Azattyq jolyndaǵy tarıhı qadam

Árbir halyq úshin óz memleketin qurý arman bolyp tabylady. Memlekettiń ómir súrýine qaýip tóngen jaǵdaıda, ony saqtaý nemese qaıta jańǵyrýy úshin kúreske shyǵady. Mundaı dramalyq oqıǵalar qazaq halqynyń tarıhynda birneshe ret oryn aldy. XV ǵasyrdyń ortasynda qalyptasqan Qazaq handyǵy túrindegi ortalyqtandyrylǵan memleket úsh ǵasyrdan keıin qazaq qoǵamynyń saıası ómirinen yǵystyrylyp Uly dala halqy aldymen Reseı, odan keıin Keńes ımperııasynyń quramyna kirdi. Biraq óz memleketin jańǵyrtý ıdeıasy árqashan halyq úshin jol silter shamshyraq boldy.

Bir ókinishtisi, Abylaı han, Kene­sary jáne «Alash» qozǵalysy qaırat­ker­leriniń qajyrly kúsh-jigerine qara­mastan, qazaqtardyń joǵaltqan mem­le­kettiligin XX ǵasyrdyń 90-jyldaryna deıin qaıta jańǵyrtý múmkin bolmady. Atalǵan kezeńde quramynda basqalarmen qatar Qazaqstan bolǵan Keńes Odaǵy bir mezgilde shıelenisken daǵdarystarǵa tap boldy. Sodan Odaqtyń ydyraýy bastaldy. Qazaqstanda alańdaýshylyq jaǵdaı qalyptasty. Qoǵamdyq birlestikter men túrli baǵyttaǵy saıası partııalar paıda bola bastady. Olardyń keıbireýleri ashyq nemese búrkemelengen ultshyl jáne shovınıstik pıǵylda boldy. Turmys jaǵdaılarynyń kúrt nasharlaýynan qatardaǵy azamattardyń saıası belsendiligi artty.

Osyndaı jaǵdaıda eldegi saıası jaǵ­daı­dy turaqtandyrýda saılaý júıe­si­ne engizilgen ózgerister eleýli ról atqardy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtattary 1989 jylǵy 22 qyrkúıekte 1978 jylǵy Konstıtýsııaǵa 270 depýtattyń 90-y qoǵam­dyq uıymdardan, Ǵylym aka­de­mııasynan, shyǵarmashylyq odaqtardan saılanýy tıis degen erejeni engizdi. Bul az bolsa da, naqty demokratııa úshin kúres­tegi jeńis boldy.

Buǵan deıin depýtattyqqa kandıdat­tar­dy túrli deńgeıdegi partııa komıtetteri anyqtaıtyn edi. Olar saılaý komıssııalaryna partııalyq qysym ádisterin paıda­lana otyryp, kandıdattarynyń Jo­ǵarǵy Keńeske saılanýyn qamtamasyz ete­tin.

Jańa tásilde Joǵarǵy Keńestegi osy 90 orynǵa partııa organdarynyń ara­la­sýynsyz saılanǵan adamdar keldi. Sońǵy 90 depýtattyń ótkir jáne erkin pikir­talastarǵa belsendi qatysýymen «Qazaq KSR-niń Memle­kettik ege­men­digi týraly deklarasııa (1990 j.)», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Mem­­le­kettik táýelsizdigi týraly» Kon­st­ı­t­­ý­­sııalyq Zań (1991 j.), Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Konstıtýsııasy (1993 j.) sııaqty asa mańyzdy zań aktileri qabyldandy. Konstıtýsııaǵa engizilgen osy túzetýler qoǵamdyq ómirdi naqty demokratııalandyrýdyń bastamasy boldy. Olardyń arqasynda jappaı túrli baǵyttaǵy saıası belsendilik quqyqtyq arnaǵa beıimdeldi. Saılaý naýqany par­tııa­­lyq dıktattan tys jaǵdaıda júrdi.

