Tolǵanysymyzdyń taqyryby – Táýelsizdik.
Otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy aıta-aıta, jaza-jaza kelip, osy uǵymnyń aıasyn taryltyp, mánin qarapaıymdatyp ta bara jatqandaı kórinemiz keıde. Jer sharyndaǵy qurlyqtyń altydan bir bóligin alyp jatqan Keńestik Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵy atty alyp memleket ydyraǵanda el qatarly egemendik alǵan edik qoı, aıaq astynan táýelsiz memleket atanǵan edik qoı dep topshylaı salatyndar da tabylady áli kúnge. Sondyqtan sóz basynda azdaǵan lırıkalyq emes sheginis jasap alǵandy artyq kórmeı otyrǵan jaıymyz bar. Másele uǵymdar jaıynda.
Adamzattyń ómir súrýiniń san túrli salalarynda táýelsizdiktiń alýan-alýan anyqtamasy bar. О́zimiz ınstıtýtta oqyǵan joǵary matematıkada algebralyq táýelsizdik óristerdiń keńeıý teorııasyn bildiredi, jelilik táýelsizdik jelilik keńistik elementteriniń jıyntyǵy tolyǵýyn tanytady. Aınalyp kelgende olardyń da túpki maǵynasy – keńeıý, tolyǵý. Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń aspırantýrasynda júrip, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin alýǵa dıssertasııa jazý barysynda táýelsizdik uǵymynyń sonshalyqty san qyrlylyǵyna qaıta-qaıta nazar aýdarýǵa týra kelgen edi. Halyqaralyq quqyq turǵysynan qaraǵanda memlekettiń táýelsizdigi ony basqa memleketterdiń táýelsiz dep tanýyn ǵana bildiredi. Máseleniń saıası astary áldeqaıda tereń. Saıası derbestik, baǵynyshty bolmaýshylyq, egemendik dep aıtylatyn táýelsizdik óz elińniń maqsatyn, mindetin, olarǵa qol jetkizýdiń ádis-tásilderin óziń aıqyndaýyńnan, ózińniń máselelerińdi óziń sheshe alýyńnan tanylady. Al bul aıtýǵa ǵana ońaı. Eń damyǵan degen elderdiń ózi osyǵan azattyq jolyndaǵy soǵystar arqyly jetkeni barshaǵa belgili. Basqalardy bylaı qoıǵanda, qazirgi álemniń eń qýatty memleketi Amerıka Qurama Shtattarynyń ózi kezinde Ulybrıtanııanyń otary bolǵanyn, 1775-1783 jyldardaǵy táýelsizdik úshin soǵystyń arqasynda bostandyq alǵanyn aıtý da jetkilikti shyǵar. Qansha jyl qyrqyssa da, sonsha jyl soǵyssa da azattyq ala almaǵandar az ba? Az emes. Uzyn sany birneshe júzden asyp jyǵylatyn irili-usaqty halyqtardyń óz aldyna memleket qura alǵandary onsha kóp emes – Birikken Ulttar Uıymyna múshe memleketter sany 193 qana. Sany jaǵynan bizdiń qazaqty san orap ketetin halyqtardyń arasynda da áli kúnge bir japyraq týyn tigetin alaqandaı tóbe taba almaı, jany jaraly, qany qaraly kúıde júrgenderi jetip jatyr. Aty ǵana táýelsiz, al zaty táýeldi, ıaǵnı óziniń syrtqy saıasatyn da, ishki saıasatyn da ózi belgileı almaı otyrǵan elder de tabylady. Aǵylshynnyń ataqty qaıratkeri Bendjamın Dızraelıdiń «Táýelsizdik ala sala otar bolýdan qala salmaısyń» degen zildi sózi sondyqtan aıtylǵan. Bostandyqtyń baǵasy solaı. Solaı bolǵandyqtan da biz osyndaı mereıli kúnimizde abyz Ábishtiń – kemeńger Kekilbaevtyń «Táýelsizdik – táý eter jalǵyz kıeń» degen sózin taǵy bir eske almaı tura almaımyz.
Bul kúnniń máni de, mańyzy men maǵynasy da aıryqsha. Azattyq úshin arpalysqan ata-babalarymyzdyń armany 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Táýelsizdik kúni retinde araılandy. Sol kúni álem kóginde «Qazaqstan Respýblıkasy» atalatyn jańa turpatty memlekettiń týy kóterildi.
Táýelsizdikti alý, árıne, ońaı bolǵan joq. Al Táýelsizdikti ornyqtyrý odan da úlken kúshke tústi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń orasan kúsh-jigeri, tereń aqyl-parasaty, syndarly da salmaqty saıasaty jáne qazaqstandyqtardyń birligi arqyly biz osy kúnge jettik.
Qazaq eliniń Tuńǵysh Prezıdenti retinde saılaýdan keıingi ant berý rásiminde sóılegen sózinde Nursultan Ábishuly bul kúnniń Qazaqstan Respýblıkasy tarıhynda erekshe orny bar ekenin atap ótken edi. Elbasy: «Búgingi kún – qazaq eliniń shejiresine máńgi enetin kún. Tarıhtyń talaı buralań belesinen ótip, bul kúnge de jetip otyrmyz. Bárin de kórgen halyqpyz, bárine kóngen halyqpyz. Ejelden erkindikti ańsap, azattyqty kóksep kele jatqan elimizdiń basyna talaı ret baq ta ornap, baǵy da taıyp, saǵy da synǵan, qıly kezeń, zar zamanǵa da talaı ushyraǵan. Aıqaılap júrip, asharshylyqqa urynyp, urandap júrip ult múddesin umytqanymyz da aqıqat. Shúkir, keshteý bolsa da es jıyp, eńse kóterip, egemendi eldiń týyn da tige bastadyq» degen bolatyn.
