Arǵymaqqa mindim dep,
Artqy toptan adaspa.
Asan qaıǵy
О́mir – óte kúrdeli. Onyń kúngeıimen birge kóleńkesi, táttisimen birge ashysy da bar. Ashynyń dámin tatpaǵan táttiniń baǵasyn bilmeıdi.
Birde bal, birde ý berip ótedi ómir,
Baqty da, qaıǵyny da kótere bil, –
depti Fırdoýsı. Tarıhtyń daýyldary men jaýyndarynda tapqanynan joǵaltqany kóp qaıran qazaq tátti men ashynyń dámin tata júrip, ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany – Táýelsizdikke qoly jetken otyz jylda bir ǵasyrǵa júk bolar ıgi isterdi júzege asyryp, TMD elderiniń kóshbasshysyna aınaldy. Munyń tereń syryn:
– Yrys, qaıda barasyń?
– Yntymaqqa!
– Baqyt, qaıda barasyń?
– Birlikke! – deıtin atadan qalǵan asyl sózdi tý etip ustaǵan El men Elbasynyń danalyǵy men daralyǵynan tabamyz. Iá, dala danyshpandary aıtqandaı:
О́ser eldiń armany kóp,
О́sher eldiń janjaly kóp.
Elbasy bireý, qalǵanymyz tireý bola júrip alǵan asýlarymyz qanshalyq kóp bolsa, alda shyǵar shyńymyz odan da kóp. Elimiz qol jetken tabystarǵa ózgelermen birge memlekettik qyzmetkerler de laıyqty úles qosyp keledi. Dúnıe júzi qazaqtarynyń úshinshi quryltaıynda sóılegen sózinde Qazaqstannyń búkil halyq saılaǵan tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev bylaı dep atap aıtty: « ... biz atqarýshy bılik júıesin de reformalaýdy oıdaǵydaı júzege asyrdyq. Respýblıka ekonomıkasy men halyq sanynyń erekshelikterin eskere otyryp, kásibı úkimet jasaqtap, jańasha jergilikti basqarý júıesin qurdyq. Munyń bári bizge bastalǵan reformalardy bıýrokratııalyq kedergilersiz alǵa aparýǵa mol múmkindik týǵyzdy». Memleket basshysy aıtqan «Kásibı úkimet pen jergilikti basqarý júıesinde memleketshil, rýhy bıik ultjandy, isker, halyqshyl sheneýnik az emes. Olardyń qyzmetin qadaǵalap, jón-joba nusqap otyratyn memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttik bar. Memlekettik qyzmetshilerdiń ar-namys kodeksi qabyldanǵan. Olar arnaıy attestasııadan ótip turady. Memleket qyzmetshileriniń bos ornyna ashyq konkýrs jarııalanyp júr. Munyń bárine kóńil tolady. Deı tursaq ta, jaqsylyǵymyzdy aıtýmen birge kemshiligimizdi de kórip, dos nıetpen aıtý – janashyrlyqtyń bir belgisi, azamattyq paryzymyz dep bilemin. Osy oraıda oılasar jaılar az emes.
Jasyryp-jabatyn ne bar, bizde qyzmet etıkasy únemi saqtala bermeıdi. Atqa minse, atasyn tanymaıtyn qazaq emespiz be, «Arǵymaqqa mindim dep, artqy toptan adasyp júrgender» de kezdesedi.
Kishipeıildilikten asqan kisilik, qaıyrymdylyqtan asqan qasıet joq. Qarapaıymdylyq hanǵa da jarasady. Halyq soqyr emes, bárin kórip otyr, bizdiń elimizde turmysy nashar birde-bir bılik ıesi joq. Ártúrli dárejedegi bılik ıeleriniń bári de jaqsy turady, sheteldik kóliktermen júredi, olardyń ózin qoıyp, otbasy da. Jaqsy tursyn, sheteldik kólikti de minsin. Baıdyń asyn qyzǵanatyn baıǵus biz emes. Al sol keıbireýlerdiń asta-tók baılyǵy qaı atasynan muraǵa qalypty, qaı eńbegimen kelipti?! Tipti, bılik basyndaǵylar men baılardy bylaı qoıyp, qarjy polısııasynyń qatardaǵy qyzmetkerleriniń bári bolmasa da birazynyń kottedjderi men sheteldik qymbat kólikteri bar. Oǵan olardyń aılyǵy jetpeıdi. Olardyń atynda kommersııalyq qurylymdar da joq. Sonda aılyǵy shaılyǵyna jetpeıtinderge sonsha baılyq qaıdan keldi? Osy tusta aıtar naqty bir usynys mynaý: memlekettik qyzmetker jyl saıyn salyq organdaryna jyljymaıtyn múlikteri, tapqan tabystary jaıly arnaıy deklarasııa tapsyrýy qajet. Sol deklarasııa naqty, pármendi bolý úshin BAQ-ta jarııalanýy kerek.
