Ult máselesi týraly baıandama

Ult máselesiniń mańyzy

Reseı kommýnıst partııasynyń 12-shi jıylysynda joldas Stalın ult máselesi týraly baıandama qylǵanda aıtqan sózderiniń qorytyndysy mynaý:

– Ult máselesin sheshýde 2 maǵyna bar. Ol eki maǵynanyń bireýi – bizdiń partııany syrttan baqylaýshy jer dúnıedegi barlyq halyqtar úshin kerek.

Bizdiń qazirgi sovetti respýblıkanyń odaqtas quramasyna kúlli kúnshyǵys halyqtary syrttan kózin almaı baqylap qaraýda. Qaraǵanda tap bir jerge jańa bir jat tuqymdy egip, sonyń shyqqan ónigi qandaı bolar eken dep baǵyp otyrǵandaı qaraýda.

Egerde biz osy quramalyq odaqtastyq sharasyndaǵy ult máselesin durys sheship, ár halyqtyń arasyn shyn týysqandyq negizine keltirip jaqyndastyrsaq, bizdiń munymyzdy kúlli kúnshyǵys kórip, bizdiń Reseıdiń sovetti qurama odaqtas úkimetin shyn jolbasshy tanyp, bizdiń sońymyzdan erip hám sonymen jalpy dúnıe kapıtalızmnyń obyrlyǵy joıyla bastamaq.

Al, egerde biz bul ult máselesin sheshkende qate istesek, Reseıdiń jarly eńbekshiler tabyna (proletarıatqa) burynǵy ezilgen ulttardyń senimi qalmaıdy. Reseıdiń qurama Sovet úkimetiniń kúnshyǵys halyqtaryn boıyna janastyrýǵa, ózine qaraı tartýynyń kúshi ketedi hám olaı bolǵanda dúnıe kapıtalızmniń obyrlyǵy – ımperıalızm bizdi jeńedi.

Mine, bul ult máselesin durys sheshýdiń jalpy dúnıedegi halyqtardyń aldynda zor maǵynasynyń barlyǵy.

Al, endi ult máselesin durys sheshý, sheshpeýdiń óz ishimizde zor maǵynasynyń bar ekeni mynaý:

Reseıde jańa sharýashylyq saıasatyn (NEP-ti) júrgizgennen beri orystyń ultshyldyǵy óse bastady. Orystyń ultshyldyǵy kúsheıe bastady. Hám Denıkınniń isteı almaǵan, hújetke shyǵara almaǵan, burynǵy «ulyq Reseıdi bólmeı, jarmaı tutas saqtaý» pikiri qazirgi ýaqytta eppen, bildirtpeı hújetke shyǵarmaq tilek te bar.

Bul jańa sharýashylyq saıasaty (NEP) ornaǵaly ishki turmysymyzda bir jańa kúsh týa bastady. Ol jańa kúsh bizdiń sovet mekemelerine hám hatta partııa mekemelerine uıalaı bastaǵan orystyń ultshyldyq, ózimshilidigi (nasıonalno-shovınıstıcheskoe). Egerde biz bul jańa týa bastaǵan qaýipti kúshti tamyrynan qyrqyp qurtpasaq, jarly taby men aýyl sharýashylyqtarynyń arasy aıyrylyp ketýge múmkin. Hám sonymen bul jarly tabynyń ákimııatyn sý túbine batý haline jetkizýge sebep bolýǵa múmkin.

(K gıbelı dıktatýry proletarıata) jańa sharýashylyq saıasaty orystyń ózimshildigimen qatar jergilikti halyqtardyń da ózimshildigin týdyra bastady. Bul, ásirese, kóp ulttardan qurasqan myna respýblıkalarda kóbirek kórinedi. Máselen: Grýzııa, Ázirbaıjan, Buhara hám Túrkistanda.

Biz endi orystyń bolsyn hám turǵyn halyqtardyń bolsyn ózimshildikterine (shovınızma) qarsy tıisti ister qylýymyz kerek.

Ult máselesiniń taptyq eń negizgi maǵynasy – bizdiń Sovet úkimetiniń halinde burynǵy ulyq bolyp bılep qalǵan ulttyń jarly taby men burynǵy ezilip qalǵan halyqtyń aýyl sharýasynyń arasyn jaqyndastyryp, solardyń arasyn durys qylyp baılastyrý.

Egerde orystyń jarly taby – proletarıaty jalǵyz orystyń krestıanstvosymen emes (aýyl sharýasymen), burynǵy ezilgen ulttardyń krestıanstvosymen (aýyl sharýasymen) durys jalǵasýy hám durys odaqtastyq jalǵasa alsa, sonda ǵana másele durys sheshilgen bolady. Bulaı bolý úshin jarly taptyń úkimeti orysqa qandaı ózinikindeı bolsa ár ulttyń aýyl sharýashylaryna da sondaı óziniki bolýy kerek. Al, ár ulttyń aýyl sharýashylaryna sovet úkimeti óziniki bolý úshin ol sovet úkimeti jergilikti ulttar úshin túsinikti bolý kerek: jergilikti mekemelerde is olardyń ana tilinde júrýi kerek; jergilikti mekemelerde ylǵı sol jergilikti halyqtardyń tilin, turmysyn, zańyn, ádet-ǵurpyn biletin óz adamdarynan otyrǵyzý kerek.

Ult máselesin sheshýshiniń qandaı bolýy

Qazirgi ýaqytta ult máselesiniń sheshilýi – sovetti respýblıka­larynyń odaqtastyǵy. Bul odaqtyqtyń negizi yqtııarlyq, erkindikpen qurylýy kerek hám bul odaqtyqqa kiretin múshelerdiń teńdigimen qurylý kerek.

Eshbir halyqtyń odaqtyǵy, eshbir halyqtardyń birlesýi eshqashan myqty, berik bola almaıdy egerde onyń negizi yqtııarlyqpen salynǵan bolmasa. Muny bizdiń aıqyn, ashyq aıtýymyz kerek. Odaqtyqtyń berik bolýynyń 2-shi negizgi sharty – sol odaqtyqqa kirgen halyqtardyń zakon-quqyq retinde bir-birimen teń bolýy jáne odaqtyqqa kirgen respýblıkalardyń bári sol odaqtyń paıdalaryn birdeı paıdalanady hám odaqtyqtyń jalpy paıdasyna ózderiniń keıbir paıdalarynan birdeı shyǵyp, sol jalpy iske baǵyshtaıdy.

Qurama Sovet memleketindegi barlyq halyqtar qur zakon, zań retinde ǵana teń bolmaı, is júzinde teń bolýlary kerek. Quqyq, zakon retindegi teńdikti biz jarııaladyq, ony endi qajetke shyǵaramyz, is júzinde ǵamalǵa asyramyz.

Barlyq ulttardyń, barlyq jurttardyń resim retimen qansha quqyqtary bolsa, odaqtyqqa kirgen ulttardyń da sonshama quqyqtary bolady. Biraq keıbir ulttar ózderiniń óner-bilim retinde nadandyqta, artta qalǵandyǵymen revolıýsııanyń (tóńkeristiń) alyp bergen quqyqtaryn paıdalana almaıdy. Mine, osy kóp kemshilik qylady.

Bul mektep-medrese hám ana tili máselelerinen kóri zoryraq másele.

Buǵan kelgende, qury mektep-medrese hám ana tili degen ǵana sózder az. Buǵan burynǵy ezilgen sharýashylyq, óner-bilim retinde artta qalǵan ulttarǵa bizdiń shyn kóńilmen, adal júrekpen úzbeı isteıtin jarly taptyń (proletarıattyń) járdemi kerek.

Bul sharýashylyq, kásip, óner-bilim retinde artta qalǵan respýblıkalarda kásipshilik dúkenin qurý kerek (promyshlennostı ochaga). Kavkazdaǵy respýblıkalardyń ulttardy bir-birimen durys janastyryp, aralaryn durys baılastyrý úshin hám sol jerdegi ulttardyń arasynda tatýlyq saqtatý úshin sol jerde bir pátýaly basqarma jasalýy kerek. Ondaı basqarma Kavkazdaǵy sovetti respýblıkalardyń odaqtastyǵy bolady.

О́ziniń baıandamasyn qorytyp kelip, Stalın joldas aqyrynda mynany aıtty:

Iske ne nárseler bóget?

Birlikke bóget bolatyn bizdiń aldymyzda 3 nárse bar. Olardy joıýymyz kerek. Olardyń birinshisi – uly orystyń ózimshildigi, ekinshisi – teńsizdik, úshinshisi – jergilikti ulttyń ultshyldyǵy. Bul eskiden qalǵan mırastardy joıýǵa men úsh shart kórsetemin:

1) Árbir respýblıkada Sovet úkimetin sol jerdegi jergilikti halyqqa túsinikti qylýǵa hám ol jergilikti halyqtyń ózinen týǵan úkimeti qylýǵa hám Sovet úkimetin jalǵyz orys úkimeti qylmaı, jalpy ult (ınternasıonalnyı) úkimet qylýǵa barlyq kúshterimizdi salyp, tyrysýlarymyz kerek. Mine, bul – birinshi shart.

2) Respýblıka odaqtyǵynyń komıssarıattarynyń negizgi jobasy boıynsha sol komıssarıattardyń kollegııalaryna negizdi ulttardyń kisilerinen kirse, ol kollegııalar ár respýblıkanyń muń-muqtajdaryn bilip otyryp, sol muqtajdaryn tabýǵa tyrysyp otyrar edi. Bul – ekinshi shart.

3) Sovetti joǵarǵy odaqtyq basqarmasynyń qurylysy (sostav) kúlli sovetti Reseıdegi árbir respýblıkanyń hám árbir ulttyń aınaǵa túsken sáýlesindeı bolyp, barlyq respýblıkanyń, barlyq ulttardyń muń-muqtajdaryn kórsetip otyratyn bolsyn. Mine, bul – úshinshi shart.

Biz bul máseleni durys sheshken bolar edik, egerde biz odaqtyq ortalyq komıtetiniń qurylysyn (sostavyn) eki alqaly qylyp jasaı alsaq (v dve palaty). Munyń birinshi alqasy ultqa qaramaı, odaqtas respýblıkalardyń jalpy jıylysynda saılansa, ekinshi alqasy ár respýblıkalardan, aımaqtardan saılanyp, odaqtas respýblıkalardyń jalpy jıylysynda bekitilse. Ekinshi alqada jalǵyz odaqtyqqa kiretin tórt qana respýblıkalardyń 1) Reseı quramasy – RSFSR, 2) Kavkaz quramasy, 3) Ýkraına, 4) Belarýs adamdary bolyp qoımaı, barlyq halyqtardyń, barlyq elderdiń ýákilderi bolýy kerek.

Mine, osy joǵarǵy kórsetilgen jobalardy iske asyrsaq qana ult máselesin durys sheshken bolamyz. Sonda ǵana jarly taptyń týyn keńinen jaıa alamyz. Sonda ǵana bul bizdiń revolıýsııanyń sońynan eretin negizgi kúsh bolyp otyrǵan jer dúnıeniń jarly tabymen obyr kapıtalızmi bolashaqta beldeskende tarazyny julyp túsetin salmaq bolatyn kúnshyǵysty mańaıymyzǵa qurap, ózimizge janastyra alamyz».

Mine, qysqasha qorytqanda Stalın joldastyń partııanyń 12-shi jıylysynda ult máselesi taqyrypty istegen baıandamasy osy.

Stalın joldas – kommýnıst partııasynyń basynan keshirgen tarıhynda neler úlken syndy, qıyn-qystaý tar jol-taıǵaq keshýlerinen ótken eski tý ustaǵan qajyrly bastyqtarynyń biri.

Joldas Stalınnyń bul qorytyndy baıandamasyn Qazaqstan tárizdi shet respýblıkalardaǵy kommýnıster kóbirek oqýlary kerek.

Shamıl.