Keshe Premer-Mınıstr Serik Ahmetovtiń tóraǵalyǵymen ótken selektorlyq rejimdegi Úkimet otyrysynda áleýmettik-ekonomıkalyq damýdyń jáne memlekettik bıýdjettiń aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda oryndalý qorytyndysy qaraldy. Sondaı-aq, kelesi jartyjyldyqtyń mindetteri talqylandy.
Daǵdarys dertinen álem áli de aıyǵa alǵan joq. Jahan jurtyn jabyrqatyp, dúnıeni dúrliktirgen qarjylyq toqyraý taýqymetin tartyp jatqandar qazir de az emes, árıne. Desek te, árbir el bar halinshe qareket qylyp, bul alasapyrannan aman shyǵýǵa, ekonomıkasyn barynsha turaqty saqtap qalýǵa tyrysyp baǵýda. Iá, tórtkúl dúnıeni «titirkentken» daǵdarys zamanynda eshbir el óz betinshe oza shaýyp, damýdyń dara dańǵylyna túse qoımasy anyq. Sebebi, syrtqy ekonomıkanyń áseri orasan. Qaryshtap, qara ozdyrmasaq ta, keshegi Úkimet otyrysynda málim bolǵandaı, Qazaqstan ekonomıkasynyń damý qarqyny jaman emes.
Otyrysta syrtqy naryqtardaǵy belgisizdikterge qaramastan, 2013 jylǵy qańtar-maýsymda ekonomıkamyzdyń oń ósýi qamtamasyz etilgeni aıtyldy. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat Dosaevtyń habarlaýynsha, aldyn ala baǵalaý boıynsha eldiń ishki jalpy ónimi birinshi jartyjyldyqta 5,1 paıyzǵa ósken, ıaǵnı bıylǵy jyldyń sońyna deıin jetýge tıis mejeli 6 paıyzdyń aýyly alys emes. Al ekonomıkanyń alty negizgi salasy boıynsha qysqa merzimdi ekonomıkalyq ındıkator 104,1 paıyzdy qurady.
Endi osy kezeńderdegi shetelder deregine de kóz júgirtsek, AQSh-ta ishki jalpy ónimniń ósimi birinshi toqsanda 1,8 paıyzdy qurapty. Eýroodaq elderindegi ishki jalpy ónimniń tómendeýi 1,3 paıyz. Qytaıdyń ishki jalpy óniminiń ósý serpini jyldyq máninde birinshi toqsanda 7,7 paıyzdan ekinshi toqsanda 7,5 paıyzǵa qysqarǵan.
Qytaıdyń ónerkásip ónimderiniń kólemi maýsym aıynda 8,9 paıyz ósken, biraq bul mamyrmen salystyrǵanda 0,3 paıyzǵa tómen. Qytaı ekonomıkasynyń baıaýlaýy shıkizatqa degen álemdik baǵaǵa áser etýi jáne shetel kompanııalarynyń aksııalaryna keri áserin tıgizýi múmkin deıdi mamandar. Al sońǵy úrdiske baılanysty halyqaralyq valıýta qory shilde aıynda álemdik ekonomıkanyń ósýi boıynsha boljamdy 3,3 paıyzdan 3,1 paıyzǵa deıin, ıaǵnı ótken jyldyń deńgeıine deıin tómendetti.
Bizdiń eldiń ekonomıkasynyń ósimine turaqty makroekonomıkalyq ahýal septigin tıgizdi. Inflıasııa aǵymdaǵy jyldyń maýsymynda 0,3 paıyzdy, jyldyń basynan beri 2,7 paıyzdy qurady. Jyldyq mándegi ınflıasııa 5,9 paıyz deńgeıinde qalyptasty, dep atap ótti keshegi Úkimet otyrysynda E.Dosaev. Sondaı-aq, ol ónerkásip óndirisiniń ósýi 1,8 paıyzdy qurap, óńdeý ónerkásibindegi ónim óndirisi 1,8 paıyzǵa óskenin jetkizdi. Al ken óndirý ónerkásibindegi ónim shyǵarylymy 2,2 paıyzǵa ulǵaıǵan.
Tutynýshylyq suranystyń ulǵaıýy ekonomıka ósýiniń mańyzdy faktory boldy, oǵan bólshek taýar aınalymynyń jyl basynan beri 12,3 paıyzǵa ósýi kýálik etedi. Kólik qyzmeti 7 paıyzǵa, baılanys qyzmeti – 14 paıyzǵa ulǵaıdy, dedi mınıstr.