Qıyn-qystaý zamanda osy kúnde,
Azamattyń túspeıdi isi kimge? –
dep Qadyr aqyn aıtqandaı, keıde halyqtyń qamy, el sharýasymen, ara-tura óz sharýańmen de sırek te bolsa bılik ıelerine baratynymyz bar. Sonda eńbegim, ataǵym bar meniń ózim qyryq túrli kedergige kezdesemin. Aldymen hatshy qyz, sosyn kómekshi biraz tergeıdi. Odan keıin de san ret telefon shalasyń. Sonda da seni jalǵaı qoımaıdy. «Suńqar» atty úkimettik baılanys bar. Ol halyqta joq. Qalta telefony bar, onysy óship turady. О́lip-talyp aldyna jetken sheneýnik seni uqsa jaqsy, uqpasa, unjyrǵań túsip, úıge qaıtasyń. Munan soń muńyńdy kimge aıtasyń? Esimi men eńbegin el biletin azamattardyń jaǵdaıy osylaı bolǵanda, bir anyqtama alý úshin kemi on esikke kezekke turatyn, qarapaıym halyqtyń kórgen kúni tipten qarań.
Keıbir halyq depýtattary men basshylardyń qyzyl sóz ben qurǵaq ýádege úıirligi de memlekettik qyzmetkerdiń bedeline nuqsan keltirip júr. Oryndalmaıtyn ýáde berip, sózbuıdaǵa salǵannan góri ashy da bolsa ashyǵyn aıtqan jón-aý. Fransýz ǵalymy Per Býast aıtqandaı: «Ljıvye obeshanııa razdrajaıýt bolshe, chem otkrovennye otkazy».
Quqyq qorǵaý organdarynyń shortandarǵa shamasy kelmeı, shabaqtardy aýlaýy da memlekettik qyzmetkerdiń bedeline kóleńke túsiredi, keıde tipti kúlkili jaılarǵa aparady. Bir ǵana mysal, bir sharýa bir qoıyn soıyp Astanaǵa kele jatsa, «tıisti qaǵazyń joq» degesin eki júz teńge usynǵan ǵoı polıseıge. Sony jerden jeti qoıan tapqandaı kógildir ekran arqyly jarty álemge jar salyp aıtty. Stýdentten azyn-aýlaq tıyn-teben alǵan oqytýshy týraly da BAQ-ta aıtyldy. Ol da durys shyǵar. Áıtse de orys ádebıetshisi Edýard Sevrýs aıtqandaı: «Za melkıe prestýplenııa mojno popast v tıýrmý, za velıkıe – voıtı v ıstorııý» degenniń keri emes pe bul?! Bıeni búgimen, túıeni túgimen jutyp jatqandar jóninde quqyq qorǵaý organdary nege únsiz qala beredi? «Dúnıege qumarlyq jeńgen kezde adamǵa degen súıispenshilik jerlenedi» (Salıýskıı). Muny da umytpaıyq, aǵaıyn.
El – ákimniń ajary,
Ákim – eldiń bazary.
Az benen kóp teńeler,
Ákimniń bolsa qajary, –
depti Kerderi Áýbákir. Osyndaı ataly sózdi murat etýdiń ornyna «óz komandamdy jasaqtaımyn» deıtin syltaýmen kadrlardy ońdy-soldy aýystyra berý de memlekettik qyzmetkerdiń abyroıyn aspandatpasa kerek. Bizdińshe, óz komandasyn jasaqtaýǵa Prezıdent pen Premer-Mınıstrdiń ǵana quqy bar. Ol ózgelerge jarasa bermeıdi. Jarasady desek te shekten shyqpaý kerek. Al bizde shekten shyǵyp ketý faktileri de bar.
