Elektr energetıkasy: jańa tehnologııalar – jańa múmkindikter

– Bul kezdeısoq kele salǵan júlde emes. Qazirgi tańda kom­panııa tehnologııalyq qam­tý kór­setkishteri boıynsha álem­degi eń ozyq elektr jelileri kom­panııalarynyń deńgeıinde. Eń basty faktiniń biri – «KEGOC» kompanııasynyń óndiristik pro­sesterin sıfrlandyrý jónin­degi jumysy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń saılaýaldy platformasynda aıtylǵan «Zamanaýı, «aqyldy» tehno­lo­gııalar engizý arqyly energe­tıka­lyq júıeni modernızasııa­laý» týraly tapsyrmasyn júze­ge asy­rýmen tikeleı baılanysty.

Qazirgi tańda «KEGOC» AQ energetıka salasyna ınno­va­sııa engizip otyrǵan bas­ty draıverlerdiń biri bo­lyp otyr. О́ıtkeni kompanııa­nyń bola­shaqtaǵy damýy halyq­aralyq tájirıbe men álemdegi elektr qýaty salasyndaǵy negiz­gi trend­terdi, atap aıtsaq ıntellektýaldy júıelerdi (Smart Grid) tanyp-bilýge negizdelgen.

Álemdik qýat kózi «ener­getı­kalyq almasý» dep atalatyn jańa kezeńge, ıaǵnı burynǵy qýat kózderimen salystyrǵanda, basty aıyrmashylyǵy – jań­ǵyr­maly energııa kózderi, shek­siz resýrstardy (kún sáý­lesi, jel jáne basqa da energııa­lar­dy) paıdalana otyryp, taza eko­lo­gııalyq jaryqqa qol jet­kizý kezeńine aýysyp jat­qany eskerildi.

– Intellektýaldy elektr jelilerin qurýdaǵy negizgi maqsat qandaı jáne ondaı jelilerdiń negizgi quramdas bóligi ne?

– Qazaqstannyń Birtutas elektr energetıkalyq jelisiniń (BEJ) Júıeli operatory sanalatyn «KEGOC» AQ-nyń bul ju­mystaǵy negizgi maqsaty onyń ornyqty jumys isteýin qam­tamasyz etý.

«KEGOC» AQ «Sıfrly Qazaq­­stan» memlekettik baǵ­dar­lamasy aıasynda Smart Grid elementterin birneshe joba arqyly engizip jatyr. Atap aıtsaq, bul ótpeli pro­ses­ter­di monıtorıngteý jáne bas­­qarý (WAMS/WACS) júıe­­­sin engizý, sonymen qatar «BEJ jumysynyń rejim­derin basqarýdaǵy apatqa qarsy ortalyqtandyrylǵan júıe men rejimdi avtomatıka jú­ıesin engizý» jobalary. Soń­ǵy joba óz kezeginde eki qu­ram­das bólikten turady – apa­tqa qarsy avtomatıkanyń or­ta­lyqtandyrylǵan júıesi (AQAOJ) jáne jıilik pen qýattylyqty avtomatty túrde retteý júıesi (JQARJ). Atap aıtqanda, WAMS/WACS de­genimiz, bul – energııa jú­ıesiniń berik jáne turaq­ty jumysyn qam­typ, erte eskertýdiń jetil­dirilgen tehnologııasy. WAMS quramdas bóligi – energııa jú­ıe­siniń ártúrli núktesindegi ju­mys rejimin qarqyndy túrde mo­nı­torıngteý maqsatynda ener­­gııa júıesiniń negizgi ól­shem­derin ýaqyt boıynsha asa dál sınhrondy túrde ólsheýge ne­­giz­­delgen ólshemniń keń aýmaq­­ty júıesi.

WACS bolsa – apattyń aldyn alý úshin jáne onlaın re­jimde tutynýshylardyń jary­ǵyn sóndirip nemese generator­dy qaıta qosýǵa kómektesý úshin WAMS-tyń vektorly ól­­shem­derin paıdalanatyn keń aýmaq­ty basqarý júıesi. Onyń ústi­ne WACS júıesi energııa jú­ıesinde apat bolǵannan ke­ıin jekelegen aımaqtardy (alǵash­qy múmkindikten-aq) avtomatty túrde jaryqqa qosa alady.

– Baqytjan Tóleýqajy­uly, bul jobalardy júzege asy­­rý qandaı nátıje beretinin qys­­qasha aıtyp bere alasyz ba?

