaraǵandylyq Ekaterına Kýz­nesova kezinde Keńes Odaǵy ha­lyqtarynyń shetsiz-sheksiz da­la­lyq túrmesine aınalǵan atyshýly Qarlag týraly 30 jyl boıy tir­nektep jınaqtaı kelip, talaı ma­qala jazǵan edi. Ol eń­bekteri oqyr­man qaýym nazaryna ilikpeı qalmady. Solardy qurastyryp, byltyr jaryqqa shyǵarǵan «Qar­lag OGPÝ-NKVD: Stolypınnen Gýlagqa deıin» týyndysy  tipti, shet­el­dik tarıhshylar tarapynan da qyzyǵýshylyq týdyrdy. Jalpy alǵanda bul onyń shyǵar­ma­shylyq jolyndaǵy alǵashqy sú­beli  eńbegi emes. Olaı deıtini­miz,  «Qandy 37. Qýǵyn-súr­gin­degi Qa­zaq­stan», «Temir tordaǵy Qar­lag» atty jáne atý jazasyna ke­sil­gen­derdiń tizimi jarııalan­ǵan jınaq­tary tozaq otynyń buryn-sońdy málimsiz syrlaryn  búge-shigesiz  alǵash alǵa jaıǵan bolatyn. Ekaterına Borısovnanyń atal­­ǵan taqyrypty qalamǵa qazyq qylýy jaıdan-jaı emes-ti. Qy­taı­dyń Dalıan qalasynda dúnıege kelgen ol osyndaǵy ortadan ke­ńes­ter elindegi saıası zorlyq-zom­bylyqtardy estip ósti. Aǵylshyn, qytaı tilderine jetik ákesi ashylyp syr shashpasa da ómirine, balalarynyń bo­lashaǵyna alań­daý­shylyq kóńil-kúıi jaǵ daı­la­rynyń buldyrly­ǵyn ańǵartatyn. Únemi úreı ústinde tirlik keshken  Kolokolovtar otbasy Stalın ól­gennen keıin ǵana Hrýshevtiń jy­ly­myq kezin paıdalanyp, tarıhı otanǵa oralýǵa  bet alypty. So­nyń ózin­de eldiń iri qalalarynyń birine qonystanýǵa ruqsat etil­meı, tyń ıgerýge tilek bildirý­shiler retinde Qazaqstanda qal­dy­rylady. Aqmolanyń irgesin­degi Kıevka selosyna tap bolǵan bu­lar es jınaǵan soń Qaraǵan­dyǵa taban tireıdi. Taǵdyrdyń jazýyn qarańyz­shy, jas qyzdyń munda  Qarlag­tyń  qyl kópirinen ótken, biraq el­derine qaıtýǵa joly kesilgen jandarmen aralas-quralas bola­tyn­dyǵy qaperinde joq-tyn. Olar qalada kóp eken. О́zi bilim jal­ǵastyrǵan mektepte aǵyl­shyn tili­nen, fızıka páninen sabaq berýshi ustazdarynyń Qa­raǵandynyń aı­na­lasyndaǵy ti­kenek symdy qor­shaýlarda 10 jyldan astam ja­zyqsyz zardap shekkenderin keıin­nen bildi. Jastaıynan armandaǵan ma­man­dyǵyna qoly jetip, oblys­tyq «Indýstrıalnaıa Karaganda» ga­zetine jumysqa ornalas­qanda  zo­ba­lań jyldar zulma­tyn kórip, taqsyretin tartqan­dar áli az bolmaıtyn.  Redak­sııaǵa jıi soǵatyn aǵa áriptesi Jaıyq Bekturovtyń stalındik zulymdyqtyń kýágeri ekenin zaıyby arqyly bilip, syr tartýǵa talaı talaptanǵan. Adam tózgisiz azapty bastan keshirgen osy bir aıaýly jannyń keıde ońa­sha sátterde aıtyp qalatyn áńgi­meleri qoıyn dápterine túrtile beretin. Kópten kókeıin maza­laǵan taqyrypqa osylaısha súr­leý salynyp, ótkendegi ala­pat-kesapat­tardyń  sebep-saldaryn ashyp kór­setýge