Ras, Fazıl Iskander aıtqandaı: «Vlast – eto takoı stol, ız-za kotorogo nıkto dobrovolno ne vstaet» desek te, bıik bılik ıeleri Frıdrıh Prýskııdiń: «...Ne strana doljna jıt dlıa prınsa, a prıns – dlıa strany» degen ulaǵatty sózin umytpaǵany abzal.
Memlekettik qyzmetke kelgen bette keıbir basshylar jeke basynyń múddesin kózdep, halyqtyń jaǵdaıyn ysyryp qoıady. Keıbiri tipten laýazymyn otbasymen birge paıdalanyp, asyra siltep júrgen jaılary da bar. Al zań baptary olar úshin asa mańyzdy da emes pe dep qalasyń. Oblys, qala ákimderi jolsaparǵa shyqqanda quddy bir prezıdent kelgendeı shýlatyp, jol kólikterin toqtatyp, adamdardy ýaqyttan qaǵady. Al Eýropa memleketterinde mundaı jaǵdaıǵa jol joq. Memlekettegi qyzmetshilerdiń kópshiligi halyq bılikke emes, bıliktiń halyqqa qyzmet etetindigin shatystyryp júrgen jaıy bar. Menińshe, bılik basyndaǵylar ultqa ultaraq bola bilýi kerek?! Ári bılik basyna kelgen azamat basqarýdyń tómengi satysynyń barlyǵynda eńbek etip, úlken mektepten ótkennen keıin ǵana joǵary basshylyqqa usynylǵany abzal. Sondaı-aq memlekettik qyzmetkerlerdiń bıznespen aınalysýyna tyıym salynǵany jón. Ol bıznespen aınalyssa, qyzmetti kim atqarady? Sońǵy kezderi memlekettik qyzmetkerlerdiń ishinde doktorlar men professorlar da kóbeıip ketkendigi belgili. Eger ol ǵylymmen aınalysar bolsa, onda memlekettik qyzmette nesi bar? Aıta bersek, búgingi kúnde memlekettik qyzmetkerler tarapynan asyra siltep jatqan keı jaǵdaılardy eshkim joqqa shyǵara almas der edim. Qyzmetti jeke basyna paıdalanǵannan góri bıýdjettiń jaıyn oılaǵan jón.
Derekter boıynsha sheneýnikter tarapynan memleketke mıllıardtaǵan teńge zııan keltirip, jaýapqa tartylyp jatqandar da, tipti túrmege toǵytylǵandar da bar. Aıta bersek, tizim jalǵasa beredi. Taǵy bir tilge tıek eter másele, bizde sheneýnik kóp. 260 mln turǵyny bar AQSh-tyń ózinde 14 mınıstrlik bolsa, 60 mln turǵyny bar Anglııada 23 mınıstrlik bar. Al 125 mln halqy bar Japonııada 8 ǵana mınıstrlik jumys isteıdi. Taǵy bir qynjyltatyny, bizdiń sheneýnikterdiń jınalystan qoldary tımeıdi. «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» ótkizsek, jumysty kimder isteıtinin men túsinbeımin.
Osylaısha memlekettik qyzmetkerler jaıyndaǵy kóńil kónshitpeıtin jaıttar tizbektele tilge orala beredi. Bılikke kelgen adam qashanda halyqtyń, basqaryp otyrǵan aımaǵynyń jaǵdaıyn kózdeýi tıis emes pe?! Elbasy men Prezıdent memlekettik saıasatty iske asyrýǵa baılanysty naqty tapsyrmalar bergenimen, jergilikti jerlerde únemi oryndala bermeıdi.
Osy tusta Atatúriktiń «Meniń kúsh-qýatym halyqtyń maǵan kórsetken seniminen quralady» degen sózi esime túsip otyr. Onyń el basqarýdaǵy basty qupııasy osy edi.