Ekonomıka ósýiniń negizgi faktorlarynyń biri negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kóleminiń ulǵaıý úrdisiniń qalyptasýy bolyp tabylady, ol birinshi jartyjyldyqta 7,9 paıyzǵa ósti, bul rette 2012 jylǵy qańtar-maýsymda ósý 3,1 paıyzdy quraǵan. Aǵymdaǵy jylǵy qańtar-mamyrda syrtqy suranystyń qysqarýy elimizdiń syrtqy saýda aınalymynyń 4,5 paıyzǵa tómendeýine ákelgen. Bul rette, Keden odaǵy elderimen ózara saýda bes aı ishinde ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 1,8 paıyzǵa ósip, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 9,4 mlrd. AQSh dollaryn quraǵanyn atap ótken jón. Halyqtyń naqty aqshalaı tabysy 2013 jyldyń bes aıy ishinde 2,4 paıyzǵa, qańtar-maýsymdaǵy naqty jalaqy 0,5 paıyzǵa, nomınaldy jalaqy 7,0 paıyzǵa ósip, 104 myń teńgeden asty. Eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaı turaqty bolyp otyr. Maýsymdaǵy jumyssyzdyq deńgeıi ekonomıkalyq belsendi halyqqa shaqqanda 5,2 paıyzdy qurady.
Birinshi jartyjyldyqtaǵy damýdyń oń úrdisteriniń saqtalýy 2013 jyly ishki jalpy ónimniń kózdelgen 6 paıyz deńgeıin qamtamasyz etýge múmkindik beredi dep kútilýde.
Esepti kezeńdegi memlekettik bıýdjettiń oryndalysy týraly Qarjy mınıstri B.Jámishev baıandady. Onyń aıtýynsha, 2013 jyldyń 6 aıynda memlekettik bıýdjetke 3 160,6 mlrd. teńge tústi. Bul – jospardaǵynyń 97,6 paıyzy. О́tken jylǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda memlekettik bıýdjetke túsim 2,2 paıyzǵa kemigen.
Respýblıkalyq bıýdjetke 2 592,0 mlrd. teńge kirister túsip, josparly atqarylym 94,7 paıyzdy qurady. Bul negizinen bıýdjettegi qarjynyń jetkiliktiligine baılanysty Ulttyq qordan tolyq emes kólemdegi kepildi tran sfert tartý esebinen quraldy, dedi B.Jámishev.
Salyqtyq túsimder 102,7 paıyzǵa atqarylǵan. Bul ótken jylǵy sáıkes merzimmen salystyrǵanda 42,8 mlrd. teńge artyǵymen túskenin kórsetedi. Túsim bir rettik alymdardy eseptemegende 23,3 paıyzǵa artyp otyr. 2013 jylǵy 1 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha 93 mlrd. teńge salyq merziminde tólenbegen, jyl basymen salystyrǵanda aǵymdaǵy salyqtardyń eseptelýine, sondaı-aq salyqtyq tekserister aktileri boıynsha esepteýlerge qaraǵanda salyqtyq bereshek 11,7 mlrd. teńgege, ıaǵnı 14,4 paıyzǵa ósken.
Úkimet otyrysynda jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵyndaǵy qorytyndylar jóninde budan ári Aýyl sharýashylyq mınıstri Asyljan Mamytbekov, Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar vıse-mınıstri Albert Raý jáne Qostanaı, Qyzylorda oblystarynyń ákimderi qosymsha baıandady.
Premer-Mınıstr S.Ahmetov otyrysty qorytyndylap, Úkimet múshelerine birqatar tapsyrmalar júktedi. «Eseptik kezeńde biz ishki jalpy ónim ósimin 5,1 paıyzǵa arttyrýǵa qol jetkizdik. Elimizdiń ekonomıkasyna qysym kórsetetin syrtqy faktorlardyń yqpalyna qaramastan bıyl ekonomıka ósiminiń 6 paıyzǵa jetkizilýi qamtamasyz etilýi tıis», dep atap kórsetti S.Ahmetov.
Osyǵan oraı, ol Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi men múddeli memlekettik organdarǵa elimizdegi makroekonomıkalyq jaǵdaılarǵa álemdik ekonomıkada qalyptasqan tendensııalardy esepke ala otyryp, turaqty monıtorıng uıymdastyrýdy, qajet bolǵan jaǵdaıda ómir shyndyǵyn esepke alyp, qoldanystaǵy daǵdarysqa qarsy sharalarǵa túzetýler jasaý týraly usynys engizýdi tapsyrdy.
Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi TMRA-men birlesip salmaqtalǵan tarıftik saıasatty qalyptastyrý boıynsha jumystardy jalǵastyrý qajet. Qarjy mınıstrligi memlekettik bıýdjetti paıdalaný jaǵdaıyn qatań baqylaýy tıis. «Memlekettik organdar basshylaryna bólingen bıýdjettik qarjynyń jumsalýyn jeke baqylaýyna alýdy tapsyramyn», dedi Úkimet basshysy.
Sondaı-aq, Premer-Mınıstr Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligine bıýdjettik baǵdarlamalar ákimgerlerimen birlesip ústimizdegi jyldyń 1 qyrkúıegine deıin 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan úshjyldyq bıýdjet pen osy kezeńdegi áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamyn Parlament Májilisine engizýdi tapsyrdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine egin oraǵyn merziminde, shyǵynsyz ótkizý, al Munaı jáne gaz mınıstrligine ony jetkilikti kólemde janar-jaǵar maımen qamtamasyz etý tapsyryldy.
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan».