Bilim men óndiris odaǵy

Qazaqstannyń básekege qa­bi­letti otyz eldiń qataryna kirýi syndy joǵary maqsatqa jetý respýblıkanyń barlyq óńirlerin teń dárejede damytpaıynsha múmkin bolmaıdy. Soǵan baılanysty Kedendik odaq sharttary men Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi qarsańynda óńirlerdiń damý baǵyttaryn aıqyndap alý máselesi asa ózekti bolyp tabylady.

Jaqynda О́skemen qala­syn­da ótken Almaty, Shyǵys Qa­zaqstan, Qaraǵandy jáne Pav­­lodar oblystarynyń óńiraralyq ıntegrasııasy forýmynda Prem­er-Mınıstr Serik Ahme­­tov te aımaqtardyń ózara báse­ke­ge qabi­let­tiligin arttyrý she­shim­­de­rin tabýdyń jańa deń­geıge kóte­ril­­genin atap kórsetti. Fo­rýmǵa qatysýshy óńirlerdiń eli­mizdiń 40%-ǵa jýyq jerin alyp jatqanyn, respýblıka halqynyń úshten biri osy óńir­­lerde turatynyn jáne jalpy ishki respýblıkalyq ónimniń 19%-yn osy oblystar beretinin aıta kelip, ózara baılanys jasaýǵa asa kúshti áleýetteri bar ekendigin atap ótti. S.Ahmetov óńirishilik kooperasııany damytýda jergilikti atqarýshy organdardyń erekshe rólin ataı otyryp, aımaqtyq damý máselesine jańa kózqaraspen kelý qajettiligin eskertti.

О́ńir damýynyń áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdarlamasynyń nátıjeli júzege asýynda jer­gi­likti bılik saıasatynyń da mańyzdy ról atqaratyny belgili. Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi aýmaqtyq damý strategııa­syna óńirlik saıasattyń jańa ıdeologııasy – «polıarlyq damý» tujyrymdamasy negiz bolǵan, onda aımaqtyq jáne ǵalamdyq naryqqa shyǵa alatyn, eldiń barlyq qalǵan óńirlerin «lokomotıv» tárizdi alǵa tarta alatyn, dınamıkalyq túrde damýshy óńirler men qalalar «ósý polıýstary» bolýy tıis ekendigi belgilengen.

Ulttyq ekonomıkanyń ke­shen­di damý baǵdarlamasyna sáı­kes eldiń ár óńirinde baǵdar­la­malar qabyldanǵan, olar – Qazaqstan Respýblıkasynyń údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııalyq damýynyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan mem­le­ket­tik baǵdarlamasy, «In­­dýs­trııa­lan­dyrý kartasy», «Bız­nestiń jol kartasy-2020», «Jumyspen qamtý jol kartasy-2020», «Aq-bulaq» jáne t.b.

Atalǵan baǵdarlamalardyń nátıjeliligi kóp jaǵdaıda óńirdegi naryqtyń ashyqtyq dárejesimen, óńirlik ekonomıkanyń qury­­­ly­mymen, sharýashylyq sýbekti­leriniń belsendiligimen (kásip­­­oryn­dar, ýnıversıtetter, jergi­likti bılik organdary, qoǵam­dyq birlestikterdiń), naryq ınfra­qurylymymen, onyń ishinde óńir­diń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń strategııalyq josparymen baılanysty basqarýdyń tıimdi júıesimen anyqtalady.

Osy turǵydan kelgende, Shyǵys Qazaqstan oblysy eli­mizdiń jetekshi óńirleriniń biri bola alatyndaı mańyzdy báse­kelestik artyqshylyqtarǵa ıe. Bizdiń oblysymyzdyń negizgi básekelestik artyqshylyqtaryna tıimdi geografııalyq ornalasýy, taý-kenbaıytý jáne metal­lýrgııalyq ónerkásip úshin mıneraldyq shıkizattyń bolýy, tústi metallýrgııa jáne metall óńdeýdiń mańyzdy tehnologııalyq áleýeti, orman jáne energetıkalyq qordyń bolýy, joǵary bilikti mamandardyń bolýy, salystyrmaly túrde jumyssyzdyqtyń tómen deńgeıi, týrızmdi damytýǵa yńǵaıly erekshe rekreasııalyq jaǵdaılardyń bolýy jatady.

