Bes asyl is, Bes dushpan

«Abaıdy oqy, tańyrqa!» deýden, «Abaıdy oqy, orynda!» deýge kósher kez keldi

Bir-eki jyldaı buryn Shymkentteıin shahary­ńyz­daǵy Abaı atyndaǵy qalalyq ortalyq kitap­hanada «Adamzattyń Abaıy» atty kesh ótkizil­di. Qudaıǵa shúkir, kitaphanalarda ondaı-ondaı is-sharalar az emes. Al, «Adamzattyń Abaıy» atalǵan álgi ádebı keshińiz osy kúnge deıin mazasyzdandyryp júr. Nelikten deısiz ǵoı?

Kitaphanashy qaryndastarǵa ókpe joq. Jan-jaqty daıyndalǵan. Uly aqynnyń óleńderi, teń­des­siz oıshyldyń qara sózderi oqyldy. Baıyp­ty baıandama bar. Áredikte ánderi áýeledi. Alaı­da, oqý zalynda otyrǵan jetpiske jýyq jetkin­shektiń qalǵyp-múlgigen marǵaýlyǵyna, súlesoq salǵyrttyǵyna qarap qorqyp ketesiz. Júregińiz sýyldap qoıa beredi. Adamzattyń Abaıy alashyńyzdyń oǵlandary men qorlandaryna tipti de qajet emes sııaqty. Adamzatyńyzdyń Abaıy alystaǵy, áldeqaıdaǵy, áıteýir qazaǵyńyzdan basqa bir adamı zattarǵa keregirek sekildi sezinýshilikti sezip, selk ete túsesiz.

Sodan bermen qarata bizdi oıtolǵaq qylǵyndy­rady. Qınaıdy. Bálkim, kinániń birazy bizden bolar. «Sen de bir kirpish dúnıege; Ketigin tap ta, bar qalan!» degendi balabaqshada da, mektepte de, úıde de, keshterde de, toılarda da, jıyn-jınalystarda da oryndy-orynsyz, jóndi-jónsiz, tym-tym kóp qaıtalap, kókezýlene kópiretin, maǵynasyz myjyp jóneletin sózderimizge saýatsyz hám saýapsyz, sáýlesiz tyqpalap, jas óskin­derimizdi yǵyrlap jiberemiz-aý. Deýge májbúrsiz. Kim bilsin-aı, kim bilsin. Abaıyńyzdan úzip-julqyǵan úzindilerdi kóp kiristirgenimizben, «kirpishteriniń» kiltıpandaryn kelistirip mánisteı almaı, kógenkózderimizdiń kóńilderi men keýdeleri kereksiner kiltterdi taba almaı, taıqymańdaılyq tanytyp júrgen joqpyz ba osy? Deısiń taǵy da.

Abaıyńyzdy abaılap aıtqan abzal-aý.

Abaıdy zeıindeı oqymaq pen zerdeleı toqymaq – alash balasynyń, qazaq ul-qyzdarynyń eń basty, parasatty paryzy ekendigin Álıhan Bókeıhan men Ahmet Baıtursynuly syndy Alashorda asyldarynan bastap, búgingi Mekemtas Myrzahmetuly, Myrzataı Joldasbekuly, Tursyn Jurtbaılarǵa deıin tolǵap-aq, qozǵap-aq, taǵylymdap-aq kele jatqandar barshylyq. Qazaq óleńiniń Sultan­mahmuttaıyn suńǵyla sultany «Abaıdy oqy, tańyrqa» dep, ulaǵatty uran kótergeli de júz jyl ýaqytty artqa tastap úlgerippiz. «Abaıdy oqy, orynda!» degen tegeýrindi talapqa kóshetin kez keldi. Bulaı etpekke sebeptiń nede ekenin ekiniń biri túsinedi. Túısinedi. Myjymaqtyń máni joq.

Bile-bilseńiz, túsinip-túısinseńiz, qazirgi «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasy men odan burynyraqta ulysyńyzǵa usynylǵan «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» baǵdarynda da Adamzattyń Abaıy maqsat tutqan murattar, alash balasyna amanattaǵan asyl ister altyn arna bolyp tartylǵandaı. Osy oraıda Abaıdyń «Bes asyl isi» kókeıińizdi kókteı ótip, kókiregińizge sáýleli nur quıady. «Talap, eńbek, tereń oı; Qanaǵat, raqym, oılap qoı. Bes asyl is, kónseńiz».

