Halyq qazynasyn durys paıdalanaıyq

Stalındik úshinshi besjyldyq týraly V.M.Molotov joldastyń, BK(b)R HVIII sezine usynǵan tezısterinde zor kóńil bólingen máseleniń bireýi – mádenıet máselesi. Erger, 1937 jyly Soıýzdyq bıýjetten halyqtyń mádenıet muqtajyna 30,8 mıllıard som jumsalsa, úshinshi besjyldyqtyń árbir jylynda 53 mıllıard som jumsalmaq. Úkimettiń bul qarajaty mádenet oryndaryn, kórkem ónerdi, ádebıetti burynǵydan san ret ósirýge jaǵdaı jasamaq.

QK(b)R Ortalyq Qomıteti men Halyq Komıssarlary Sovetiniń jaqyn arada ıskýsstvo men ádebıetti órkendetý týraly shyǵarǵan qaýlysy Molotov joldastyń mádenıet jónindegi tezısterin ult respýblıkasynyń jaǵdaıynda iske asyrýǵa erekshe jaǵdaı jasaıdy. О́rkendeýine Oktıabr revolıýsııasy jol ashqan qazaq ult mádenıeti úshinshi besjyldyqta burynǵydan da kúshti qarqynmen ósedi.

Árıne, mádenıetiń sanymen qatar sapasy da ósý kerek. Jańadan qurylatyn mádenıet oryndarymen qatar, jasalǵan mádenıet oryndary, shynyǵyp, boıdaǵy kemshilikerinen aryla, mádenıeti ósken halyqtyń tilegin tolyq oryndaý kerek. Sondyqtan, biz, Qazaqstanda ult operasyn jasaýdyń tvorchestvolyq jóninen birneshe sóz aıtpaqpyz.

Qazaqtyń halyq mýzykasyn, halyqtyń ádebıetin kópshilikke tanytý jóninde zor eńbek sińirgen mádenıet ornynyń bireýi – Almaty qalasyndaǵy Qazaqstannyń memlekettik opera jáne balet teatry. 1934 jyly, opera-balet teatry sahna shymyldyǵyn, birinshi ret, qazaqtyń halyq poemasy «Aıman Sholpan», oǵan sáıkestengen halyq ánderimen ashty. «Aıman Sholpannyń» alǵashqy qoıylýy qazaq mýzykasynyń meıramy sııaqtandy. Operada aıtylatyn halyq ánderi úıde de, kóshede de, dalada da úlken-kishiniń, áıel-erdiń aýzynnan túspedi. Opera teatrynyń sahnasyndaǵy artısterge barlyq el únin qosqan sııaqtandy. «Aıman-Sholmannan» keıin keıin «Qyz Jibek», odan keıin, «Er Tarǵyn» oınaldy. Osylardyń bárinde halyq áni, halyq folklory keń kólemde qoldanyldy.

Qazaq eliniń halyqtyq án-kúıin operada paıdalaný týraly ártúrli kózqaras bar. Bireýler, «opera bolǵan soń, án-kúı túp-túgel jańadan jazylý kerek» degen pikirlerdi aıtady. Árıne, bul durys pikir emes. Eger biz opera jasaýda halyq ádebıetinen qashpasaq, halyq mýzykasynan da qashpaımyz. Ádebıet pen mýzyka egiz qozydaı, olar bir-birimen kórkem.

Másele, qazaqtyń halyq mýzykasyn alý-almaýda emes, qalaı alýda. Án-kúıi adam janynyń belgili bir jaǵdaıynda (qýanysh, kúıinish t.b) shyǵýy talassyz bolsa, bir jaǵdaıda shyqqan án kúıdi, ol jaǵdaıǵa uıqaspaıtyn jaǵdaıda qoldansa, árıne, qulaqqa jat bolyp turady, kóńilge qonbaıdy. Bizdiń kompozıtorlar qazaqtyń halyq ánin operaǵa qolanǵanda osy sharty keıde eskermeıdi. Mysalǵa «Er Tarǵyn» operasyndaǵy Aqjúnistiń «Shaıqalma» deıtin arııasyn alaıyq. Aqjúnis Tanany qastyqpen zyndanǵa saldyryp (operasha) óz zulymdyǵyna ózi súısinip, arııa aıtqanda «Shaıqalma» deıtin ándi qoldanady. Shynynda, halyqtyń aıtýynda «Shaıqalma» áni jannyń zulymdyq kúıin kórsetetin án emes, shattyq, saıran kúıin kórsetetin án. Ol ánniń halyqtyq óleńi bylaı:

«Mingenim kósh aldyna taıqalmaly,

Jorǵasy janýardyń baıqalmaly.

Altaıda Qultýmamen boldym jolas,

Salady osynaý áni shaıqalmaly».