Týrgenev «Rossııa mojet jıt bez nas, no my ne mojem jıt bez Rossıı» dese, aqyn Rafael Albertı «Moı narod ı ıa odno ı to je» degen eken. Mine, halyqqa janashyr azamattardyń kókeıindegi osyndaı izgi tilekter el basqaryp otyrǵan ár basshynyń kókireginde júrse, qoǵamymyzda oryn alyp otyrǵan bıýrokrattyq tásilderge jol bolmas edi. Osy másele tóńireginde aıta ketetin bir jaıt, qolyna bılik tıgen keıbir azamattardyń qarapaıymdylyq, adamgershilik degen qasıetterden adasyp qalatyndyǵy. Bul dert olardyń týǵan-týystaryn da jaılaı bastaıdy. Osy tusta myna bir jaǵdaı esime oralyp tur. Nıgerııanyń premer-mınıstri Adeseıe Ogýnleve uıaly telefonyn barsha halyqqa jarııa etken eken. Árkim ózin tolǵandyrǵan kúrdeli máselelerdi aıtyp telefon shalyp turatyn bolsa kerek. Al Dj.Býshtyń qyzy Barbara bolsa ákesiniń dáýletine arqa súıemeı, Afrıkanyń bir elinde «Qyzyl aı» baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıdi. Al Taıland basshysynyń on jeti jastaǵy qyzy meıramhanalardyń birinde qara jumys isteıtin kórinedi. Bizde bári kerisinshe, joǵary oqý oryndaryna bara qalsańyz, eńbegi sińgen nebir professorlardan góri stýdentterdiń minetin kóligi kóp. Munymen qosa, keıbir sheneýnikterdiń balalary qymbat shetel kólikterine minip alyp, kóshelerde jarys uıymdastyryp júretinin qaıtersiz?! Bul aıtylǵandardan Qazaqstandaǵy bıliktiń bıik baspaldaǵynda júrgenderdiń bári jaǵymsyz tulǵa degen oı týmaýy kerek! Olardyń arasynda búgin elge etene jaqyn, kisiligine kishiligi saı isker tulǵalar az emes.
Adamdy qaıǵydan basqa úsh jaǵdaıda synaýǵa bolady. Birinshisi – baq qonyp, ataq pen dańqqa bólengende, ekinshisi – bıliktiń bıigine kóterilgende, úshinshisi baılyqqa kenelgende. Qazaq halqyn Abaıdan qatty synaǵan eshkim bolmaǵan shyǵar, sirá. Qazir syn aıta qalsań, basshylar kekshil bolyp alady. Synnyń sırek aıtylatyndyǵy da sodan bolsa kerek. Ǵabıt Músirepov: «Týǵan elimdi, týǵan jerimdi jamandaı almaımyn, biraq janym ashyǵan soń ashynǵan sóz túsedi aýyzǵa», dep aıtyp ketse, Ǵabıden Mustafın: «Eldi aldaımyn deıtinder túbi ózi aldanady», degen eken. Osyndaı ataly sóz qaldyrǵan ata-babadan tek halqynyń jaǵdaıyn oılaıtyn adal azamattar kóbeıse abzal bolar edi. Halyq – qudaı tektes qudiret. Halyqtan qol úzgen basshy arǵymaqqa minse de adasady.
Erteden jetken eski támsil aıtady: Kezinde tatý-tátti turǵan armany kóp bir otbasy baıyǵan shaqta jan-jaly kóp shańyraqqa aınalyp shyǵa kelipti. Ne bolǵanyn uǵa almaǵan otaǵasy aqyly asqan abyzǵa kelip, muńyn shaǵypty. Sonda sol aqylman álgi otaǵasyny tereze aldyna alyp kelip:
– Qarashy, ne kórip tursyń? – depti.
– Bultsyz ashyq aspandy kórip turmyn, depti otaǵasy.
– Endi munda qara, – dep aınanyń aldyna alyp kelipti.
– Endi ne kórip tursyń?
– О́zimdi kórip turmyn.
– Terezege qaraǵan ómirdi, aınaǵa qaraǵan ózin ǵana kóredi, – depti abyz. – Terezeniń de, aınanyń da tegi – shyny. Aıyrmashylyǵy aınanyń syrty kúmispen kúptelgen. Sodan da odan ózińnen bóten eshteńe kóre almaısyń.
Kúmispen kúptelip, altynmen aptalǵan keıbir basshylar men baılar ózin ǵana emes, ómirdi de kórse, halyqqa qol ushyn sozyp qarasa, ózgelerge ǵana emes, ózine de paıda emes pe?
«Adamnyń jaqsysy ózgelerge paıdasy tıgeni» depti Muhammed paıǵambar. Kishilikten asqan kisilik, qaıyrymdylyqtan asqan qasıet joq. Memlekettik qyzmetkerdi kórkeıtetin de osy qasıet. Qarapaıymdylyq hanǵa da jarasady. Aspandaǵy Aı men Kúndeı aınalańa únsiz sáýle shashyp turǵannan artyq baqyt joq.
Sábıt DOSANOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
ALMATY