1.Talap

Talap. Osy talap degen sóz, talap degen uǵym uly Abaıyńyzdyń óleńderinde de, qara sózderinde de jıi kezdesedi. Olaı bolmaǵynyń, solaı demeginiń sebebin Asqar Súleımenovshe saralaı almaspyz, alaıda, túsiný men túısinýdiń araqashyqtyǵyn ańǵarmaq kim-kimge de kerek-dúr. Abaıyńyz ý ishe júrip, ýaıym shegip, qaıǵy juta júrip, keshegi, búgingi jáne erteńgi qazaq óskininiń de, jasy men jasamysynyń da talap qylmaǵyn qaǵıdalady. Tek jas balanyń, bozbalanyń, qyz balanyń, eresektiń, egdeniń, baı-bolystar men bılerdiń, ortasha men kedeıdiń – jeke adamdardyń ǵana emes, jalpy jurtynyń, qaıran qazaǵynyń talaby ońǵarylsa eken, talap jolyndaǵy qadamy qut-berekege kenelse eken, peıil-pıǵyly men nysaı-nıeti izgilikke negizdelse eken dep tolǵanysqa tústi. Ýaıymdady. Oı azabyn tartty. Eńbektendi. О́zi de uly talap jolyn, uly eńbek jolyn, kemel de tereń oıdyń jolyn, qasıetti qanaǵat pen rııasyz raqym jolyn – Abaı jolyn salyp, saralap berdi. Sol jolda, sol murattar úshin mertilip, mert ketti. Qaıran qazaǵy úshin qurban boldy.

Talaptyń da talaby bar. Hakim Abaıyńyz Haq taǵalanyń qalaýymen, mahabbatymen kórkem minez hám kemeldik úshin Jer betine jiberilgen adamı zatyńyzdyń talaby eń áýeli izgi bolmaǵy kerektigin kesteleı bilgendigimen biregeı. Talap izgiligimen ǵana qundy degen qaǵıdany tektilikpen túsinbegińiz lázim. Abaı osyny ańsaıdy. Qalaıdy. Qara sózderine qarańyzshy: «Qýlyq saýmaq, kóz súzip, tilenip, adam saýmaq – ó nersiz ıttiń isi». «Bilim-ǵylym úırenbekke talap qylýshylarǵa áýeli bilmek kerek. Talaptyń óziniń biraz sharttary bar. Olardy bilmeı izdegenmen, tabylmas». «Adam balasynyń eń jamany − talapsyz». «Talaptyń ishinde adam balasy kóbine basyna qadir izdep, sol talapta bolady. Bireý mal qýyp jatyr. Sarańdyqpen, aramdyqpen, áıteýir mal tapsam... deıdi. Munysy ras, qazaqtyń óz qulqyna qaraǵanda. Biraq adamdyqqa, aqylǵa qaraǵanda, qazaq túgil, kóńil jıirkenetuǵyn is».

Talap bar. Talapker bar. О́z basymyz osy kúni qoldanysqa jappaı enip, abıtýrıentińizdi almastyrǵan «talapker» termınine qaradaı qarsylardyń qataryndamyz. Abıtýrıentti ózgertsek, onda stýdentti de mindetti túrde ózgertýge tıispiz.

Talap izgiligimen ǵana qundy degendi meńzeı otyryp, adamzatyńyzdyń Abaıy áýeli kókirekti tazalamaq kerektigin tarazylaıdy. Al endi abıtýrıent deńiz, meıli talapker deńizshi, báriniń talaptary izgilikke negizdele me? Máselen, bolashaqta sot, prokýror, qarjy polıseıi, ishki ister polıseıi, tergeýshi, tekserýshi, taǵysyn-taǵylar bolmaqty kózdeıtin talap ıeleriniń túpki maqsaty túgeldeı izgi deı alasyz ba? Álde...

Eger basqalaı bolsa, onyń sebepteri nede? Qandaı? Búgingi zamannyń, qazirgi qoǵamnyń jáne adamnyń turǵysynan tolǵanyńyzshy. Talap týrasyndaǵy Abaıyńyz ańǵartar astarlar qat-qabat qoı.