Ánniń shattyq, saıran áni ekendigi óleńniń sózinen-aq kórinip turǵan joq pa?

Olaı bolsa, halyq ánderin operaǵa qoldanǵanda, olardyń shyqqan tarıhyn, jaǵdaıyn zerttep, óz shyqqan jaǵdaıyna sáıkes jaǵdaı qolaný kerek.

Qazaqtyń halyqtyń án-kúıi eki júıeli: bireýi – shyǵarýshysy umytylǵan, halyq múlkine, folklorǵa aınalǵan án-kúıler, ekinshisi – shyǵarýshy avtory bar, shyqqan tarıhy sebebi bar án-kúıler. Bulardy da kezegi kelgen jerde operaǵa paıdalanýǵa bolady. Biraq eki shartpen: birinshi – shyǵarýshy adamnyń aty atalsyn, qalpynan ózgermesin; ekinshi – oryndy jerinde qoldanylsyn.

Qazaqtyń ataqty kompozıtory shyǵarǵan, avtory, tarıhy málim, án-kúılerdiń kóbine opera teatry qııanat jasap júrgeni,– kóptiń aýzyndaǵy sóz. Mysalǵa Aqan seriniń «Qulager» atty ánin alaıyq. Aqan seri (1843-1913j) tarıhta bolǵan adam. Onyń aqyndyq ánshilik kompozıtorlyq talanty da tarıhta málim. «Qulager» áni shyǵýǵa sebep bolǵan jaǵdaıdy oqyǵany jurt tegis biledi. Osy ánge opera teatry eki qııanat jasap júr: birinshi – ánniń aqyndyki ekeni aıtylmaıdy, Brýslovskıı «shyǵarǵan arııa», Elemes «arııasy» bop sanalady; ekinshi ánniń aıaǵyndaǵy «Beý, Bóribaı, áı, Kerim-aı» deıtin qaıyrmasy «Beýqadısha-aı» bop ózgeredi. Aqannyń «Qulagerindegi» «Bóribaı, Kerim-aı» degen sózderdiń tarıhy, kórkemdik, psıhologııalyq máni bar. Olardy buzsa ánniń tarıhı kórkemdigi buzylady.

Ybyraıdyń «Gákkýi» Qyz Jibek «arııasy» bolýy, Birjannyń «Janbotasy» Jarastyń «arııasy» bolýy, Isanyń «Jeldirmesi» Jantyq áni bolýy, taǵy sondaı tarıhı ánder jaýapsyz qoldanylýy Qazaqstan memleket opera teatrynda daǵdyǵa aınalǵan jaǵdaı. Árnıe, budan, qazaq operasyn jasaǵan kompozıtorlar halyq ániniń kóleminen shyqpasyn degen maǵyna týmaıdy, jáne opera jazý,ıa, halyq ánderinen qurǵan operalarda jańa án-kúıler qosý,ıa, halyq ánderin óńdeý – kompozıtorlardyń mindetti isteri. Bizdiń aıtarymyz: tarıhı qııanatqa jolama, jaýapsyzdyqqa salynba, ońaı oljaǵa shappa deý.

Birneshe sóz operanyń lıbrettolary týraly.

Qazaqstan memleket opera teatrynyń repertýarynda ázir basym tema folklor.

Folklordan teatrdyń opera ǵyp kórsetken ádebıet shyǵarmalary – attary halyqqa áıgili, ataqty halyq poemalary: «Qyz Jibek», «Er Tarǵyn», «Aıman Sholpan». Bul úsheýide halyq ádebıetiniń qymbat qazynalarynyń aldynǵy qatardaǵysynan sanalatyndar.

Teatrdyń bulardy kórsetýi – kóptiń kóńilinen shyqqandyq.

Qazaq opera teatrynda qoıylyp júrgen spektakldiń evropalyq opera teatrynda qoıylyp júrgen spektaklderden biraz ózgesheligi – evropa teatrynda oınalatyn operalarda kompozıtorlar sózdi mýzykaǵa baǵyndyryp, kerekti sózdi mýzykanyń tilegine qaraı alady. Sondyqtan, onda, negizgi ról lıbrettoda (sózge) emes, mýzykada.

Qazaq opera teatrynda negizgi ról mýzykada emes, sózde, lıbrettoda. Bizdiń operalardaǵy lıbrettolar, shyn maǵynasyndaǵy lıbretto emes, olar kádimgi, shyn maǵynasyndaǵy pesalar.

Árınıe, pesada poemanyń qurylysyn tolyq saqtaýǵa bolmaıdy. Poema men pesanyń qurylý zańy eki basqa. Eger poemany poemalyq qalpynan ózgerpeımin deseń, odan pesa shyǵara almaısyń. Sondyqtan bizidń lıbretto avtorlarynan talap etetinimiz, halyq poemasynyń kompozısııasyn buzbaý emes, kórkemdigin, negizin ıdeıasyn, negizgi obrazdyń, keıipkerlerin buzbaı – qalpynda saqtaý.

Bul shartqa, joǵaryda atalǵan úsh pesanyń ishinde tolyǵyraq jaýap beretini «Qyz Jibek». «Qyz Jibek» pesasynda «Qyz Jibek» poemasynyń negizgi motıvi, negizgi obrazdary, keıipkerleri saqtalǵan, qaıta, poemada kómeski Bekejan obrazy pesada aıqynyraq, ashyǵyraq kóringen.

«Er Tarǵyn» poemasy men «Er Tarǵyn» operasynyń arasynda kóp aıyrma bar. Pesada Qartqojaq batyrdy: tasyrqoı, ózimshil, baqqumar bop sıpataldy. Poemada ol súıkimdi batyr. Aqjúnisti alyp qashqan Tarǵyndy, Aqshahannyń buıryǵymen qýǵan Qartqojaq qýyp jetip, Tarǵyn kezek bergende jas batyrdy óltirýge qımaı, ózin atpaı qoramsaǵyn atady.

Sózden jeńilgen Tarǵyn Aqjúnisti qolyna tastap ketip qalǵanda, Qartqojaq erlik kórsetip, ozbyrlyq qylmaı, erkine, súıgenine qosylýǵa bosatady. Halyq jasaǵan mundaı súıkimdi obrazdy pesada buzý, teris kórsetý durys emes, ol – halyq shyǵarmasyna qııanat jasaǵandyq.

Halyq poemasynda Aqjúnis eń súıkimdi, eń ardaqty obraz. Poemada ol, eń aldymen, ózi han qyzy bola tura, basqa elden jalǵyz kelgen Er Tarǵyndy jalǵyzsynbaı, han, baı tuqymy emes demeı, qara basyn, batyrlyǵyn, kisiligin, jigittigin baǵalap, óz erkimen súıedi; ordasyn, sán-saltanatyn tasap Tarǵynǵa jeke basy erip ketedi. Osyndaı qyz jaman bola ma?

Ekinshi – Aqjúnis Qartqojaqty qaıraty, aqyly, sheshendigimen jeńip, erkine bosanady. Aqjúnistiń aıtqan sózderi – «Er Tarǵyn» poemasynyń tuzdyǵy. Sondyqtan ol sózder halyqtyń aýzynan túspeıdi, halyq ony kúni búginge deıin tamasha, tátti kóre jyrlaıdy, eń jaqsy áıeldi halyq osy kúnge deıin «Aqjúnisteı arýym» dep maqtaıdy.

Osy syqyldy: aqyl, qaırat, adamgershiliktiń tamasha beınesi bop jasalǵan Aqjúnis obrazyn, teatr: saıqal, opasyz, buzyq qylyp kóresetedi. Munyń aty ne? – árıne, tarıha, halyqqa, halyq ádebıetine ozbyrlyq jasaý.

Biraq «Er Tarǵyn» operasyna Aqjúnis pen Qartqojaq obrazdaryn burmalaǵannan basqa, Tarǵynnyń ózi týraly, basqa batyrlary týraly, handar týraly teatrdyń beti durys, bular oıdaǵydaı berilgen, halyq uǵymynan, poema izinen aýlaqqa ketpegen.

Al «Aıman Sholpan» operasy halyq poemasynan atymen qol úzgen; poemanyń arnasy, jelisi bir basqa qalyp, opera betimen ketken; poemadaǵy halyq obrazdaryn teris, qate kórsetken.

«Aıman Sholpan» opera teatrynda, eki varıantta kórsetildi. Alǵashqy varıantynda jalǵyz Kótibar obrazyn poemadan basqasha, syqaq qyp kórsetkeni bolmasa, ózge obrazdar (Arystan, Álibek, Teńge, Aıman, Sholpan) negizinde durys, súıkimdi edi. Keıin ózgertip, qaıta jazǵanda, avtor Muhtar Áýezov joldas bastapqy alǵan jolyn tastap, qate, teris jolǵa tústi. Poemada súıkimdi kórinetin obrazdardyń bári mysqyldyń ysqyryqtyń quralyna aınaldy. Mundaı halyq poemasyn, halyqtyń súıkimdi obrazdaryn syqaqtaý, mysqyldaý jolyna nege túskendigi, avtorǵa bolmasa, kóldeneń kisige kómeski.

«Aıman Sholpan» poemasyn halyq nege jasady? Onyń shyǵýyna tarıhı sebep ne edi?

Kótibar tarıhta bolǵan adam. Ol Isataı, Mahambettiń tutqasyn jáne solar basqarǵan halyq kóterilisine belsene hatysqan batyr. Kótibardyń balasy Eset te Patsha úkimetine, hanǵa qarsy bolyp, ataqty Beket batyr ekeýi HIH ǵasyrdyń 5 jyldary Arystan handy óltirip, aqyrynda abaqtyǵa túsip, kóp azap shekken. Sondyqtan Kótibar da onyń inisi, Arystan da, balasy Eset te el uǵymynda ardaqty adamdar.

HIH ǵasyrdyń orta kezinde qazaq baılarynyń, handarynyń kómegimen, Patsha úkimeti qazaq halqyn óz ákimshiligine qaratty. Buryn óz handary men baılarly talaǵan qazaq eńbekshilerin Reseı pomeshık-kapıtalısteri qosa talady. Patsha úkimeti halyqqa qorǵan bolǵan halyqtyń adal uldaryn, ásirese otan qorǵaǵysh batyrlaryn qysymshylyqta ustady, eńsesin kótertpedi, olar halyqty kóterilis jasar dep qoryqty.

Patsha úkimeti batyrdyń orny baıdy kóterdi, baıdyń baılyǵyn ósirýge, eńbekshi halyqty qınaý jolyn keńirek ashty. Patsha úkimetine arqalanyp keýdesine nan pisken baılar halyqty, halyq batyryn qorlap, kemsitip ustady. «Aıman Sholpan» poemasyn halyq baılarynyń osyndaı meımanasy tasyǵandyǵyn kórsetý úshin, oǵan halyqtyń qarsylyǵyn kórsetý úshin shyǵardy. Poemaǵa negiz bolǵan oqıǵa: Shómekeı deıtin rýdyń az rýy, eldiń jınalýy, osy jıynda da tigilgen bas úıge Maman baı men Kótibardyń talasy, Mamannyń mazaǵyna shydamaǵan Kótibardyń Mamandy keıin jaýyp alýy.

Syrt, ústirt qaraǵan adamǵa Maman men Kótibardyń tasasy – rý talasy sııaqty, biraq poemany syǵalap oqyǵan kisi odan tap talasyn kóredi. Úıge talasqanda Maman baı, Kótibar batyrdy poemada bylaı dep kemsitedi:

«Maman aıtty: dáýleti bar nemedeı,

Júr edi osy shekti kezi kelmeı,

Úı tańdap bizdiń elden ne qylady

Sý artqan qara taban qurma kedeı?

 

Elinde mendeı jumaq bıi bar ma?

Kedeıdiń aıýan maldan kúıi bar ma?

Úıine aq tambaǵan qý kedeıdiń

Altyndy baqtyrýly úıi bar ma?

 

Qystaýym, jas jaılaýym Shabyra-dy,

San jylqym Shabyrǵa jaıylady.

Astynda qamys úıdiń jatqan kedeı,

Úı tańdap bizdiń elden ne qylady?»

Mine, budan aıqyn tap tartysynyń saryny bola ma? Bul rýdyń rýdy kemsitýi emes, baıdyń kedeıdi kemsitýi emes pe?

Maman men Kótibar qatar turǵanda, tilegi Kótibar jaqtaǵy halyq, áıel máselesine kelgende ádildigin jáne umytpaıdy: Aımanǵa aqyldylyq, birin-biri shapqaly daıarlanǵan eki eldi búlinshilikten qutqarady.

Osyndaı asyl poemany, onyń baǵaly obrazdaryn Muhtar teris kórsetip, mańyzyn ketirip, negizgi arnasyn tas-talqan qylyp buzyp, júz jyldaı halyq súıip kelgen qymbatty obrazdar: Kótibar, Arystan, Aımandy syqaq beıneli tıpterge aınaldyryp jiberedi.

Bul qateligi úshin Muhtarǵa eki sebeppen qatty aıtýǵa bolady: birinshi – Muhtar saýatty, ádebıet zańyn, ásirese, drammatýrgııa zańyn jaqsy biletin adam; ekinshisi – Muhtardyń bul pesasy tarıhı jańa saıası zor máni bar bir dokýmentten keıin jazyldy, ol – Ortalyq komıttettiń tili – «Pravda» gazetiniń 1936 jyly «Batyrlar» degen pesa týraly maqalasy. «Pravda» – «Batyrlar» pesasyn synaǵanda, sahnadan aldyryp tastaǵanda, «tarıhty, halyq ádebıetin, halyq súıgen obrazdardy teris burdy» degen saıası aıyptarmen aldyrdy. Osy sıgnaldy Muhtardyń eskererlik joly bar-aq edi. Muhtar bul dokýmentti kóre-tura eskermedi. «Batyrlar» pesasyndaǵy zalaldy pikirdi sol kúıinde qaıtalaıdy.

Aldaǵy kúnde mundaı kemshilikterdi joıyp, halyq mýzykasyn, halyq ádebıetin durys paıdalanaıyq.

Sábıt MUQANOV