– WAMS/WACS jobalaryn júzege asyrsaq, birqatar qosalqy stansa men elektr stansasynan túsetin aqpa­ratty WAMS ólshemi negizinde qaıta óńdeýge bolady. Qandaı da bir olqylyq tabylsa, elektr rejimi avtomatty túrde ruq­sat etilgen shegine túse­di. Bul elimizdegi BEJ júıesi­niń beriktigin arttyryp, apat ke­zinde tutynýshylardyń ja­ryǵyn óshirý faktileriniń sanyn azaıtyp qana qoımaı, elektr taratý jelilerindegi ót­kizý qýatyn barynsha mol paı­dalanýǵa múmkindik beredi. Atap aıtsaq, WAMS/WACS jo­ba­lary engizilgennen keıin «Sol­tústik-Shyǵys-Ońtústik» elektr ótkizý jelisiniń qýatyn shamamen 200 MVt-qa arttyrady.

Apatqa qarsy avtomatı­kanyń ortalyqtandyrylǵan júıe­sin (AQAOJ) iske qosý Qazaq­­stan­nyń energııa júıesin­degi apatqa qarsy proses­terdi adamnyń áre­ketinsiz oqshaý basqarý reji­min orta­lyq­tandyrylǵan apat­qa qarsy basqarýǵa aýystyra otyryp, osy shaqqa ornatýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı AQAOJ Qazaq­stannyń BEJ júıesin múlde basqa deńgeıge kóteredi.

Jıilik pen qýattylyqty avtomatty túrde retteý júıesi (JQARJ) Qazaqstannyń BEJ men Reseıdiń BEJ shekara­syn­daǵy qýat saldolarynyń ótýin josparly málimettermen nólge deıin teńestirý maqsatynda prosesterdiń málimetin avtomattandyrady. Bul generasııa men tutynýdyń josparly balansynan aýytqýdy azaıtyp, tranzıtti jelilerdi jospardan tys qýat aǵyndaryn saqtaıdy.

Osy atalǵan júıelerdi jumysqa qosa otyryp, biz zamanaýı «aqyldy» tehnologııalar­dy engizý arqyly Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń elektr jelileri júıesin jańǵyrtý mindetterin oryndaımyz.

– Men durys túsinsem, bul jobalar qazir jumys istep turǵan elektr jelileri men shaǵyn stansalarda iske asyp ja­tyr ǵoı. Al jańa energııa ny­sandaryn iske qosýǵa da­ı­yn­­dyq qalaı júrip jatyr?

– Jalpy, «KEGOC» AQ-na qarasty qazir jumys istep tur­ǵan nemese salynyp jatqan ener­gııa nysandarynda Ulttyq elektr toraptarynyń belsendi-beıimdeý júıesin qurýǵa qajet­ti elementterdiń bári qazir­den bastap engizilip jatyr. Meniń aı­typ turǵanym – relelik qo­rǵanys pen avtomatıkanyń sıfr­ly qurylǵylary (RZA), dıs­petcherlik baqylaý men aq­­parat jınaý júıesi (SCADA), sondaı-aq elektr energııa­sy­nyń kommersııalyq esebiniń avto­­mat­­tandyrylǵan júıesi (EKEAJ).

Dál osy elementterdi qol­daný arqyly bir jyl buryn kom­pa­nııanyń tarıhyndaǵy eń iri joba­lardyń biri – «Soltús­tik-Shyǵys-Ońtústik tranzıti­niń 500 kV ÁJ qurylysy» (shyǵys tranzıt) júzege asqan bolatyn. Bul el ekonomıkasy úshin asa mańyzdy joba, sebebi joǵary voltti jeli Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qatysýy­men ótken jalpyulttyq tele­­kópir barysynda iske qo­syl­dy. Tele­kópir barysynda «Shúlbi SES (Semeı) – Aq­toǵaı – Tal­dyqorǵan – Alma» baǵy­tyn­da­ǵy 500 kV joǵary voltty jelileri iske qosylǵan edi.

Tórt jyl ishinde, sonyń ishin­de 2014 jyldan bastap 2018 jyl aralyǵynda uzyndyǵy 1700 shaqyrymnan asatyn joǵary voltty jeliler, jańadan 500 kV klasty «Semeı», «Aqtoǵaı» jáne «Taldyqorǵan» úsh shaǵyn stansasy salyndy. Onymen qosa zaman talabyn es­­kere otyryp, qýaty 1150 kV «Ekibastuz» shaǵyn stansasy, qýaty 500 kV «О́skemen» sha­ǵyn stan­salarynda ashyq bólý qurylǵylary ashyldy, sondaı-aq Shúlbi SES qýaty 220 kV ashyq bólý qurylǵysy iske qo­syl­­ǵan bolatyn. Qýaty 500 kV «Alma» shaǵyn stansasy ke­ńeı­­tilip, qaıta qurastyrýdan ótti.

 Basqa da jobalarǵa toqta­lar bolsam, «Pavlodar energııa túıininiń Qazaqstannyń Bir­yń­ǵaı elektr energııa jú­ıe­leri­men baılanysyn kúsheıtý» at­ty jobanyń aıaqtalǵanyn aıta keteıin. Osy óńirdi Qazaq­stannyń BEJ baılanystyryp turǵan qolda bar elektr qýatyn taratý júıelerine qosymsha retinde «О́nerkásiptik» shaǵyn stansasy men «EEJ» AQ (Eýro­azııalyq energııa korpora­sııasy) ortasynan qýaty 220 kV bolatyn jańa elektr qýa­tyn berý jelisi salyndy. Osy jumystar jalpy energııamen qamtıtyn jáne energııa taratatyn kásiporyndarǵa Pavlodar qalasy men osy oblysta ja­ńadan salynyp jatqan ón­diristerdi qýatty elektr júıe­simen qamtýǵa múmkindik berdi.

Bıyl «KEGOC» AQ «Ulttyq elektr jelilerin jańǵyrtý 2 kezeńi» jobasynyń aıasynda Túlkibas shaǵyn stansasy men Bórli shaǵyn stansasynyń ara­syndaǵy qýaty 220 kV aýa jeli­siniń qurylysyn sátti aıaq­tady. Bul joba Jambyl jáne Túr­kistan energııa túıinindegi elektr qýat arttyrýda asa jo­ǵary mańyzǵa ıe. Qýaty 220 kV Túlkibas-Bórli aýa jelisin ju­­mysqa engizý arqyly 220 kV qýat­ty Kentaý-Qarataý jáne Shym­­kent-Jambyl tranzıti men qýa­ty 500 kV L-5169 Shymkent-Jam­byl jelisin jóndeýge ji­ber­­­gen kezde týyndaıtyn qýat má­­­se­lesin sheshtik. Onyń ústine, bul jobalar Qazaqstan Respýb­lı­­­ka­sy­nyń ońtústik óńirindegi elek­tr energııa qýatyn arttyrdy.

Sonymen qatar bul sala­da­ǵy mańyzdy oqıǵalardyń bi­ri retinde 2019 jyldyń 1 qań­­t­arynan bastap «100 naqty qadam» Ult josparyn júzege asyrý aıasynda jańa elektr naryǵy iske qosylǵanyn atap ótý kerek. Jańa elektr naryǵy elektr energııasynyń jalpy na­ry­ǵyn eki túrli segment – elektr energııa jáne elektr qýaty na­ryq­taryna bóldi.

Qýat naryǵy «biryńǵaı satyp alýshy» modeline negiz­delip, jańa elektr nysandaryn salýǵa jáne qazirgi qýat ón­di­rý­shi nysandardy qaıta jań­ǵyr­týǵa qajetti qarajat tartýǵa aı­tarlyqtaı yqpal etip otyr. Iаǵnı eldiń biryńǵaı elektr ener­gııa jelilerindegi elektr qýaty­na degen suranysyn qana­ǵat­tandyra alady.

– Baqytjan Tóleýqajy­uly, ózińiz biletindeı, osy jyldyń basynda qýattylyq naryǵymen birge, Bıllıng júıesi iske qosylǵan. Onyń ereksheligi nede?

– Bul júıe «Júıeli qyz­met kórsetý prosesterin jetil­dirý» jobasynyń aıasyn­da júze­ge asty. Osy júıe­niń arqasynda júıeli qyz­metterdi avtomattandyryp, búkil málimetterdi sıfr­lan­dyrýǵa múmkindik týdy. Bul klıenttermen jumys isteý baǵytyn jetildirýdegi úlken qadamnyń biri desek bolady. Engizilip jatqan ózgeristerdiń aýqymyn alyp qarasaq, biz­diń kompanııanyń Bıllıng jú­ıesin biregeı dep ataýǵa negiz bar. Tutynýshylarǵa sapaly qyz­met kórsetý esebinen, son­­daı-aq ózara eseptesý pro­sedý­ralarynyń jedeldigi men ashyq­tyǵy esebinen Kompanııa qyz­metiniń tıimdiligi áldeqaıda artty.

Biz bul júıe ishindegi úsh shaǵyn júıeniń, atap aıtsaq ke­lisimsharttardy basqarý, esep jáne qarjy júıeleriniń ju­mysyna saraptama júrgizdik. Jańa júıede kelisimsharttardyń reestiri jasaldy, oǵan 2018-2019 jyldardaǵy 2 myńnan asa (kelisimshart, qosymsha keli­simder, kelisimsharttardyń qo­sym­shalary) jazba endi. Al esep pen balanstardyń máli­metteri negizinde 2019 jyldan bastap tutynýshylarǵa tólem jasaý úshin 7 myńnan asa elek­trondy qujat berildi. Jańa júıeni engizýdiń negizgi paı­da­synyń biri – Kompanııa tutyný­shy­larynyń kórsetilgen qyzmet sa­pa­syna qanaǵattaný deńgeıi ósti.

KEGOC tutynýshylary kompanııa jumysyndaǵy ja­ǵymdy ózgeristerdi, atap aıt­saq málimetterdi óńdeý ýaqy­ty azaıǵanyn, búkil qajetti aq­parattardy, sonyń ishinde, tólem qujattaryn bir ortalyq­tan alý múmkindigi paıda bolǵanyn aıtady. Budan ózge, tutynýshynyń jeke kabıneti arqyly, ıaǵnı, energııa naryǵyndaǵy 300-ge jýyq sýbekt kelisimshart­tar­dyń jaı-kúıi men statıs­tıka­lyq aqparatyna, qarjy­lyq qujattarǵa qol jetkizip, esep­terdi baqylaı alady. Osylaısha, KEGOC-pen ózara is-áreket ornatady. Osy­nyń ná­tıjesinde Bıllıng júıe­sin­degi operasııalardyń kóbi bir tetik arqyly sheshiledi, kom­panııa ishinde, fılıaldar ishinde qujattardy kelisý avtomatty túrde júzege asady. Tutynýshylarǵa qatysty da osyndaı múmkindik bar. Son­dyqtan qazir biz monıtorıng­teý men esepke ýaqyt óltir­meıti­ni­mizdi aıtpasa da túsinikti shyǵar dep oılaımyn. Eń bastysy, qazir qate jiberý táýekeli barynsha azaıdy.

– Bıllıng júıesin budan ári damytýǵa bola ma?

– Osy jyldyń sońyna de­ıin kólemderdi sáıkestendirý akti­lerine, kommersııalyq esep qu­ryl­ǵylaryn sáıkestendirý akti­lerine elektrondy sıfrly qoltańba (ESQ) arqyly qol qoıý tetigin engizýdi josparlap otyrmyz. Iаǵnı qujattarǵa qaǵazda qol qoıyp, mór basylmaıdy. Bul jumysymyzdy, ásirese arnaıy fılıaldardaǵy qyzmetkerlerdiń jumysyn áldeqaıda jeńildetedi, sondaı-aq poshtamen hat jiberýge kete­tin shyǵyndy azaıtady. Sony­men qatar, kelesi jyly elektr qýaty naryǵymen baılanys­ty qosymsha quramdas bólikti en­gizý arqyly júıeniń qyzmetin keńeı­tý josparlanyp otyr.

– Baqytjan Tóleýqajy­uly, áńgimemizdiń negizgi ta­qy­ry­byna orala otyryp, eli­­mizde ıntellektýaldy ener­gııa júıesi qashan qu­ry­la­ty­nyn suraǵym kelip otyr?

– Intellektýaldy energııa júıesin salý óte aýqymdy min­det, ol aıtarlyqtaı resýrstar­dy talap etedi. Degenmen, uzaq­merzimdi bolashaqta memle­kettik deńgeıdegi tıisti sheshim­derdiń arqasynda ol mindetti oryndaýǵa bolady. Ol úshin elimizdiń ıntellektýaldy energetıkasyn damytý týraly memlekettik tujyrymdamany jazyp, qabyldaý kerek. Bul tujyrymdama álemdegi ozyq tájirıbeni eskerip, ıntellek­týaldy energııa júıesiniń maq­satty arhıtektýrasyna negiz­delýi kerek.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Jaqsylyq MURATQALI,

«Egemen Qazaqstan»