2. Eńbek

Bes asyl istiń ekinshisi – eńbek. Abaıdyń aıqyndamasyna «kónseńiz», árıne. «Talap, eńbek, tereń oı; Qanaǵat, raqym oılap qoı. Bes asyl is, kónseńiz». Uly oıshyl, danyshpan aqyn «kónseńizdi» tek uıqas úshin ǵana alyp otyrǵan joq. Uıqastyramyn dese, sheberlik shyńyndaǵy shaıyryńyzda sózdiń qunary da, quramy da, asyly da asyp-tógiler. Talaptanar ma ekensiz? Eńbekten erinbeısiz be? Tereń oılanbaqqa sanańyzdyń sapasy jeter me? Qanaǵatqa shydarsyz ba? Raqym jasamaqqa qushtarsyz ba? Oryndary orasan bes asyl iske kónesiz be? «Kónseńizdiń» mánisi óte-móte mánerli. Tym-tym tereńde.

Abaıyńyz talaptan da góri eńbekti kóbirek keltiredi. «Qartaıdyq, qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman; Shoshımyn keıingi jas balalardan. Terin satpaı, telmirip, kózin satyp; Tep-tegis jurttyń bári boldy alarman», degen sherli shýmaǵynda shaıyryńyz eńbeksizdiktiń dertke aınalǵany týraly eńirep otyr. Osy uzaqtaý óleńiniń sońyna taman búı deıdi: «Ant iship kúnde bergen jany qursyn; Aryn satyp tilengen maly qursyn».

Júz jyldan astam ýaqyt qara óleń quıy­lys­tarymen keskindelgen keselderińiz quıqa-tamyryńyzdy shymyrlatar. Shúıdeńizdi shyńyl­datar. Qazirgi qym-qýyttanǵan zamanda da Abaı ańdatqan ahlaqtaǵy aqtańdaqtar búkil adamzaty­ńyz­dy alańdatyp otyrǵany anyq. «Eńbek bárin de jeńbekti» jıirek jazamyz. Kóbirek aıtamyz. Sonymen qatar, adal eńbektiń, adal eńbek adamy­nyń baǵalanbaı bara jatqanyn da qatty ýaıymdaımyz. Shyndap, mańdaı terdi tógip, kózin taýyp, kásipti ıgerip, aldamaı, adal eńbek etetinder joq desetinder bar. Joq emes, kóp, myna bizder – bıznesmender sekildi beınettený kerek, kásipkerler kún saıyn kóbeıýi qajet desetinder de az emes.

Sosıalızmniń ortaq ógizi gúrs etip qulap tyn­ǵannan keıin, ońasha buzaýlardyń sońyna túsýi­miz alýan túrli sıpat alyp, psıhologııalyq tejelisterge tap bolǵanymyz, áli kúnge deıin moıyndaýǵa tıis nárselerdiń ózin moıyndaǵymyz kelmeıtini jáne belgili. Adal da taza deıtuǵyn eńbek shirkinniń tabıǵaty da, eńbek týraly túsi­nik­ter men uǵymdar jáne kózqarastar da múlde ózgerdi. О́re men órister de, ólshemder de ózgeshelendi. О́rshelengen ózimshildik, ójeń­de­gen ózimbilermendik, jekeshelengenniń, jekemenshiktengenniń jóni osy eken dep ospadarsyzdaný oǵashtanǵan jaǵdaılardy kórip-bilip júrsiz. Sanada da, qalada da, dalada da kúrdeli qubylystar júrip jatyr, kúrmeýli túıinder az deı almaısyz.

Báribir, Allaǵa shúkir, Táýelsizdikke táýbe deısiz. Qazaq Eliniń jıyrmashaqty jylda júz jylǵa tatıtyn joldy júrip ótkenin de eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Eńbek, báribir, eńbek bolyp qala bermek. Abaıdyń ekinshi asyl isi – eńbek ereksheligin joımaq emes. Zamanyna, qoǵamyna, adamyna qaraı biraz-biraz túrlenedi. Saıyp kelgende, qadiri men qasıetin tabady. Abaıdyń «Eńbek etseń erinbeı; Toıady qarnyń tilenbeı» degen qanatty qaǵıdasy eskirmeıdi. Qaıta áleýmettik jańarý men áleýmettik jańǵyrtý shynaıylanǵan saıyn shyńdaǵy shynardaıyn zaý-zańǵarlana berer.

Qazaqstanymyzda ǵana emes, burynǵy keńestik keńistigińizde, TMD elderinde jáne oǵan kirmeıtinderde de eńbekke qatysty ózekti máseleler talqyǵa túsýde. Tarazylaný ústinde. Maǵlum boldy: eńbek etetinniń de, eńbeksiz-aq túrli-túrli joldarmen «jeńil aqshany» kúrep ta