qulshynys kú­sheıgen. Zertteýlik izdenis­terdi toqtat­paýy aqyrynda jemisi men je­ńisin ákeldi. Qoǵamda  kúrt ózgeris týyp, talaı jylǵy qupııalar ashyla bastaǵanda saıası tut­qyn­dar toǵytylǵan ke­ńestik lager­ler­diń alyby Qarlag jaıly al­ǵashqy derekti materıaldar bul ýaqytta qalam tájirıbesi tolys­qan Kýzne­sovanyń  qolynan birinen soń biri shyǵyp jatty. – Olar  árqıly qabyldandy. Ásirese, osynaý lagerdiń Spas­skidegi, Dolınkadaǵy, Dýbovka­da­ǵy, Aqtastaǵy bólimsheleriniń bu­rynǵy kózi tiri laýazymdy qyz­met­kerleri men kúzetshileri arasynda qatty ashý-yza tý­ǵyzdy. Maqa­lalardy jarııalaýdy toqta­tý­dy talap etkender de boldy. Alaıda, bultartpas dá­lelder, za­mannyń jyly lebi órekpýshiler jeligin sý sepkendeı tez basty. Sodan beri 200-den astam materıal jarııa­la­nyp, tańdaýlylary ki­tap­­taryma engizildi. Rasyn aıtqanda, bul aýyr ta­qyryp. Jazý barysynda jan syzdatyp, ózek órtep  otyrady. Biraq aqıqat úlken sabaq. Son­dyqtan Qarlag qasiretin barynsha ashyp kórsetýdi jalǵastyrý  qalamger­lik paryzym dep bi­lemin, deıdi Ekaterına Borısovna. Ádiletin aıtqan jón, onyń ma­qalalary arqyly  sońǵy ýaqytqa deıin taǵdyry belgisiz bolyp kelgen biraz adamdardyń  esimderi qaıta tirildi. Máselen, Káriboz Shektibaev atty aza­mattyń Qara­ǵandy qalasynyń tuńǵysh basshysy mindetin atqarǵany byltyrdan beri ǵana málim boldy. Oǵan  qyzmeti joǵarylaý kezinde jal­ǵan jala taǵylyp, atý jazasyna kesilgeni týraly derekti jarııa etken de osy keıipkerimiz. Sol úshin Kýznesovaǵa Shektibaev ur­paq­tarynyń alǵysy sheksiz. Okrýg­tik prokýror Hamza Dáýi­tov­tiń zańdylyqty qorǵap, ádil­dikti talap etýge tyrysýy  baskeserlerge unamaýy saldarynan ózi qurban bolýy jańadan ashylǵan maǵlumattardyń biri. Qarlag qur­saýynda kámeletke tolmaǵan ja­sós­pirimderdiń de az bolma­ǵan­dy­ǵyn, atap aıtqanda soǵys jyldarynda 16 jasqa deıingi 40 bala­nyń, al 18 jasqa tolmaǵan 180 jetkinshektiń eresektermen  birge azap shekkenin anyqtaǵan da  sol. Bir aıta ketetin jaıt, sol jetkin­shekterdiń ishinde Lenın týraly derekti fılmder túsirgen Borıs Gıberdiń, Ko­mınternniń múshesi Aleksandr Pıatnıskııdiń balalary bol­ǵany da aıǵaqtaldy. Bul kúnde qalamynyń basty taqyrybyn zerttep, tyń maqa­la­­­lardy jazýdy jalǵastyrýshy, qıyn­nan qııa qazǵan   áriptesimiz Ekaterına Kýznesova  shyǵarma­shy­lyq maqsatyna berik. Aıqyn NESIPBAI,  «Egemen Qazaqstan». QARAǴANDY. Sýrette: E.Kýznesova men  J.Bekturov.

Altyn basty  analar kóp qazaqta Árbirqazaqáıeli – danalyqmektebi, sulýlyqsımvoly. MysalúshinákemIamuhammedtińÚráıla, Shoqandegenekianasyjaılyaıtqymkeledi. AtamÁdilbekbelqu