Tuńǵysh ret óz Prezıdentin saılaǵannan keıin Qazaqstan álem aldynda óz Táýelsizdigin jarııalady. Bul – qazaq degen halyqtyń san ǵasyrǵa jalǵasqan asyl armany edi. 300 jyldan astam bodandyqta bolǵan halyqtyń baıyrqaly bostandyqqa, egemen eldikke, azat rýhqa degen arpalysynyń naqty jemisi. Táýelsizdiktiń ár kúni biz úshin maǵynaly jáne mańyzdy.
Táýelsizdik – halyqtyń tańdaýy. Táýelsizdik – bizdiń ulttyq ıdeıamyz!
Qazaqstan Respýblıkasyn qurýdyń basty qaǵıdattaryn ornyqtyrý jolyndaǵy jasampaz istiń bári altyn árippen jazylady.
Búgingi baqytty urpaq táýelsiz memlekette, beıbitshilik pen kelisimde, ózara senimde ómir súrip jatyr. О́z taǵdyrymyzdy ózimiz aıqyndap aldyq. Endi jarqyn bolashaǵymyzdy óz qolymyzben jasaýdamyz.
Kún tártibine Táýelsizdikti ustap turý, saqtaý jáne damytý shyqty. Bul bizdi burynǵydan da bir bolýǵa, myqty bolýǵa, jigerli bolýǵa shaqyrady. Elbasy retinde Nursultan Nazarbaev Táýelsizdigimizdi teńseltpeı, Egemendigimizdi eńkeıtpeı, Azattyǵymyzdy alasartpaı 30 jyl el basqardy.
Bizdiń birtutas halqymyz bar. Bizdi qasıetti jerimizdegi ortaq qundylyqtar biriktiredi: beıbitshilik, ıgilik, órkendeý, ádildik jáne barshaǵa ortaq teń múmkindikter. Munyń bári – Tuńǵysh Prezıdent N.Á. Nazarbaevtyń basshylyǵymen táýelsizdik jyldary qol jetkizgen baǵa jetpes qundylyqtarymyz.
Bizdiń uly tarıhı jolymyz bar. Biz búginde qýatty, egemen, erkin elde ómir súrip jatyrmyz. Saqtaıtyn, ardaqtaıtyn dúnıemiz bar. Táýelsizdik degen eń qymbat qundylyǵymyz bar. Sondyqtan biz qashanda alǵa, baıandy bolashaqqa nyq senimmen qaraımyz.
Táýelsizdik bizge ulttyq, aımaqtyq jáne jahandyq ólshemde sheksiz jaýapkershilik júgin artty. Biz taǵdyr tańdaýyn qabyl aldyq. Berekeli birligimiz ben eseli eńbegimiz arqyly tarıh synaǵynan súrinbeı ótip kelemiz.
Táýelsizdiktiń myzǵymas tuǵyry bekitildi. Máńgilik El bolýǵa bet burdyq. Táýelsizdik kúni – barshamyz úshin, kúlli qazaqstandyqtar úshin uly mereke.
Táýelsiz Qazaqstannyń dúnıege kelýiniń uly shejiresi birqatar tarıhı kezeńnen turady: 1990 jyldyń sáýiri – Respýblıka Prezıdenti laýazymyn taǵaıyndaý, 1990 jyldyń qazany – Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa, 1991 jyldyń tamyzy – Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylýy jáne Respýblıkalyq egemen altyn-valıýta qoryn qurý, 1991 jyldyń jeltoqsany – alǵashqy búkilhalyqtyq prezıdenttik saılaý, bizdiń memleketimizdiń jańa ataýy týraly sheshim qabyldaý, 16 jeltoqsan – «Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq Zańdy qabyldaý, 1993 jyldyń 15 qarashasy – ózimizdiń ulttyq valıýtany jáne qarjy júıesin engizý.
1991 jyldyń 17 jeltoqsanynda Almatydaǵy Ortalyq alańda Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi jarııalanýyna jáne 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynyń bes jyldyǵyna arnalǵan mıtıng boldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev sonda sóılegen sózinde: «Táýelsizdiktiń bizdiń bárimizge artar mindeti mol. Endi eńseli el bolýdyń jolyna shyndap túsýimiz kerek. Áýletimizdiń asýy da, dáýletimizdiń tasýy da óz qolymyzda. Keń-baıtaq jerimizdiń baılyǵy osy dalanyń túpkilikti halqyna da, taǵdyr qosyp birge ómir súrip jatqan ózge ult ókilderine de molynan jetedi. Ne istesek te aqylmen isteıik, arzan uranǵa ermeıik, ushpa sezimge erik bermeıik degim keledi. Ásirese jastar salqynqandylyqtan, úlkendi syılaýdan, sózge toqtaýdan aınymasa, qashanda dostyqqa adal bolsa, baýyrmashyl, keńpeıil bolsa, halyqtyń atyna sóz keltiretin ustamsyzdyq ataýlydan aýlaq júrse dep tileıik. Tarıh kóshi uzaq. Asyqsaq ta aptyqpaıyq. Qazaqstannyń kóp ultty halqynyń juldyzy joǵary bolatynyna, týǵan elimizde dáýletti de sáýletti ómir ornaıtynyna kámil senemin», dedi.
Halqymyz óz memlekettigin, shynaıy tarıhy men mádenıetin qaıta túletýge erekshe jiger, úlken qulshynyspen kiristi.
Eldiń ishki jáne syrtqy saıasatyn, ózimiz buryn ómir súrgen qoǵamnan túbirinen ózgeshe jańa, demokratııalyq qoǵam qurý prınsıpterin derbes aıqyndady.
Iá, qysqa merzim ishinde Keńes ımperııasynan mura bolyp qalǵan kóptegen ótkir de ózekti máseleniń túıini tarqatyldy. Saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik-mádenı salalarǵa qajetti reformalar júrgizildi.
1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Semeı polıgonyn jabý týraly Jarlyq shyǵardy. Osylaısha qazaq eli atom bombasynan túbegeıli bas tartyp, álemge beıbitsúıgish el ekenin jarııalady.
Búginde tap sol bir sheshýshi sátte Nursultan Ábishulynyń ári tapqyr, ári utqyr sheshim qabyldaı bilgenin álem moıyndap otyr.
Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy quryldy.
1991 jyly jeltoqsanda Almatyda TMD-ny qurý týraly Kelisim hattamasyna qol qoıyldy. Bul kelisim TMD quramyna kiretin barlyq memlekettiń tarıhynda «Almaty deklarasııasy» degen atpen qaldy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap respýblıkanyń saıası basshylyǵy azamattardyń quqyqtaryn saqtaýdy qamtamasyz etýge aıryqsha nazar aýdardy.
Elimizde Prezıdent qyzmetiniń engizilýi qoǵamdyq-saıası ómirde tereń reformalar júrgizýge múmkindik berdi. «Basshymyz – bireý, qalǵanymyz tireý» degen qazaqy qaǵıdattyń paıdasy zor boldy.
Qazaqstanda 1996 jyldyń 30 qańtarynan bastap eki palataly parlament jumys jasap keledi.
El azamattary ekonomıkalyq erkindiktiń arqasynda menshik ıelerine aınaldy.
1993 jyly 15 qarashada Ulttyq valıýta – teńge aınalymǵa shyqty. Sol sátten bastap halyqtyń jańa tıimdi turmysyn qalyptastyrý jolyndaǵy kúrdeli reformalar óte sátti júzege asyryldy.
Mundaı orasan ózgeris ońaıshylyqpen kelgen joq.
Jetpis jyldan astam qalyptasqan sanany, dúnıetanymdy ózgertý de ońaıǵa soqpady.
Jekeshelendirý isi ekonomıkalyq qaıta qurý jolyndaǵy alǵashqy batyl qadam boldy. Syrtqy saýdany odan ári yryqtandyrýǵa jáne eldi dúnıejúzilik sharýashylyq júıesine engizýge baǵyttalǵan syrtqy ekonomıkalyq qyzmet reformasy tabysty júrgizildi.
Sonyń arqasynda Táýelsizdik jyldary elimizge 300 mıllıard dollar kóleminde tikeleı ınvestısııa tartyldy. Rezervtik aktıv 86 mıllıard dollar deńgeıine jetti. Bul múmkin bolatyn ekonomıkalyq syn-qater men syrtqy keleńsiz qubylystardy tómendetýdiń naqty kepili.
Elimizde kedeıshilik deńgeıi 10 ese tómendedi. 12,5 myń kılometr avtomagıstral men 2,5 myń kılometr temir jol salyndy.
Ekonomıkanyń salalyq qurylymdaryn ártaraptandyrý úrdisi júrip jatyr. Sońǵy 10 jylda elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha 1250 jańa kásiporyn qurylyp, 300 myń jumys orny ashyldy. Qazaqstan eksportynyń aýqymy 100 eldi qamtıdy. Úshinshi besjyldyq sheńberinde básekege qabiletti birneshe tehnologııalyq sala qalyptasady.
Bizdiń maqtanyshymyz jáne memlekettigimizdiń sımvoly sanalatyn Nur-Sultan qalasy halyqaralyq bastamalar men ınvestısııalyq belsendilik ortalyǵyna aınaldy.
Qazaq memleketi órkendeýde óziniń óristi jolyn tapty. Álemdik órkenıetke óz úlesin qosa bastady.
Qýatty saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne demokratııalyq qaıta qurýlar óz jemisin berdi.
Biz saıası turaqtylyqty saqtap qana qoımaı, sonymen birge ony nyǵaıta túsýge jáne ózimizdiń qazaqstandyq ultaralyq kelisim úlgisin jasaýǵa qol jetkizdik.
Qazaqstan ultaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimge qol jetkizýdiń tıimdi jolyn qalyptastyrdy. Bizdiń elimiz etnosaralyq janjaldardy qazir de, bolashaqta da boldyrmaýǵa bolatynyn búkil álemge senimdi túrde dáleldedi.
Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy ult saıasatynyń baǵdarlamasy saıası turaqtylyqtyń kepili bolyp qala bermek.
Barlyq qazaqstandyqtardyń teńdigin qamtamasyz etý úshin ádilettik qaǵıdasy men ultaralyq tatýlyq úrdisin qalyptastyrý mańyzdy.
Árbir azamat Qazaqstan meniń Otanym, meniń elim degen uǵymnyń mańaıyna toptasýy kerek.
Bolashaqta elimiz álemdegi básekege barynsha qabiletti 30 memlekettiń qatarynan oryn alatynyna barlyq qazaqstandyqtar kúmánsiz senedi.
Osyndaı sekiris jasaý úshin barlyq qoǵamdyq resýrstardy toptastyrý men jumyldyrýǵa týra keledi.
Qazaqstan TMD memleketteri arasynda birinshi bolyp uzaq merzimge arnalǵan strategııalyq damý josparyn tańdap alǵan eldiń biri boldy.
Memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin eń aldymen kórshiles eldermen eki aradaǵy shekarany dáıektilikpen bekitti. Birtutas Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasy belgilendi.
Elimizde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy qarqyndy túrde júzege asyrylyp jatyr.
Tabysty júrgizilgen syrtqy saıasattaǵy jetistikterdiń arqasynda Qazaqstan Respýblıkasy BUU, IýNESKO, EQYU, IKU sekildi bedeldi halyqaralyq uıymdardyń salmaqty múshesine aınaldy.
2010 jyly Qazaqstan Eýropadaǵy Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tabysty tóraǵalyq jasady. Uıymnyń on jylǵa jýyq ýaqyttan beri shaqyrylmaı júrgen sammıtin ótkizip berdi.
56 memlekettiń basshysy elordamyzda bas qosyp, Astana doktrınasyn biraýyzdan qabyldady. Mundaı tarıhı mańyzy zor oqıǵa qazaq dıplomatııasynyń syrtqy saıasattaǵy tabysty eńbeginiń nátıjesi.
Bul turǵyda Qazaq eliniń Birikken Ulttar Uıymyna músheligi aıryqsha mańyzdy edi. Uıymǵa múshe bolǵaly Qazaqstan álemdik deńgeıdegi onnan astam syndarly usynys jasady. Onyń qatarynda ıadrolyq qarýsyz álem, Aral máselesi taǵy basqa eń ózekti máseleler bar. Sonymen qatar Memleket basshysynyń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesi BUU basshylyǵyna jiberildi.
2018 jyly 19 qańtarda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń tóraǵalyǵymen Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń «Jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý: senim sharalary» atty otyrysy ótti. Osy jıynda sóz sóılegen Elbasy baıandamasyn qazaq tilinde jasady.
Álemge tarydaı shashyraǵan qazaq halqynyń basyn bir shańyraq astyna toqaılastyryp, bir arnaǵa toǵystyrýda Nursultan Nazarbaevtyń orny erekshe.
Qazaq eli Táýelsizdigin alǵan alǵashqy kúnnen bastap, shettegi qandastardy tarıhı otanyna shaqyryp, qushaǵyn aıqara ashty.
Dúnıe júzi qazaqtarynyń quryltaılarynda shette júrgen 5 mıllıon qazaqtyń taǵdyry jaıly sóz boldy. Qarashańyraqqa oralǵan bir mıllıonnan astam qandastyń el qatarly ómir súrýine qatysty máseleler talqyǵa tústi. Osy quryltaı negizinde Dúnıe júzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy, «Otandastar» qory sııaqty irgeli uıymdar qurylyp, alys-jaqyndaǵy aǵaıynnyń ıgiligi úshin qyzmet etip keledi.
Qazaqstan – prezıdenttik basqarý júıesindegi memleket. El ómirinde qos palataly parlamenttiń de alar orny erekshe. Keıingi kezde Parlament palatalarynyń Úkimet qyzmetine baqylaý jasaýshylyq róli anaǵurlym artyp keledi. Quqyqtyq memleketti ornyqtyra túsý baǵytynda orasan jumys atqaryldy.
2003 jyly 23-24 qyrkúıek aralyǵynda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń alǵashqy sezi tikeleı Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Astana qalasynda ótti. Onyń jumysyna ıslam, hrıstıandyq, ıýdaızm, sıntoızm, ındýızm jáne býddızmniń meılinshe bedeldi ókilderi qatysty.
Ádette bir-biriniń meshiti, puthanasy, shirkeýine bas suqpaıtyn din kóshbasshylary Astanadaǵy beıbitshilik jáne kelisim saraıynda betpe-bet otyryp, álemdik dinı ahýaldy talqylady. Álemdik jáne dástúrli dinder sezi halyqaralyq dıalog alańyna aınaldy.
2003 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýynda Nursultan Nazarbaev elimizdiń eń basty qazynasy – mádenı muralarymyzdy túgendeý maqsatynda «Mádenı mura» baǵdarlamasyn jasaýdy tapsyrdy. Bul 14 jyldan keıin ómirge kelgen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń alǵysharty bolatyn.
Búginde bastaýyn «Mádenı mura» baǵdarlamasynan alǵan kóptegen ıgi is Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalalarynyń jelisimen júzege asyp jatyr.
Nursultan Nazarbaev Qazaq eliniń tizginin ustaǵan 30 jylda qazaqty qanattandyrǵan, rýhyn oıatqan, jasampazdyqqa jigerlendirgen osy qos baǵdarlama deýimizge ábden bolady. О́ıtkeni qazaq halqy qashanda rýhanı qundylyqty bárinen joǵary baǵalaǵan halyq. Elbasy rýhanı jańǵyrýsyz jetistik ataýly jartykesh shara bolyp qalatynyn tap basty.
Astana jáne Almaty qalalarynda qatar ótken Azııanyń aıtýly dodasy elimizdiń tarıhynda aıtarlyqtaı róli bar oqıǵalar. VII Qysqy Azıadaǵa álemniń 27 elinen myńnan astam sportshy qatysty.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy keń kólemde atap ótildi.
Bul eldik rýhty kóterip, ótken tarıhymyzǵa degen maqtanysh sezimin oıatty.
Osy mereıtoı negizinde elimiz boıynsha qyrýar ister atqarylyp, kóptegen tarıhı jádiger túgendeldi.
