Aımaqtyń basty qazynasynyń ıgilikke jaratylýy erte zamandardan-aq bastalsa da, naǵyz ónerkásiptik negizde ıgerilýine ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda jol salynǵandyǵy, ásirese, osy kúnderde eske alarlyq eleýli oqıǵa. Ras, sonyń aldynda aǵylshyndyq kásipkerler qara mystyń birinshi qorytpalaryn túıelerge artyp, orasan zor baılyq kózin alysqa málim etken bolatyn. Al dál sol kezdegi tarıhı ózgeristerge baılanysty toqtatylyp qalǵan jumysty keıinnen keńes geologtary jalǵastyryp, solardyń basynda mys qoryn naqty anyqtap, qazaq jerindegi jańa óndiristiń shańyraǵy kóterilýine lenıngradtyq ǵalym M. Rýsakovtyń eńbegi erekshe sińdi. Bul shaqta Qanysh Sátbaev Jezqazǵan juldyzyn jarqyratyp jatsa, Mıhaıl Rýsakov Balqash baǵyn asyrýshy boldy.
Qońyrat kenishiniń negizinde Balqash kóliniń jaǵalaýynda metallýrgııalyq zaýyt salyndy. 1938 jyldyń 24 qarashasynda óndiristik tásilmen alǵashqy qara mys balqytyp alyndy. Osynaý jaýapty mindet 1-konvertor sehynyń metallýrgteri, aǵaıyndy Aleksandr, Dmıtrıı Loshkarevterge, Vasılıı Baranovqa, Vladımır Veprevke júktelgen edi. Minekı, sodan beri mys tasqyny tolas tappaı keledi. Oǵan qosa altyn, kúmis, myrysh, qorǵasyn, temir konsentraty shyǵarylýy kásiporynnyń ataq-dańqyn odan saıyn áıgiledi. Elbasy usynǵan ulttyq ekonomıkany kóterý jáne turaqtandyrý strategııasyna baılanysty sheteldik ınvestorlar tartylyp, basqarýǵa berilýi, onyń tehnıkalyq qaıta jaraqtanýyn «Qazaqmys korporasııasy» JShS tereńdetip áketýi álemdegi iri mys alyptary qatarynan nyq oryn alýǵa múmkindik týǵyzdy. Mysynyń 99,99 paıyzdy eń joǵary úlgisi, mundaı túriniń jahanda joqtyǵy Balqash baılyǵynyń basty ózgesheligi sanalady. Búgingi jalpyǵa belgili qıyndyqtarǵa qaramastan óndiristiń qalypty yrǵaǵy saqtalýy balqashtyqtarǵa úlken tirek. 10 myńǵa tarta úlken ujymnyń ár múshesi solaı bolýyn tileıdi, solaı bolýy úshin aıanbaı eńbek etedi. Jańa shıkizat kózderin tabýǵa, keni kedeı retinde tastalyp ketken kenishterdegi qaldyqtardy qaıta kádege jaratýǵa, óndiristi ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan izdenister soǵan jeteleıdi. Mys katankasyn jáne katodty mys túrindegi daıyn ónim shyǵarýǵa deıin tolyqtaı yqpaldasqan kásiporyn keleshegine senimdi.
Metallýrgter kúnine oraılas kelgen alǵashqy mys balqytylýyna 75 jyl tolý merekelik sharalary zaýyttaǵy eńbek únimen tikeleı astasyp ótti. О́ndiris ardagerleri, izbasarlary, basshylar men mamandar býyny sehtar aldyndaǵy alańqaıda bas qosyp, tós qaǵystyrdy. Biri biraz jyldan bir-birin kórmegen, biri osyndaı kezdesý qurmetine bólengen jas jandardyń eńbek adamyna tán emen-jarqyn qaýyshýdan jarqyraǵan júzderi súısinerlikteı edi. «Shirkin, tútin, gaz ıisiniń keýde atýyn-aı! Ábden saǵynyp qalyppyn», deıdi aqsaqaldyq jasqa jetse de mys kesegindeı myǵym Marat Radjybaev. Zeınetkerlikke shyqqanyna 15 jyl bolǵan eken. Mys balqytyp jatýy áli de túsine kirýden ketpeıdi eken. Turǵylas áriptesteri óz aýyzdarynan da shyqqaly turǵan shynaıy lebizdi rızalyqpen quptasty.
«Qazaqmys korporasııasy» JShS taý-ken óndirý kesheniniń bas dırektory Baqtııar Qyryqpyshevtyń quttyqtaýynan keıin sóz jalǵastyrýshylar zaýyt tynysymen bite qaınasqan eńbek joldarynan syr shertip, Balqash ómirine ózek óndiristiń órkendeı berýine tilek bildirdi, soǵan úlesterin aıanbaıtyndyqtaryn sezdirdi.
Budan soń jınalǵandar taǵatsyzdana kútken tolqýly sát týdy. Birinshi mys balqytýdyń 75 jyldyǵyna arnalǵan merekelik balqytý bastaldy. Ekiniń birine tapsyryla bermeıtin mundaı tarıhı isti atqarýǵa iriktelip alynǵan 10 metallýrg, atap aıtqanda, Sergeı Demıdov, Rústem Shákirııanov, Borıs Vılıýtıch, Jeńis Ahmethanov, Erkebulan Aıǵalıev, Vıtalıı Shkarık, Erlan Aıtbaev, Tóleýtaı Qalıev, Zeınat Kenjeshov, Berikbol Múkeev qatysty. Ústi-bastaryn tutas kıiz kıim japqan jigitter qımyly jiti ári shıraq. Jan-jaqtan laýlaǵan jalyn dúleıiniń ortasynda arpalysqan ertegidegi otqa janbastaı jandardy elestetedi. Alyp shómishke quıylyp, aspaly kranmen jyljytylyp ákelip naýalarǵa tógilgen otty seldi toltyrýshylar osylar bolatyn. Mys balqytý úrdisinde ádette saǵat tili mınót, sekóntine deıin esepteýli ǵoı, ár sáti qalt jiberilmedi. Muny keshegi, búgingi áriptesteri baıqap turǵan eken, dý qol shapalaqtap jiberdi. Mereıtoılyq balqytý sátti ótýi kópshilik kóńilin jáne ósirdi.
– Qol jattyqqan, kóz úırengen jumys emes pe. Áıtse de áýelde ájeptáýir qobaljydyq. Qansha aıtqanmen, dúıim jurt aldynda mys balqytý ja ýapkershiligi ońaı bolmady. Bul men úshin úlken bir syn boldy. Osyndaı óndiriste jumys isteýdi mańdaıyma jazǵan taǵdyryma rızamyn. Qazir bári áldeqaıda jeńil. Tehnıka senimdi. Sheberligimiz de saı, – dedi konvertor sehynan shyqqan bette tilshiler qorshaýyna túsken Jeńis Ahmethanov. Onymen birge syrtqa bettegen seriktesi Erkebulan Aıǵalıevtiń «Kún ysyp ketipti-aý», degen sózin qaǵyp alǵan áriptesteri: «Al álgindegi qyzýy 1000 gradýstan asqan orta she?» deıdi. «E, ol úırenshikti ystyq qoı», dep Erkebulan sózden jyǵylmady. Aıtylsa aıtylǵandaı, ot ortasyndaǵy ystyqty elemeıtin jandar bular.
Merekelik sharalar jalǵasy Maǵaýııa Hamzın atyndaǵy Metallýrgter saraıynda ótken saltanatty jıynmen jarasty. Eńbek ozattary ózderine kórsetilgen qurmetten mereıleri ósip, kóńilderi shattandy. Oblys ákiminiń quttyqtaý hattary, korporasııa basqarmasy tóraǵasynyń, «Qazaqmys Smeltıng» JShS-niń Qurmet gramotalary, «Eńbek dańqy» tósbelgileri tapsyryldy. Temir tulparlar da tartý etildi. Solardyń kiltterine ıe bolǵan Keńesbaı Jortbasov, Tólegen Nildibaev, Sergeı Demıdov, Murat Kerimbaev, Altynmurat Qutjanov, Marathan Baımaǵambetov, Mádenıet Shoqataev, Vladımır Kalýgın, Nadejda Gebel, Tursynbaı Dalabaev jurt kózinshe syılanǵan kólikterine masattana minip, úılerine oljaly qaıtty. О́ndiriste mert bolǵandardyń otbasylary men jaraqat alyp, múgedektikke shyqqan jandarǵa da járdemaqylar berildi. «Korporasııamyzdyń zaýyt tarıhyndaǵy aıtýly oqıǵanyń este qalarlyqtaı atap ótýine rızamyz. Bizge ne kerek, osyndaı shynaıy peıil kerek. Shúkir, erteńge esh alańdaýshylyǵymyz joq. Sol úshin de razylyǵymyz bir bólek», dedi mys balqytýshy Murat Tileýbekov qysqa qaıyrym tildesýde.
Basqasynan ózgerek bolǵan bul mereke kompanııanyń qaladaǵy barlyq sporttyq, mádenı oryndaryn jarystar, konserttik baǵdarlamalar jańǵyryǵyna bóledi. Shaharmen qushaq aıqastyrǵan Balqash kóliniń jaǵalaýy keshkisin úlken-kishige lyq tolyp, otandyq estrada juldyzdarynyń óneri tamashalandy. Tún qarańǵylyǵy qoıýlanǵanda aspandy otshashýlar jarqyratyp, araılanyp atyp kele jatqan jazdyń qysqa tańy Balqashqa nur shapaǵyn jaıdyra keldi. О́ndiristiń kúndelikti kúıbeńine qaramastan qala, aımaq, qala berdi el tústi metallýrgııasy tarıhyndaǵy eleýli oqıǵanyń osylaısha barynsha sán-saltanatymen atalyp ótýine uıytqy bolýshy «Qazaqmystyń» bul óz eńbekkerlerine arnaǵan, taǵy bir kópshilik kóńiline qonǵan, qatty unaǵan tamasha sharasy boldy.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Qaraǵandy oblysy,
Balqash qalasy.