Ekonomıkasynyń bazalyq salasy tústi metallýrgııa bolyp tabylatyn oblystyń ekono­mı­kalyq ósýine paıdaly kenniń baı oryndarynyń bolýy yńǵaı­ly jaǵdaı jasaıdy. Shyǵys Qazaq­stannyń ónerkásip áleýetiniń 60% osy salanyń úlesine tıedi. Oblysta óndirilgen qorǵasynnyń úles salmaǵy respýblıkalyq kólemniń 98,4%-yn, myrysh – 96,6%-yn, altyn – 56,1%-yn, kúmis – 15,7 %-yn quraıdy. О́ńirde qazaqstandyq tıtan, magnıı, tantal, berıllıı men atom elektrostansalary úshin otynnyń 100 paıyzy óndiriledi.

Shyǵys Qazaqstan ónerkásibi damyǵan óńir bolyp tabylady. Mashına jasaý, energetıka, jeńil jáne azyq-túlik, hımııa, aǵash óńdeý ónerkásibi jáne qurylys materıaldaryn óndirý qarqyndy damýda. Jalpy óńirlik ónim kólemi sońǵy 5 jylda 2 ese ósip 983,7 mlrd. teńgeni qurady. Bul kórsetkish boıynsha oblys respýb­lıkada 6-orynda.

Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi ótken jyldyń deńgeıimen salystyrǵanda 6,3%-ǵa ósip, 229,8 mlrd. teńgeni qurady. Aýyl jáne orman sharýashylyǵy, ańshylyq, balyq aýlaý jáne ósirý boıynsha oblysqa jalpy ónimniń 8%-y tıesili.

Adam kapıtalynyń sapalyq ósýin eń aldymen bilim sala­sy anyqtaıdy. Kásibı bilik­tilik turǵysynan qandaı maman­dar­dyń daıarlanýy, bolashaq jetkinshekterdiń qandaı ónege, adamgershilik jáne otanshyl­dyq qasıetterge ıe bolýy, birin­­shi kezekte bilimniń damýy­na táýeldi. Adam kapıtaly­na qa­tysty ınvestısııanyń aı­maq­­tyq aspektidegi máselesin sheshý S.Amanjolov atyndaǵy Shy­ǵys Qazaqstan memlekettik ýnı­­­­versıtetiniń 2012-2020 jyl­­dar­­daǵy Strategııalyq jospa­ry­nyń basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady.

Sońǵy 11 jyl derekteriniń taldaýy boıynsha: makrodeńgeıde bilim tıimdiligi ósýde. Eger bilim qorynyń 1 teńgesine eseptegende JUО́ ósýde bolsa, al JUО́ bir birligine eseptegende bilim qory tómendeýde. Bilim úderisinde belgili máselelerdiń bary aıqyndalady. Bizdiń oıymyzsha, osyndaı kórinistiń sebebi – joǵarǵy basqarý býyny men naqty óndiris úderisin atqaratyn qyzmetkerlerge eńbekaqy tó­leý­degi tepe-teńsizdik, týra tá­ýel­diliktiń bolmaýy, qısynsyz alshaq­tyqtyń bolýy.

Kásibı daıyndyqty joǵary oqý oryndary jasaıdy, biraq POQ eńbekaqysyn tóleý basqa salalarǵa qaraǵanda birshama tómen. Damyǵan memleketterde bul jaǵdaıǵa birinshi kezekte mán beriledi. Al bizdegi ustanym boıynsha bilimge degen shyǵyndaǵy JUО́ úlesi jyldan-jylǵa tó­men­deýde.

Adam kapıtalyna salynǵan jumsalymnyń ekonomıkalyq qaıtarymynyń erekshelikteri bar. Ýaqyt óte qyzmetkerdiń óndiristik qundylyǵy ósedi, sondyqtan búgingi kúnniń talabyna saı olardy qaıta daıarlaýǵa qarajat salý qajet. Osyǵan oraı S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ bazasynda Biliktilikti bekitý ortalyǵy qyzmet atqarýda. Ortalyqtyń maqsaty – bilim salasynda biliktilikti kóterý jáne rastaý, bilim úderisine qatysýshylardyń kásibı quzyrettiligin, olardyń qyzmetiniń nátıjesin arttyrý, sarapshylyqtyń táýelsiz júıesin jasaý. Qazirgi tańda ortalyq negizinde ártúrli uıym, mekeme jáne kásiporyndardyń 500-den astam qyzmetkerleri biliktilikti kóterý jáne qaıta daıarlaýdan ótti.

Oblystyń tabysty damýymen qatar, birqatar sheshilmegen máseleleri bar. Olardyń bastylary: ekonomıkanyń shıki­­­zattyq baǵyty, tústi metal­­lýr­gııa salasynda 1-2 ónim túr­lerin óndirýdiń basym bolýy, dúnıejúzilik ekonomıka men ıntegrasııanyń álsiz­digi, el ishindegi salaaralyq jáne aımaqaralyq ekonomıkalyq shoǵyrlanýdyń tómendigi, jergi­­likti taýar óndirýshiler men qyzmet kórsetýshilerge suranystyń tómen bolýy, óndiristik jáne áleýmettik ınfraqurylymnyń jetikiliksiz damýy, kásiporyndardyń jalpy tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jaǵynan artta qalýy, óndiris pen ǵylym baılanysynyń bolmaýy.

Osy máseleni sheshý úshin Shyǵys Qazaqstanda belsendi ǵylymı jáne ınnovasııalyq saıasatty jetildirýge jaǵdaı jasaıtyn ındýstrııalyq-ınnovasııalyq ınfraqurylymdy qalyptastyrý júzege asyrylýda. Bul istiń tabysty bolýyna oblystyń joǵary oqý oryndarynyń qosar úlesi az emes. Oblysta 9 ýnıversıtet qyzmet atqarýda, sonyń ishinde Qazaqstannyń basty oqý oryn­­­darynyń biri bolyp tabylatyn S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń óńir ónerkásibine óndiristik-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq ıdeıalardy engizýge zııatkerlik jáne ǵyly­mı áleýeti jetkilikti. Ýnıver­sıtettiń ǵylymı-zertteý ju­mystary ujymdyq qoldaný­daǵy Ulttyq-ǵylymı zerthanasynda, ekologııanyń oqý-ǵyly­mı-zertteý ortalyǵynda, gýma­nı­tarlyq ǵylymdardyń oqý-ǵy­lymı-zertteý ortalyǵynda jáne ýnıversıtettiń 28 kafedrasynda júzege asyrylady.

2013 jyly ýnıversıtet qyzmetkerleri men POQ oryn­daǵan ǵylymı jumystyń kólemi 154296 mln. teńgeni qura­dy. Ýnı­ver­sıtette irgeli jáne qoldan­baly zertteýler 16 bıýd­jettik (87 535 mln. tg.), 6 sharýa­shylyq kelisim (28 696 mln. tg.) taqyryptary bo­ıynsha júrgi­zilýde. IýNISEF, «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ (9 960 mln. tg.) boıynsha 2 joba utyp alyndy. Sońǵy jylda ujymdyq qoldanýdaǵy Ulttyq-ǵylymı zerthanasynyń bazalyq qarjylan­­­dyrý kólemi 28 mln. teńge­ni qu­rady. QRBjǴM Ǵylym komı­­­teti­niń qarjylandyrýymen NNTH «Parasat» AQ tapsyry­sy boıynsha 1 joba jáne «NNTH «Parasat» AQ-pen birlesip «NATR» AQ-nyń 2 ınno­­vasııa­­lyq granty júzege asyrylýda. JOO 2013 jyly Ǵylym komı­teti jarııalaǵan granttyq qarjy­landyrý konkýrsynda 3 jobany jeńip aldy. Tehnologııany kommersııalaý keńsesi odan ári kommersııalaý úshin 17 jobanyń tujyrymdamasyn usyndy, 10 joba boıynsha tujyrymdama negizdemesi alyndy.

Ǵylymı-zertteý nátıjeleri oblystyń ǵylymı jáne ınno­­va­sııalyq áleýetin qalyptas­ty­­rýǵa ǵana emes, sonymen qatar, qoǵamnyń mádenı jáne mo­ral­­dyq tártibine de óz áserin tı­gizýde. Professorlyq-oqytý­­shy quram qoǵamdyq bas­tamada lektorlyq toptyń qura­mynda «2050-ındýstrıaldy-ınnovasııa­­lyq damý strate­gııa­synyń» negiz­gi maq­sattaryn júzege asyrý bary­syn­da túsindirý jumystaryn atqarýda.

О́ńirde shaǵyn jáne orta bız­nestiń damýyna úlken úles qosyp kele jatqan «Damý» kásipkerlikti damytý qorymen» birlesip «Bız­nes-