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońy jáne 90-jyldarynyń basynda Keńes Oda­ǵy­nyń jos­parly ekonomıkasy daǵda­rys­tyń shyńyna jetti. Daǵdarystyq máselelerdi burynǵy ákim­shilik-komandalyq ádistermen sheshý múmkin emes edi. Bul faktorlar odaq­tyq ortalyq pen odaqtas respýblıka­lar arasyndaǵy qarym-qatynasty shıe­leni­stirdi. Qalyptasqan jaǵdaı odaqtas res­pýb­lıkalarǵa úlken erkindik berýdi qajet etti. Osylardy eskermegen odaq­tyq ortalyq KSRO-nyń quldyraýyn toqta­týǵa tyrysyp baqty. Osyndaı jaǵ­daı­da, 1990 jylǵy 24 sáýirdegi zańmen Qazaqstanda Respýblıka Prezıdenti qyzme­ti belgilendi. Sol kúni Joǵarǵy Keńes biraýyzdan N.Á.Nazarbaevty Prezı­dent etip saılady.

Bul memlekettik bıliktiń keńestik júıesine tán qubylys emes edi. Sosıa­lıs­tik memlekettiń jeke-dara basshysy qyzmeti memlekettik qurylystyń le­nın­dik teorııasynda da, onyń jetpis jyl­­dyq tarıhynda da qarastyrylmaǵan bola­tyn. Biraq qoǵamdyq-saıası jáne ál­eýmettik-ekonomıkalyq belgisizdik jaǵ­daıynda partııa organdarynyń nus­qaýy boıynsha ǵana jumys isteýge úı­reng­en Keńes ókimetiniń kúrdeli qury­lymdanǵan organdarynyń júıesi jınaq­tal­ǵan jáne paıda bolǵan qoǵamdyq problemalardy sheshýge dármensiz boldy.

Osylardyń arasynda odaqtyq or­gan­­dar­men qarym-qatynas qurý máse­l­eleri asa ótkir turdy. Olardy sheshý úshin res­pýb­­lıkanyń ókiletti jáne bedeldi ókili qajet boldy. Bul mindetti 1991 jyldyń 1 jel­toqsanynda búkil­ha­lyqtyq saılaýda saılanǵan Qa­zaq­stannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti atqardy. Prezı­dent eldi qıyn jaǵdaıdan shyǵaryp, onyń turaqty damýy úshin jaǵdaı jasaýshy, daǵdarysty retteýshi-menedjerge aınaldy. Qazirgi Qazaqstan tarıhy Nursultan Nazarbaevtyń osy mindetti tamasha oryn­da­ǵanyn kórsetedi.

Prezıdent qyzmetiniń belgilenýi meml­e­k­ettik bılikti «keńessizdendirý» úde­ri­sin bastady. Buryn tek qana Joǵarǵy Ke­ńes­te sheshilgen kóptegen másele endi Prezı­dent­tiń qatysýymen nemese usynysy boıyn­sha qaraldy. Úkimet pen basqa da mem­le­kettik organdardyń qyz­me­ti olardy saılaǵan Joǵarǵy Keńeste ǵana emes, Prezıdent tarapynan da baqy­lan­dy.

Biraq KSRO quramyndaǵy odaqtas respýb­lıka retinde Qazaqstannyń saıası-quqyqtyq mártebesi saqtaldy. Bul rette 1977 jylǵy KSRO Konstıtýsııasy men 1978 jylǵy Qazaq KSR Konstıtýsııasy res­pýblıkany egemendi memleket dep bel­gi­le­ge­nimen, bul is júzinde eshqashan bolmaǵan edi. Barlyq ishki máseleler odaq­tyq organ­darm­en jáne partııa komı­tetterimen nusqaý nemese kelisim bo­ıynsha sheshildi. Memlekettiń basty bel­gi­si, ony basqa saıası uıymdardan prınsıpti túrde erek­she­leıtin – ege­men­dik konstıtýsııalyq túrde sóz júzinde jarııalandy jáne odaq­tas respýblıkalarǵa beril­medi.

Osydan «respýblıkadaǵy basqarý organ­da­rynyń jıyntyǵyn memleket dep ataýǵa bola ma?» degen suraq týyndaıdy. Naqty aıtqanda, bul sol kezdegi qudiretti KOKP-nyń atqarýshy jáne kúsh qurylymy deýge bolady.

Sondyqtan 80-jyldardyń sońy men 90-jyldardyń basy barlyq Keńes respýblıkalary ózderiniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa qabyldaı bas­taǵan kezderi «egemendik sherýi» re­tin­de tarıhta qaldy. 1990 jyldyń 25 qaza­nynda Memlekettik egemendik týraly Deklarasııa qabyldaǵan Qazaqstan da bul úrdisten tys qalǵan joq.

Deklarasııa jobasyn talqylaý ke­zin­de pikirtalasqa qatysýshylardyń pikir­leri bólindi. Keıbireýler Qazaqstan ózi­niń egemendigi týraly málimdegen bas­qa odaqtas respýblıkalardan artta qalǵanyn negizdep, ony tez arada qabyldaý qajettigin qol­da­dy.

Negizinen zańger-ǵalymdardan tu­ra­­tyn kelesi top, sonyń ishinde osy jol­dardyń avtory da Memlekettik táýel­siz­dik týraly deklarasııany qabyldaýǵa qarsylyq tanytpaı, biraq jobanyń mazmuny sátsiz dep tanydy. Olardyń pikirinshe, bul mańyzdy saıası qujat jańa, biraq áli qurylmaǵan Fe­de­rasııa – Egemendi Respýblıkalar Odaǵy qu­ra­myn­daǵy Qazaqstannyń bola­sha­ǵyna ba­ǵyt­talǵanyn eskertti.

Sonymen qatar sol kezde áli qol qoıyl­maǵan Odaqtyq shart sheńberimen shek­te­le­ti­ndigi, respýblıkanyń egemendik qu­qy­ǵyn qorǵaý respýblıkanyń memle­ket­tik or­gan­daryna júktelgenin kórsetti. Joba­nyń osy jáne basqa da erejelerin bir top ǵalymdar mátindi qaıta jazýdy nemese onymen birge memlekettik táýel­siz­dik týraly zań jobasyn daıyndaýdy usyndy. Biraq kópshilik daýys­pen bul usynys qabyldanbady jáne kemshi­likteri bar Deklarasııa qabyldandy.

Bul qujattyń ómiri qysqa bolatynyn boljaı otyryp, 1991 jyldyń tamyzyna qaraı biz, zań ǵylymdarynyń kandıdaty T.S.Donaqov – qazirgi Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy jáne men, sol kez­de­gi Qazaq KSR Ǵylym aka­de­mııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýty dırektorynyń orynbasary «Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­leket­tik táýelsizdigi týraly» zań joba­syn daıyndaýǵa qatytyq. Biraq Joǵarǵy Keńestiń depýtaty S.Sartaevtyń barlyq kúsh-jigerine qaramastan Joǵarǵy Keńes zań jobasyn qaraýǵa qabyldamady. Tek 1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaq­­stan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńe­si «Memlekettik Táýelsizdik týraly» taǵ­dyrsheshti Konstıtýsııalyq Zańdy qabyl­dady. Sol kúni qazaq halqynyń óz mem­le­ket­tiligin jańǵyrtý týraly kóp­ǵa­syr­lyq arma­ny oryndaldy.

Bul zańmen qazaq tarıhyndaǵy jańa dáýir bastaldy. Osy zańnyń rýhy, ıdeıasy, quqyq­tyq erejeleri 1995 jylǵy Qazaqs­tan Respýblıkasynyń Kons­tı­tý­sııa­­syn qabyldaýǵa negizi boldy jáne osy zańnyń arqasynda onyń saıası, gýma­nı­tarlyq máni men jasampazdyq áleýeti saqtalýda.

Erkesh NURPEIISOV,

Memleket tarıhy ınstıtýynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent