Qıyn sátte de birge bolǵanbyz!

1916-1917 jyldardaǵy máli­met bo­ıynsha alty mıllıon adam 1946-1947 jyl­­darǵa kelgende eki mıllıonǵa túsip, tórt mıllıon halyq joq bolyp ketipti. Olar qaıda ketti der bolsaq, 1917-1920 jyl­­dardaǵy azamat soǵysy, 1920-1930 jyl­darǵa deıingi baılardy janyshtaý, mal-dúnıeni tárkileý, 1930-1932 jylǵy qoldan jasalǵan asharshylyq, 1937-1938 jyldar­da­ǵy qýǵyn-súrgin, «halyq jaýlaryn» jazalaý naýqany, 1941-1945 jyldardaǵy fashıstik Germanııaǵa qarsy qan-qasap soǵys sekildi surapyl jyldar, súreńsiz ýaqyttar, basymyzdan ótipti. Aınalasy otyz jyldyń ishinde ósýdiń ornyna óshipti, kóbeıýdiń ornyna keri ketipti. Tórt mıl­lıon adamnan aıyrylý – ashy azap, teńdessiz shyǵyn... ózekti órter ókinish. Sondaı soıqandy otyz jylǵa jylaýly kózben qarap otyryp, mine, búgin de otyz jyl basymyzdan syrǵypty.

Bul otyz jylda eń bastysy ornyq­ty­lyq saqtalyp, Otany­myz­dyń kórkeıip damýyna keń jol ashyldy. Aıǵaı-attansyz, qantógissiz, qaıǵy-qasiretsiz bir júıeden ekinshi júıege emin-erkin óttik. Daǵdyly joldan jańa jolǵa aýysyp daǵdaryp qal­saq ta, tez es jıyp, etek-jeńimizdi jınap, ómirge jańadan týǵandaı bolyp, bola­shaq­qa úmitpen qaraı aldyq. Kúdigimiz seıildi. Shetelden qandas baýyrlarymyz kelip, kósh-kerýenimiz túzeldi. «Elge el qosyl­sa – qut bolady» dep, qazaq tilinde sóıleıtin, ulttyq dástúr-saltymyzdy ustanatyn zııaly jurt ókil­de­ri kóbeıip, dıqan-malshylar aramyzdy tolyqtyrdy. Jańadan kásip kózderi ashylyp, mekteptegi oqýshy sany qaýyrt kóbeıip, stýdentterdiń qatary qalyńdady. Halyqtyń jan sany 18 mıllıonǵa ósip, ómirimizge ózgeris kirip, tyńnan tirshilik bastalyp, «ólgenimiz tirilip, óshkenimiz jandy». Arqa tósinen aıshyqty alyp qala Nur-Sultan boı kóterdi. Mine, arǵy otyz jyl men bergi otyz jyldyń jer men kókteı aıyrmashyly osylaı kórnektilenip kóńilimiz ósti, júzimizden shýaq esti. Osynyń bári ózdiginen bola qalǵan joq, halyqtyń ózeginde myqty uıytqy, uıymdastyra biletin, baǵyty aıqyn, baǵdary týra myǵym oıly, parasatty basshy bolǵandyqtan da buralań jolda buǵyp qalmaı, qıyn kúnderde qısaıyp ketpeı alǵa bastyq.

О́z basym jazýshy bolǵandyqtan, ma­ǵan eń jaqyny qalamgerlerdiń ómiri, shyǵar­ma­shylyq ortanyń shyn­dyǵy der edim. Aqyn-jazý­shylardyń jasampazdyq eńbek joly táýelsizdikpen bite-qaı­na­syp ketken. Eń bastysy, jazý­shy­nyń jan júreginen týǵan tól týyndylarynyń joly ashylyp, oqyrmanmen júzdesti. Kórkem dúnıelerden senzýra alynyp tasta­lyp, shyǵarmashylyq jolyn­da­ǵy avtorlardyń erkindigi qor­ǵal­dy, qalamǵa erik berildi. Sonymen ǵana shektelmeı, qalamgerlerdi úzdiksiz túrde yntalandyryp, bıik marapattar men joǵary dáre­je­li syılyqtarǵa keneldirdi. Ár jyl saıyn memlekettik qar­jy­men kitaptaryn basyp shy­ǵa­­ryp óńirlerge taratty. Elbasy qalamgerler qaýymyn esi­nen shyǵarmaı kezdesýler men júz­de­sýlerdi jolǵa qoıyp, jazý­shy­lar­dyń janaıqaıyn, halyqtyń muń-zaryn tyńdaýdan jalyqqan emes. Onymen qosa jańa zaman, dabyraly dáýirimiz týraly eńbek adamdaryn, búgingi kúnniń geroılaryn sýrettep obrazdar jasaýǵa shabyttandyra bildi. Ǵabıt Músirepov atyndaǵy jasóspirimder men balalar teatryndaǵy 2005 jylǵy kezdesýinde Elbasy Nursultan Nazarbaev eki máseleni qadap turyp aıtty. Biri, táýelsizdik eseıtken eńbek adamyn, ýaqyt týdyrǵan tyń shyǵarmalar jáne onyń ádebı qaharmandaryn jaryqqa shyǵarý. Ekinshiden, ulttyq ádebıettiń máıeginen aıyrylmaı, ár ult qalamgerleri óz baǵytyn batyl jalǵastyra berýdi sanamyzǵa sińirdi. Áne, sol úndeýdiń nátıjesi men shabyttandyrýynan bolar, men Uıǵyr ultynan shyqqan kásipker, ult zııalysy, mesenat Dilmurat Qýzıev týraly «Dili zııa» romanymdy jazyp shyqtym. «Jazyp shyqtym» degen jaı áńgime, ol úshin 4-5 jylymdy sarp qylyp kóz maıymdy taýysyp kórkem obraz jasap, kópshiliktiń kókiregine qondyrdyq. Keıin bul romanymdy aqyn-aýdarmashy Dáýletbek Baıtursynuly qazaq tiline aýdaryp, roman qazaq oqyrmandaryna jetti. Ol arqyly táýelsizdik jyldaryndaǵy zaman kelbeti, adamdar taǵdyry, ekonomıkalyq úrdisterdiń oryndalý barysy baıandaldy. Osylaısha Kókbazarda júgeri satyp júgirip júrgen qara sıraq bir balanyń eseıe kele bilim alyp bıikteı túskenin, tehnıka tilin meńgerip, kásipkerliktiń qyry men syryn meńgergenin, jaqsylyǵy óz basynan asyp, ultqa, memleketke eńbegi sińgen qaıratkerge aınalǵanyn jarqyrata kórsettim. Taǵy bir mańyzdy másele, qazaq pen uıǵyrdyń ejelden qanynda bar, tańdaýly dástúri, ardaqty joly ata-ana syılaýdyń úzdik úlgisin saqtap kelgen áýlettiń ónegesin órnektedim. Mine, bul Elbasy qamqorlyǵy men bizdiń úlken maqsatqa ún qosýymyz ekeni anyq. Osy baǵyttan jańylmaı, Elbasy kitaptaryndaǵy eleýli kezeńderdi sıýjet ete otyryp «Astana» degen pýblısıstıkalyq drama jazyp shyqtym. Ol Q.Qojamııarov atyndaǵy Res­pýb­lı­kalyq memlekettik akademııalyq uıǵyr mýzykalyq komedııa teat­ry­nyń shyǵarmashylyq repertýa­ryn­a enip, Almaty jáne Nur-Sultan qalalarynda úlken sahnada qoıyldy. Osylaısha el astanasynyń qalyptasýy Elbasy eńbegimen tyǵyz birlestirilip kórsetildi.

Meniń jazǵan dúnıelerim uıǵyr, qazaq, orys tilderine aýdarylyp qana qoı­maı, sońǵy jıyrma jyldyń bederin­de týys­qan túrik jáne ázerbaıjan til­de­ri­ne aýda­ry­lyp, «Idıqut», «Sharbaq» atty shyǵar­ma­la­­rym qurlyq asyp, ádebı órisim keńidi. «Muqamshy» dep atalatyn ulttyq máde­nıeti­mizdiń jaýhary sanalatyn qundy eńbe­gim túrki dúnıesin sharlady. Mine, kórip otyrsyzdar, osynyń barlyǵy táýel­sizdik syılaǵan baqyt, eldiktiń arqasynda iske asqan eleýli oqıǵa degen bolar edim.