Birikken Ulttar Uıymynyń Qaýipsizdik keńesin basqarý Qazaqstan tárizdi jas memlekettiń álem aldyndaǵy abyroıyn asqaqtatty. 2017 jyly Keńeske turaqty emes múshe bolyp tirkelgen Qazaqstan óz tarıhynda alǵash ret BUU-nyń Qaýipsizdik keńesin basqarýǵa múmkindik aldy. Bul mindetti abyroımen atqardy.
«Bizdiń elimizdiń búkilálemdik EKSPO-2017 kórmesin Astanada ótkizý jónindegi kúreste aıqyn basymdyqpen jeńiske jetýi Qazaqstannyń ekonomıkalyq qýatyn jahandyq tanýdyń kórinisi». Bul – Nursultan Nazarbaevtyń óz sózi. Elbasy 2017 jyldyń eń basty oqıǵasyna aınalǵan EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń bar kelbetin osyndaı bir sóılemmen tolyq ashyp berdi.
О́tip bara jatqan 2019 jyl bizdiń ómirimizde óte mańyzdy, ózekti jyl retinde este qalady.
2019 jyly 19 naýryz kúni Qazaqstan Respýblıkasynda bılik Konstıtýsııaǵa sáıkes túrde aýysty. Bul 30 jyl jalǵasqan sarabdal saıasattyń túıindi tusy, turlaýly sáti bolatyn. Ol sabaqtastyq, turaqtylyq pen damý jaǵdaıynda bılik tranzıti jasaldy.
Búkilhalyqtyq saılaý ótti, el Prezıdenti bolyp Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev saılandy. Memleket basshysy saılaýaldy baǵdarlamasynda, el halqyna Joldaýynda Qazaqstannyń taıaý jyldardaǵy damý baǵyttaryn belgilep, mindetterdi sheshýdiń joldaryn kórsetip berdi.
Makroekonomıkalyq damý dınamıkasyndaǵy oń tendensııa saqtalýda.
Buıyrsa, bıyl ishki jalpy ónimniń ósýi 4,3 paıyz bolady. Inflıasııa deńgeıi de 5,3 paıyz deńgeıinde saqtalady dep kútilýde. Halyqtyń naqty tabysy 6,7 paıyzǵa ósti, al ınvestısııanyń ósýi 9,7 paıyzdy qurady.
Memleket basshysy Q.Toqaev «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasynyń maqsaty men mindetterin aıqyndap berdi.
Qoǵamdyq dıalog formalarynyń qaǵıdattary iske qosyldy. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi quryldy. Sonyń sheńberinde elimizdegi saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýlardyń keshendi sharalary aıqyndalýda.
Bıylǵy jarııalanǵan Jastar jyly bul taraptaǵy bastamalar men jobalardy júzege asyrýǵa jol ashty. Prezıdenttik kadrlar rezervin qalyptastyrýdamyz.
Ata Zańymyzda atap kórsetilgen áleýmettik baǵdarlanǵan memleket talaptary kúndelikti ómirden kórinis taýyp jatyr.
Kóp balaly analardy áleýmettik jaǵynan qoldaý, tabysy tómen otbasylardyń nesıe júktemesin azaıtý baǵytynda buryn-sońdy bolmaǵan sharalar jasaldy.
Muǵalimderdiń eńbekaqysyn birtindep ósirý kestesi belgilendi. Ustaz mártebesi týraly Zań qabyldanǵaly jatyr.
Eldegi turǵyn úı baǵdarlamasy eleýli túrde keńeıtildi.
Elimizdiń syrtqy saıasatynyń barlyq parametri boıynsha sapalyq jańarý jumystary júrgizildi. О́rkenıet úlgisi sanalatyn Eýropa elderinde jańadan 6 elshilik ashyldy.
Arys qalasyndaǵy apatty búkilhalyqtyq qaıǵy retinde qabyldap, qıyn shaqta birliktiń úlgisin kórsettik. Qala qysqa merzim ishinde qalpyna keltirildi.
Uly Abaıdyń «Qaıǵy kelse, qarsy tur, qulaı berme» degen sózin ustanyp, bir-birimizdi qoltyqtan demedik, jyly sózben jebedik. Bir sózben aıtqanda, ult bolyp uıysýdyń úlgisin kórsete bildik.
Az ǵana ýaqyttan keıin biz 2020 jyldyń tabaldyryǵyn attaımyz.
Bizdi Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýy boıynsha Jalpyulttyq jospar sharalaryn júzege asyrýdyń qat-qabat sharýalary kútip tur.
Volonterler jyly sheńberinde bizdiń qoǵamdaǵy osy bir mańyzdy tirlikke tolyqqandy serpin berý júzege asyrylady.
Áleýmettik-ekonomıkalyq júıelerdiń jańa komponentteri – medısınalyq saqtandyrý, joǵary oqý oryndaryn aksıonerlendirý engiziledi.
Ustaz mártebesi týraly Zań qabyldanady.
El ekonomıkasy damýdyń jańa satysyna kóterilýi tıis. Bul eńbek ónimdiligin 1,7 paıyzǵa ósirýmen tikeleı baılanysty.
Investısııa kólemi ishki jalpy ónimniń 30 paıyz deńgeıinde bolýy tıis.
Úkimettiń aldyna 2022 jylǵa qaraı shıkizattyq emes eksport ósimin 1,5 ese, 2025 jyly 2 ese ósirý mindeti qoıyldy.
Aldaǵy jyl birneshe iri tarıhı data belgisimen ótedi.
Ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy, Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy, Uly Otan soǵysy Jeńisiniń 75 jyldyǵy, Ulyq ulys (Altyn Orda) – Joshy Ulysynyń 750 jyldyǵy, Qazaq avtonomııasynyń qurylǵanyna 100 jyl sekildi sharalardyń Jalpyulttyq keshendi sharalary bekitildi.
Osy rette «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda», «Rýhanı jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamalaryn júzege asyrýdaǵy baǵa jetpes tájirıbelerdi atalǵan tarıhı datalardy atap ótýde tıimdi paıdalaný qajet. Osynaý rýhanı, áleýmettik máni zor sharalardy ótkizýge qazaqstandyqtardyń bári belsendi túrde atsalysady dep senemiz.
Eki jyldan keıin biz el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyn atap ótetin bolamyz.
Osyǵan baılanysty ótken jolymyzǵa tereń úńilip, barlyǵyn baǵamdaýǵa jáne aldaǵy damýymyzdyń negizgi baǵyttary men jańa mindetterin anyqtaýǵa múmkindik týady.
Sol sebepten jahandyq jalpyálemdik trendter men qoǵamdyq-saıası damýdyń ishki aspektilerin eskere otyryp, ulttyq damýymyzdyń tıimdi qaǵıdattaryn ázirleý isin jalǵastyrý qajet degen oıdamyz.
Bul bárinen buryn qoǵam ómirindegi damý basymdyqtaryn aıqyndaý isine tireledi.
Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda saıası reformalardan buryn ekonomıkalyq reformalardy júrgizýge basa nazar aýdaryldy.
Osy arqyly tutas alǵanda memlekettiń ómirsheńdigi saqtaldy.
El damýynyń qazirgi kezeńinde ekonomıkalyq, áleýmettik-mádenı, óńirlik, syrtqy saıasat salalaryndaǵy jetistikterimizdiń qarqynyn saralaý mindeti alǵa shyqty.
Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Biz Táýelsizdiktiń jalǵyz tiregi – birlik ekenin eshýaqytta umytpaýymyz kerek. Bizge qazaqtyń birligi, jalpy elimizdiń birligi qajet. Bizdiń Otanymyz – ortaq, tilegimiz bir, maqsatymyz – jalǵyz. Ol – jeri jumaq, eli baqytty Otanymyz, Qazaqstanymyz» degen bolatyn.
Táýelsizdik memlekettilik, terrıtorııa, til, shekara, dástúr, tarıh, qaýipsizdik degen uǵymdarmen tereń astasyp jatyr.
Bul uǵymdar konstıtýsııalyq normalar deńgeıinde bekitilgen, tolyqqandy memlekettik basqarý men retteý tetikterimen qamtamasyz etilgen.
Bul ultquraýshy faktor, shynaıy el Táýelsizdiginiń irgetasy ispettes nárse.
Biz qoǵamymyzdyń eń joǵary qundylyqtarynyń myzǵymastyǵyna kepildik beretin úrdisterdiń mazmunyna jańa kózqaraspen qaraı bastadyq.
Birinshiden, Elbasymyzdyń ıntellektýaldyq kúsh-jigeriniń arqasynda «Máńgilik El», «Uly dala», «Mádenı mura» tárizdi uly uǵymdar aınalysqa endi.
О́rkenıettik mańyzy bar Jalpymádenı qundylyqtar – Táýelsizdik, memlekettilik, jer, til men dil, otbasy jáne salt-dástúr – bizdiń zańnamamyzǵa da engizilip, naqty kórinis tabýy tıis.
Ekinshiden, tarıhymyzdy órkenıettik jolmen tarazylaıtyn bolsaq, biz besmyńjyldyq tarıhı kezeńnen ótkenimizdi kóremiz.
Bul ne degen sóz? Bul bizdiń halqymyzǵa ne beredi?
Bul qazaq halqy tarıhynyń tym áriden bastaý alatyndyǵynyń – memlekettiliktiń atam zamannan búginge deıin úzilmeı kele jatqandyǵynyń jarqyn belgisi emes pe? Kóneden kele jatqan saq, ǵun, sarmat, massaget, Túrki qaǵanaty, Ulyq Ulys, Qazaq handyǵy uly tarıhymyzdyń aıqyn dáleli.
Qaı ǵasyr, qaı zaman, qaı kezeń bolsa da halqymyz óziniń adamzat kóshinen qalmaý, birge qatar ómir súrý qaǵıdatynan esh tanǵan joq. Beıbit bolmysyna bekem boldy.
Kez kelgen halyqtyń mańdaıyna mundaı mıssııa men taǵdyr buıyra bermeıdi.
Sondyqtan osy zamanǵy Qazaqstan terrıtorııasynda ómir súrgen halyqtyń, rý, taıpalardyń qasıetti de qasterli etnologııalyq tarıhyna saıası tarıhymyzdy qosý arqyly tarıhı aksentti batyl jáne belsendi túrde ózgertý qajet.
Úshinshiden, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda bolashaqta qazaq tiline ultaralyq qatynas tili mártebesin berý múmkindigin jasaıtyn jaǵdaı qalyptastyrý qajettigin aıtty. «Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵan jón», dep qadap kórsetti.
Latyn jazýyna kósher sátti durys paıdalanyp, qazaq tiliniń qoldaný aıasyn keńeıtý, onyń qoǵam ómirindegi túrli salada mindetti túrde qoldaný sheńberin anyqtaý týraly másele de mańyzdy bolyp otyr.
Kezinde ulttyń uly ustazy Ahmet Baıtursynuly: «О́z tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy – eshýaqytta adamy qurymaı joǵalmaıdy» degen bolatyn.
Qazaqta «Teksizdik – tilsizdikten bastalady» degen sóz bar, sol sóz – anyq sóz.
Táýelsizdik merekesi tusynda tarıhtan taǵylym alý máselesine toqtalǵan artyq bolmas dep oılaımyn. Birinshi kezekte qoǵamdyq sanadaǵy ótkenge qaraılaý, barlyq kiná men kinaratty ótken zamanǵa aýdarý áreketinen arylatyn ýaqyt jetkenin qadap aıtqym keledi.
HH ǵasyr – qazaq úshin qasiretti ǵasyr boldy.
1921-1930 jyldardaǵy ashtyqta qazaqtyń teń jartysynan aıryldyq.
Bul – sóz joq, ulttyń úlken qasireti. Orny tolmas qasiret. 2021 jyly qalyń qazaqty jalmaǵan Asharshylyqqa 100 jyl bolady.
Tanymal jýrnalıst-pýblısıst Nurtóre Júsip «Masyl bolma, asyl bol» degen maqalasynda sol asharshylyq kezinde bir uly men bir qyzyn jetektep, janyn shúberekke túıip kele jatqan ana men urpaq taǵdyryn sóz etedi. Úsheýi de ajal tyrnaǵyna ilikkeli turǵanda et júregi ezilgen áıel shyryldaǵan qyzyn qaldyryp, «endigi kezek meniki» dep júrip, jalǵyz ulyn aman alyp qalady. Sol bala keıin halqymyzdyń aıaýly azamaty atandy, ashtyqtan aman qalǵan Mekemtas Myrzahmetov – kórnekti ǵalym, áıgili abaıtanýshy.
Jalǵyz balasyn anasy qalaı qorǵasa, Táýelsizdikti biz de solaı qorǵaýymyz kerek! Tar zamandaǵy analar áreketi osyndaı bolǵan. Al mynaý bar zamanda balasyn týǵan bette kúresinge tastaıtyndar týraly ne deýge bolady?
Táýelsizdik degen – ult úshin, urpaq úshin tarıhı Jaýapkershilik! Qazaq eliniń jańa býyny Táýelsizdikti asqan jankeshtilikpen, janyn da, qanyn da aıamaı qorǵaýy kerek!
Osy rette ótken ǵasyrdan alatyn taǵylym qandaı? Bizge Alash arystarynyń úzilgen jolyn jalǵastyrý mańyzdy.
Alash ıdeıasy – bul qazaq memlekettiligin jańǵyrtý ıdeıasy. AQSh úshin Táýelsizdik Deklarasııasy qandaı mańyzǵa ıe bolsa, qazaq qoǵamy úshin Alash urany da sondaı.
Aqyn Maǵjan Jumabaev aıtqandaı, olar Azattyqtyń altyn aıyna qol sozǵan urpaq edi.
Qazir zaman – basqa, zań – basqa. Tiregimiz – Táýelsizdik. Júregimiz de Táýelsizdik dep soǵýy tıis.
Biz HHI ǵasyrǵa múldem bólek bolmyspen kirdik.
Sondyqtan ótkenge Salaýat aıtýymyz qajet. Bolary – boldy. О́tetin nárse – ótti. Barlyq jaqsylyq-jamandyǵymen ótken kezeńderdi tarıh kitabynyń bederli betinde qaldyryp, endi tek alǵa qaraýymyz kerek. О́rshildikpen alǵa jyljýymyz kerek.
Artqa qaraǵan tozady, alǵa qaraǵan ozady.
Bul úshin eń aldymen Sana azattyǵy qajet.
Bizdiń búgingi býyn sanasy azat bolǵanda ǵana taýdaı isterdi táýekelmen atqara alady.
Sol sebepten qazirgi árbir otandas ótken shaqqa qaraılaı bermeı, búgingi kúnniń ózekti máselelerimen aınalysqany abzal.
Ultymyzdyń jaqsy qasıetteri jetkilikti.
Tarıhymyz – tereń. Jerimiz – baı. Elimiz – baı. Dástúrimiz – keremet.
Qabilet-qarymymyz eshkimnen kem emes. Endi ne kerek?
Dúnıedegi barlyq memlekettiń damý jolynan belgili:
Halyqtyq qalpyńdy, mádenıetińdi, tilińdi, dilińdi saqtaý qajet pe – damý kerek;
Ekonomıkany órkendetý kerek pe – damý kerek;
Laıyqty ómir súrý kerek pe – damý kerek!
«Táýelsizdik jolynda qan da tógilgen, jas ta tógilgen, ter de tógilgen. Biraq Ar tógilmeýi kerek. Ar-namys qana Táýelsizdikke tirek bola alady. Ol bizdiń tilegimizdi emes, biz onyń tilegin tileýimiz qajet» degen kemel sóz qaı-qaısymyzdyń da qaperimizde bolǵany kerek.
HHI ǵasyrda álemdegi alǵa ozyp ketken 30 eldiń qataryna qosylý úshin qol jetkizgen jetistikterimizge qarap otyryp qalsaq, áreketsizdigimizge opynatyn bolamyz.
Endigi máseleniń bári Ulttyń sapasyna qatysty bolmaq. Ulttyń sapaly kórsetkishi eń áýeli – eńbekqorlyǵymen ólshenedi. Elbasy N.Á.Nazarbaev qadaý-qadaý aıtqandaı, «eńbeksiz eshteńe bolmaıdy». Osyny tereń uǵynýymyz kerek.
