Jańa júıe jasyl jelekti jaıqalta ala ma?

Taǵy bir kereǵar jaıt, jyl saıyn kóktem men kúz aılar­ynda myń­daǵan túp kóshet otyr­ǵyzylsa da, kóp keshikpeı kókteı solyp qý­rap qalatyndyǵy. Sonda osynshama túp aǵash egildi dep alaýlatyp-jalaý­latýdyń qandaı qajeti bar? Tal to­pyraqqa shanshylǵan soń, oǵan tıisti kútim jasalyp, ýaqytynda sýarylyp turýy tıis qoı. Ekinshiden, Aqtóbe qalasynda burynnan bar kári aǵashtar shirip, ártúrli ósimdik dertine shaldyqqany bólek bir áńgimeniń enshisi. О́ńir­de ony retke keltiretin kásibı mamandardyń tapshylyǵy men dendrologııalyq zertteý­ler­diń joqtyǵy da alańdatpaı qoı­maıdy.

Bolashaqta elimizdiń batys óńi­rindegi iri shahardyń jasyl bel­deýin ornyqtyrý isi qandaı joldar­men júzege aspaq? Bul salmaqty sa­ýalǵa oraı eń aldymen aıtary­myz, qazirgi kezde munda jasyl je­­lekti sandyq júıe arqyly tú­gen­­­deý jáne qu­jat­­­tandyrý jóninde arnaıy stra­te­gııalyq joba belgilengen. Jobanyń aty – joba, túpkilikti sheshim emes. Sondyqtan da Aqtóbede ta­bı­ǵat janashyrlary men qoǵam bel­sendileri onyń men tıimdiligi nemese basy artyq shyǵyn ekendigi jóninde ártúrli oı-pikir óristetýde. Eń aldymen aıtarymyz, atalǵan aýqymdy joba reseılik, ıaǵnı Máskeýden arnaıy shaqyrylǵan mamandardyń kómegine súıene otyryp jasaqtalǵany.

Máskeý pedago­gı­kalyq mem­lekettik ýnıver­sıtetiniń dosen­ti Ekaterına Cher­nıaeva Aqtóbe qala­synda ótkizile bastaǵan qoǵamdyq tyń­daýlar kezinde aǵashtardy túgen­deý men qujattandyrý jú­ıesi Reseı astanasynda jaqsy nátıje bergenin atap kórsetti. Onyń aıtýynsha, munda bári de eskerilgen. Mysaly, ár aǵashqa bir rettik sýarý kezinde ári jaz ýaqytynda qansha sý kerektigi men tyńaıtqyshty engizýdiń mól­sheri kórsetilgen. Atalǵan júıe búginge deıin jetil­dirilip keledi. Munyń bas­ty mánisi, qaladaǵy ár aǵash pen buta arnaıy kartaǵa engizilip, tıisti nómirge ıe bolatynynda. Aǵash­tyń tegi men túri, jasy jáne dıa­metri, bıiktigi, barlyq derekteri ti­r­­­keledi. Máskeýlik mamandardyń má­­­limdeýinshe, qalanyń ár túk­pirinde or­nalasqan qaraǵashtarda kezdesetin aýrýlardy anyqtaýǵa da atalǵan jú­ıe kómegin tıgize alady. Qysqasy, aǵash­tardy kútý men baptaýǵa qatysty ju­mys­tardy sapaly ári júıeli kóz­qa­ras negizinde josparlaýǵa to­lyq negiz bar. Atalǵan júıe jaǵ­da­ıyn­da ony shabýǵa nemese kesý men qyrqýǵa múlde bolmaıdy. Bul is qajettilikke qaraı turǵyn úı-kom­mýnaldyq sha­rýashylyǵy ókilderiniń ruqsaty boıynsha atqarylmaq.

Sóıtip Aqtóbede aldaǵy ýa­qyt­ta aǵashtardy esepke alýdyń elek­­trondy bazasy qurylyp, qa­la aýma­ǵyndaǵy jasyl jelek qatań ba­qylaýǵa alynbaq. Bul is óz kezeginde tehnıkalyq múm­kindikterdi odan ári jetildirýdi qajet etedi. Túgendeý men esepke alý degennen shyǵady. Soń­ǵy kezde Aqtóbe qalasynda aǵash pen tal-terektiń jaı-kúıi jáne san men sapasy jónindegi derekterdi jınaqtaý isi múldem nazardan tys qalypty. Bul jaıt jasyl jelekti bap­taýǵa bólinetin qara­jatty tıim­di túrde jumsaýǵa kedergi kel­tirmek.

Qoǵamdyq tyńdaý kezinde Aq­tóbe qalasy ákiminiń orynbasary Jangeldi Áýbákirov tal-terekti sandyq jú­ıe arqyly tú­­gendeýdiń birneshe paı­daly jaq­­tary bar ekenin aıtty. Birin­shiden, bul sońǵy ýaqytta umyt qalǵan statıstıkalyq esep úshin qajet bolsa, ekinshiden, qalanyń ja­­syl beldeýin jetildirý men qa­­lyptastyrýǵa da tıgizetin jár­­­demi mol, úshinshiden, qalada tur­ǵyzylatyn jańa nysandar men turǵyn úılerdiń qurylysyn aıqyn jobalaýǵa da jol ashylady. E.Chernıaevanyń sózinshe, usy­nylǵan joba ǵylymı negizge arqa súıeıdi. Osy arqyly sý jáne energııa men eń­bek resýrs­taryn únemdeýge múm­kindik týmaq.

Qoǵamdyq tyńdaýlar barysynda bul máselege qatysty ózge maz­munda usynys-tilek bildirgen aqtóbelikter de bar. Solardyń biri, orman sharýashylyǵy isiniń kánigi sheberi, Aqtóbe orman sharýashylyǵynyń burynǵy dırektory Karen Aıjaryq jańa jobaǵa birjaqty kózqaras tur­ǵysynan qaraı almaıtynyn jet­kizdi. «О́ıt­­keni bir kezde osyǵan uqsas tá­ji­rıbeni qolǵa alyp, biraz is-áre­ket jasap kórgenimizben naq­ty ná­tıje shyqpady. Meniń oıymsha, aǵash­tardy nómirlep qoıǵannan góri, naqty oqý oryndary men kásiporyndarǵa, mekemelerge bekitip berýdiń paıdasy kóbirek. Mundaı jaǵdaıda atalǵan iske bıýdjetten bólinetin qarajatty únemdi jum­saýǵa jol ashylady. Sonda qara­jat tek tyńaıtqysh ázirleý men kó­shetterdi satyp alýǵa jumsalady», dedi ol. Sondaı-aq óńirdegi jasyl jelek ósirý men dendrologııalyq ahýaldy jaqsartý isine enjar qaraı almaıtyn jergilikti mamandar men ǵalymdar reseılikter usynǵan jobada ony keshendi túrde iske asy­rýǵa qajetti basty faktordyń eskerilmeı qalǵanyn málimdedi. Bul jasyl jelekti sandyq júıe arqyly túgendeý men qujattandyrý isi aıaqtalǵan soń ony kútý men baptaý isin naqty kimder atqaratyndyǵy, eń bastysy, oǵan jumsalatyn sý mólsheri qandaı kózderden keletindigi jónindegi máseleden týyndaıdy.

Búginde ózderi jetkilikti sý kóz­derine zárý Aqtóbe jáne Sazdy sý qoımalary bul qajettilikti óteı ala ma? О́ńirdegi tabıǵat jan­ashyrlary osyǵan alańdaıdy. Máskeýlikter usynǵan joba bul máseleniń túbegeıli sheshimin qolǵa ustata qoıýy ekitalaı desek she? Aqtóbe qalasyndaǵy jasyl jelekti sandyq júıe arqyly túgendeý óte qajetti joba. Áıtse de tal-terekterdi sýarý men kútý jó­­nin­degi ońtaıly sheshimder osy bastan qolǵa alynbasa, paıdasy mol dep eseptelgen bastama jartykesh kúıinde qalyp qoıýy ábden múmkin. Taǵy bir qynjylarlyq jaıt, oblysta qazirgi sý qoıma­la­rynda jınaqtalǵan azyn-aýlaq sý mólsheriniń ózi zııandy hımııalyq element – bormen lastanǵan. Sebebi atalǵan sý qoı­malaryna bor konsentrasııa­sy qala mańyndaǵy Elek ózeni arqyly túsedi. Bul keleńsizdik kóktemgi sý tasqyny kezinde erik­siz bolatyny aıtpasa da tú­sinikti. Shamamen bul ýaqyt eki-úsh aptanyń aralyǵyn qamtıdy. Oryn alatyn jaıttardyń kúrdeli sıpat alatyny sonshalyq, tó­tenshe jaǵdaı kezinde ony retteý júıesin oılastyrýdyń ózi múmkin bolmaı qalady eken. Sóı­tip bormen lastanǵan sýmen qo­rektengen aǵashtar boı jazyp óse almaı qalatyny ári ártúrli ósimdik dertine shaldyǵatyny belgili bolyp otyr. Onyń ústine topyraqtanýshy mamandar Aqtóbe topyraǵy qunarynyń tómendigi aǵashtardyń kókke boı sozyp ósýine keri áserin tıgizedi dep esepteıdi.

Iаǵnı, aǵashtardy sýarýdyń balama joldaryn oılastyrý qa­jettiligi aldan shyǵady. Oǵan óńirdegi aýyzsýdyń basty kó­zi Kókjıde jerasty sý kózderin paı­­dalanýǵa bolar ma edi... Jal­py, búgingi sý qoımalary óńirdiń teh­­nıkalyq sýǵa jáne aǵash pen baý-baqshany sýarýǵa degen qa­jettiligin óteı almaı júrgenin aıtýǵa tıispiz. Osy oraıda buǵan deıin oblys aýma­ǵynda 10 jańa sý qoımasyn salý jónindegi máseleler jıi aıtylatyn. Keıin­nen bul áńgimelerdiń estil­meı ketkenine de kýámiz. Onyń bir sebebi Aýyl sharýashylyǵy mı­nıs­trligine qarasty Sý re­sýrs­tary ko­mıteti atalǵan sý qoımalarynyń nor­matıvtik-sme­talyq qujattaryn ázirleýdi keshiktirgeninen boldy.

Aqtóbede aǵashtardy kútip-baptaý men ósirýge baılanys­ty oryn alyp júrgen keleńsiz kórinisterdi de aı­ta ketkenimiz oryndy. Bul – aǵashtardy aıaýsyz qyrqyp kes­ken­nen keıin tomar bolyp qala­tyny. Botanıka mamandary kári terekterdiń ekinshi tynysyn ashýy jáne jas óskinderdiń paıda bolýy úshin qajet kezde osy ispetti óńdeý tásilin qoldana alady. Áıtse de qalada bul isti jetik meńgergen kásibı mamandar emes, kóp jaǵdaıda baǵbandyqqa qatysy joq, oǵan úsh qaınasa  sorpasy qosylmaıtyn kóldeneń kók attylar atqaryp júr­geni de anyq baıqalady. Sebebi belgili bir kompanııa tenderlik konkýrsta utyp shyǵady da, aǵashtardy retteýdiń jóni osy eken dep, jyrtqyshtyq áreketterge boı urady. О́ıtkeni atalǵan kásiporynda tal-terekti kútýdiń jaı-kúıin je­tik biletin mamandar joq, deıdi qala ákim­digine qarasty turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵy, abattandyrý, kó­galdandyrý jáne sanıtarlyq ta­zalyq sektorynyń meńgerýshisi Hasen Iýsýpov.

Bul kórinis oblys ortalyǵynda qajetti mamandar men dendrolog­tardyń múldem jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Sondyqtan da qalada atal­ǵan mamandyqqa beıimdeý men qaıta oqytyp ázirleý jumystary shuǵyl qolǵa alyný qajet. Sondaı-aq bul is qala turǵyndarynyń udaıy baqy­laýynda bolǵany jón.

Túıip aıtqanda, Aqtóbeni jasyl qalaǵa aınaldyrý jónindegi jobanyń ómirsheń ekeni anyq. Osy oraıda jaýap­kershiligi mol is jan-jaqty, ke­shendi sıpat alǵan jaǵdaıda ǵana nátıjeli bolatyny nazardan tys qalmasa eken demekpiz.

AQTО́BE