О́tken ǵasyrdyń 1986 jyly óte aýyr bir kezeń boldy. Ol tusta ult kósemi Dinmuhamed Qonaevqa jala jabyldy, jazyqsyz jábirlendi. Qazaqstan týraly túk te bilmeıtin urdajyq Kolbın bılik basyna kelip, Jeltoqsan kóterilisi burq ete qaldy. Sol tusta bárimizge de tarıhı kezeń, syn saǵattar tap boldy. Onyń qalaı bolǵanyn, sońy nemen tynǵanyn aıtpaı-aq qoıaıyn. Dál sol jyldary men Qazaqstan Jazýshylar odaǵy partkomynyń sekretary bolyp istep júrgen kezim bolatyn. Odaqqa ekpini taýdy qulatyp, ormandy japyrǵandaı bolyp Kolbın keldi. Jazýshylar odaǵynda úlken jınalys ashylyp, ony júrgizý, partkom hatshysy maǵan júkteldi. Bylaı tartsań arba synady, bylaı tartsań ógiz óledi... Kommýnıst retinde aq pen qarany ajyratpaı ortalyqtyń soıylyn soǵý kerek pe, álde janbaýyrlarym qazaq jastarynyń jaqtaýshysy bolýym kerek pe?!. Jaıshylyqta kimniń kim ekenin bilmeıdi ekensiń, aýyr kún týyp, «at aýyzdyqpen sý iship, er etigimen sý keshkende» adamdyq ardyń tarazysyna túsetiniń anyq. Ishim bárin sezip tur, aýzy dýaly degen aqsaqaldar S.Shaımerdenov J.Moldaǵalıev tebirene sóz aldy, qalamy qarymdy degen qasqa men jaısań minbege shyqty... Qaısy birin aıtaıyn, kimniń ne degeni qulaǵymda áli jańǵyryp tur. Musylmannyń ereksheligi – bireýdiń minin betine baspaý deıdi eken. «Sen múminniń kúnásin jasyrsań, Alla seniń kúnáńdi jasyrady» depti, adamzattyń asyl táji Paıǵambarymyz (s.ǵ.s). Meniń aıtpaǵym mynaý: Sol kún basqany qaıdam, men úshin sumdyq aýyr boldy. Biri Kolbınniń shashbaýyn kóterip qazaq týystardy jalaly etip, ózim bolsam erteń el betine qaraı almaı tirideı ólý joly, endi biri shyndyqty tilip turyp aıtyp, tiltartpaı ketý (sottalý). Biraq maǵan ar soty bárinen bıik, bárinen óktem bolyp kórindi. Ne aıtý kerek? Kimniń jyrtysyn jyrtý kerek? Osyndaı sana sapyrylysy men kisiliktiń teketiresinde meniń júregim syzdap, janym kúızelip esimnen tanyp quladym. Tiri júrýge bola, tilden qatelesýden góri ólgen artyq bolar edi. «Aıaqtan súrinseń turasyń, aýyzdan súrinseń tur­maı­syń» degen babalar sózi jadymda. Iá, men ýaqyttyń synynda bir aýyz til qatpaı jyǵyldym. Bárin keıin bildim, esimdi jıyp tiri ekenimdi kórgende qulaǵyma jetken shyndyq bylaı órbipti. ...Men esimnen tanyp jyǵylyppyn, bireýdi bireý bilip bolmaıtyn saıası soǵys qantógisten de aýyr bolǵany anyq. Shyǵystyń bir oıshyly «Soǵys qan tógiletin saıasat, Saıasat qan tógilmeıtin soǵys» degeniniń shyn ekenin men janymmen sezingen adammyn. Iá, sol sátte endi ǵana jıyrma bes jasqa tolǵan talantty jas jazýshy Júsipbek Qorǵasbek baýyrym meni jatqan jerimnen tik kóterip jedel járdemge ala júgiripti. Dalaǵa shyǵaryp taza aýamen tynystatyp dárigerge jetkizipti. Eger men qazaqtar týraly, ulttyń bolashaǵyna jan aýyrtqan qazaq ulandary týraly jalǵyz aýyz jaman sóz aıtqan bolsam, sol ulttyń tekti perzenti Júsipbektiń maǵan meıiri túser me edi?!.. Al Júsipbek meni ákesindeı kóterip álgi jantúrshigerlik ortadan alyp shyǵypty. Ol baýyrym bir uıǵyr jazýshysynyń ómirin osylaısha saqtap qaldy. Sol qıyn sátten qutylǵanym úshin, ómirge ekinshi márte joldama alǵanym úshin, birinshi Allaǵa, ekinshi Júsipbekke boryshtarmyn!..

Táýelsizdik jyldarynda men ár kez qo­ǵamǵa sanaly túrde nazar aýdaryp, óz únimdi el-jurtqa jetkizip otyrdym. «Juldyz» jýrnalynda, «Qazaq ádebıeti» gazetinde, «Ýıǵýr avazı» gazetinde ylǵı­da piki­rimdi ashyq túrde jarııalap ár jylǵy jol­daýlardy qoldap qýattadym. Qala­mym­nyń jetken jerinshe halyqqa túsin­di­rdim. «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­la­masy boıynsha, «Uly dalanyń jeti qyry» boıynsha «Egemen Qazaqstanda» kólemdi maqa­lamdy jarııalap ulttyq ıdeolo­gııa­myz­dyń baǵyt-baǵdaryn elge násıhat ettim. Qalamgerlik salaýatymmen ulttardyń yntymaq birligine bir kisideı ese qosyp keldim.

Tek tatý-tátti halyqtar ǵana alańsyz ómir súredi. «Almaty aqsha­my» gazetiniń til­shisi Ánýárbek Áýel­bekke bergen suh­ba­tymda: «Biz­diń uıǵyr halqynda da kórshiń qazaq bolsa, uıqyń tynysh bolady», degen maqal bar dep, ystyq kóńil, jyly peıilimdi osy mátelge syıdyrǵan bola­tyn­myn. Osynaý jyldar ishindegi eńbe­gimdi eskerip-elegeni bolar, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Qasym-Jomart Toqaev meniń týǵan kúnime oraı arna­ıy qut­tyqtaý joldap, seksenniń seńgi­ri­ne shyqqanymdy atap ótip, maǵan zor den­saýlyq, jemisti shyǵar­ma­shy­lyq tiledi.

Ahmetjan AShIRI,

jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, halyqaralyq «Alash», «Qorqyt ata» syılyqtarynyń laýreaty