Ekinshi kezekte – Ulttyń oryndaýshylyq qasıetine kóp nárse baılanysty. Bizde sózýarlyq kóp, qur maqtan, dańǵoılyq pen dańǵaza kóp.
Qyzyl sózdiń qyrmanyn kúnde qýyryp, kúbisin kúnde sapyra bergennen eshkim ıgilikti ákep bermeıdi.
Onyń ornyna naqty ispen aınalysqan jón.
Osy oraıda áleýmettik jelidegi neshetúrli jelsóz, jelikpe pikirlerge ketetin orasan kúsh-jigerdi kúndelikti tirlik arnasyna burý qajettigin usynar edim.
О́mirge qajetti josparlaý, ony qalyptastyrý jáne oryndaý tárizdi ómirlik máni bar tirlikpen aınalysqan áleýmet óz ıgiligin ózi qalyptastyrar edi. Munyń birden-bir tıimdi joly – Azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý, aqyrynda – táýelsiz eldiń táýelsiz azamattaryn qalyptastyrý, bılikten aǵaıyn izdegen qazaqqa bılikpen protokoldyq (qudalyq sııaqty), dıplomatııalyq qatynasqa kóshý.
Sonymen birge bizge oryndaýshylyq qasıetti ornyqtyrý dittegen meje, kózdegen maqsatqa jetýdiń tıimdi de tóte joly bolar edi.
Taǵy da Ahmet Baıtursynulynyń sózimen aıtatyn bolsaq – «Ult jumysy úlken jumys: úlken jumysqa kóp jumysker kerek».
Bostandyq halyqty bodandyqtan da qatty synaıdy degen danalyq sóz bar. Ol sózdiń danalyǵy paradoksqa qurylǵanynda. Bylaısha qaraǵanda qulaqqa kirmeıtin qısynsyzdyq sııaqty. Al durysynda bodandyqta bolǵanda aıtqanǵa kónip, aıdaýǵa júrseń jetip jatyr. Sen úshin basqalar oılanady, sen úshin basqalar sheshedi, bas qatyrmaısyń. Bodandyǵyńa qorlanyp, bostandyq bermegenderdi syrtynan sybap qoıyp, qulaqkesti kúıde júre beresiń. Al bostandyqta she? Bostandyqta oılanatyn da óziń, oryndaıtyn da óziń, bárine óziń jaýaptysyń. Bul oıdy jahandanýdyń julqyǵan jeli kúsheıip bara jatqan mynandaı zamanda aıryqsha atap aıtqymyz, qadap kórsetkimiz keledi. Dúnıe taǵy da dúbirlep tur. Álem bıpolıarly sıpatqa qaıtadan aýysyp barady – dúnıedegi saıası kúshter eki polıýske bólinýge beıimdelip turǵandaı. Sanksııalar soǵysy júrip jatyr. Adamzattyń birkelkilenýi, ulttyq belgilerdiń birte-birte shaıylýy kúsheıip barady. Munyń bári bizdeı jas memleketke, táýelsizdiginen birneshe ǵasyr boıyna ajyrap qalǵan bizdeı halyqqa úlken synaq. Jahandaný jaǵdaıynda ulttyq qadir-qasıetterimizdi qasterlep saqtaý óte mańyzdy. Qazirdiń ózinde halyqtyq qalpymyzǵa syzat túse bastaǵanyn endigi jerde jasyryp-jaba berýdiń jóni joq. Talaı adamnyń, sonyń ishinde jastardyń eńbekten boı tasalaıtyn bolǵany, aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen júrip, arzan jolmen qymbat qazyna tabýǵa tyrysatyndar kóbeıgeni, masyldyq pıǵyldyń dendeı bastaǵany, memleketten alý úshin aldymen sol memleketke berý kerektigin umytatyndar qatary ulǵaıǵany jan aýyrtady. Elbasymyz da, Prezıdentimiz de bul jaǵdaıǵa oryndy alańdaýshylyq bildirýde. Osy oraıda atqarar isimiz jetkilikti.
Azǵantaı ýaqyttan keıin biz HHI ǵasyrdyń úshinshi onjyldyǵyna qadam basamyz.
Kúrdeli problemalar qashan da bolǵan. Biz sonyń bárin birtindep sheship kelemiz.
Alda týyndaǵan máselelerdi de tolyq sheshemiz.
Bardy baǵalap, joqty saralap, óz múddesine jetý úshin, eń aldymen eldiń múddesin qapysyz qamdaıtyn estııar azamat bola bileıik.
Elimizdiń damý formýlasy osydan 28 jyl buryn qabyldanǵan. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń sózimen aıtsaq, «Bostandyqty baǵalaýdan, azattyqty ardaqtaýdan, táýelsizdikke táý etýden artyq eshbir baqyt joq. Táýelsizdik – táýekel etkenniń ǵana taǵdyryna buıyratyn baqyt!». Osy aıtylǵan nárseniń bárin «Táýelsizdik», «Birlik», «Namys» degen tujyrymdarmen túıindeýge bolady.
Ult bolyp uıysyp umtylmasaq, jurt bolyp jumylmasaq esemiz ketedi. Rýhymyz bıik, jolymyz nurly, memleketimiz máńgi bolsyn!
Táý eter jalǵyz kıemizdi – Táýelsizdigimizdi baǵalaı bileıik, kózimizdiń qarashyǵyndaı qorǵaı bileıik, áleýmet!
Qyrymbek KО́ShERBAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy