Shápıbaıaý… bul ándi tyńdaǵanda qııal shirkin erikten tys bir sıqyrly sezimmen áldılep, ártúrli kórinis, tańǵajaıyp eles dúnıesine engizedi. Altyn aıy qalqyǵan maqpal tún. Haqqa múlgigen tym-tyrys jaılaý. Kúmisteı jaltyraǵan ózen aıdyny. Bir qıyrdan júrek taldyra estilip jatatyn jylqyshylar áni… tóńirek sútteı uıyp, tynyp qalǵan. Ittiń de úni óshken. Oıda joqta eleń etkizetin oqys dybys ta joq. Dabyr-dúbiri zorǵa basylatyn bir sáýletti aýyl qulaqqa urǵan tanadaı uly tynyshtyq qushaǵyna engen. Tek… tek aýyl shetinde oqshaý turǵan boz úıdiń shyraǵy sónbepti. Aıaǵyn mysyqsha lypyp basqan jigit boz úıdiń esigin asha qalǵanda-aq kireýke shymyldyq aldynda móldirep otyrǵan Shápı qyzǵa tań-tamasha bop, áp-sátte tili baılandy ma, táńir-aý, ıá, áp-sátte esin jıyp, dyzyldap turǵan tiline basqa bir sóz ilinbeı:
Degende Shápıbaıaý, Shápıbaıaý,
Atymdy talǵa baılap keldim jaıaý-aı!
Atymdy talǵa baılap kelsem jaıaý,
Shápı qyz otyr eken uıqyly-oıaý-aı! – dep óz kózine ózi senbegendeı úzdige umsynady, budan ári ne derin bilmeı.
Jupar lepti dala túni. Boz úıde sulýlyq perishtesindeı bop, kúlimsiregen Shápı qyzdyń osy beınesin elestetip kóreıikshi. Ol dáıim kóz aldyńda til baılaǵan tylsym sezimmen ózine tartyp, qol jetpeıtin armandaı ishqusa ǵyp, júrekti beımaza kúıge túsiredi. Osy qumarlyq, ishteı bulqynystyń ózi jan rahatyndaı seziletin qandaı ǵana lázzat deseńizshi! Sen sulýlyqqa masattanǵan bir essiz muńlyqsyń. Dúnıeniń bar-joǵy qaperińe de kelmeıdi. О́zińdi-óziń umytyp, qulaı berilip, Shápı qyzǵa kirpik qaqpaı qarap qalypsyń. Ne sıqyr bul?
«Shápıbaıaýdy» neshe ret tyńdasań da sol bir aıly tún… jeke turǵan boz úı… aq kireýke shymyldyq aldynda móldiregen Shápı qyz dál osy sátte jibekteı esilip bara jatqan tátti áýez birdeme deýge únińdi shyǵarmaı tolqytady-aı bir! Taǵy da «bul ne degen qudiret!» deımin, mysym quryp. Iаpyr-aı, qandaı júrektiń tebirenisi bul? Ándegi túngi kórinis, Shápı qyzdyń otyrysy, sútteı uıyǵan uly tynyshtyqty buzbaı balbyraǵan syrly áýez tolyp jatqan ǵajaıyp ánderimizdiń qaısysynda bar edi? Basqa bir ánge uqsasaıshy… uqsamaıdy! Ǵaıybynan quıylyp túsken sezimniń jan-júrekti eljiretken áserimen arbap, adamnyń asqaq qııalyn odan saıyn bıiktetip jiberedi. Bul – kóshpeli elde ósken dala jigitiniń súıispenshilik romantıkasy!
* * *
«Shápıbaıaý» sırek oryndalady. Sonysy jaqsy. Jıi-jıi aıtylatyn án qansha keremet bolsa da bir kúnderi tyńdaýshysyn jalyqtyrady, yǵyr qylady, oǵan degen qushtarlyq birte-birte salqyndaı beredi. Sóıtip qatardaǵy ánderdiń biri sekildi o bastaǵy qadir-qasıeti, áser-kúshi solǵyndaǵandaı bolyp, burynǵydaı eleń etkizip emirentpeıdi. Al «Shápıbaıaý» saǵyndyryp-ańsatyp júrse de, eshýaqytta óziniń syr-sıpatyn joıǵan joq, qushtar júrektiń yntyq jyry bop kúni búginge deıin jan-júrekti baýraýmen keledi. Tek bir ǵana «Bul qalaı?» degizetin bir jeri bar, ol:
A-ho-oý, qaılym jyraı,
A-ho-oý, qaılym jyraı,
A-ho-oý, qaılym jyraı,
paı-paı-paı-paı- a-aı,
bádávı, bádávı, arman-aı! – dep úzdiktire aıtylyp júrgen qaıyrmasynyń mán-maǵynasy túsiniksiz bop jatqanyna eshkimniń mán bermeýi. Osy qaıyrmadaǵy ár sózge oılana qarasań mundaı maǵynasyzdyqtyń qalaı bolyp ketkenine eriksiz bas shaıqap, tańǵalasyń. Qońyr úndi barıtondar osylaı dep, balbyratady, ǵajaıyp romans oryndaǵandaı bolyp. «Shápıbaıaýdyń» jup-jumsaq, bııazy áýezi, ánshiniń áserli úni ǵana jan súısindiredi. Al myna qaıyrma… osynyń «qupııa syryn» zerttep bileıinshi degen beımaza oımen bir kúni konservatorııaǵa kelip, professor Beken Jylysbaevpen suhbat qurdym:
– Beke, «Shápıbaıaý» jóninde pikirlessek… bul ándi ózińiz eń tańdaýly tenorlar, barıtondar oryndasa dep, báıek bop júresiz. Ony ózińizden talaı ret tyńdadym.
– Ne bilgiń keledi?
– «Shápıbaıaýdyń» qaıyrmasy maǵynasyz sózderdiń turaqty tirkesine aınaldy, Beke. Osy qaıyrmany belgili ánshilerimiz… ıá, barıtondarymyz, úni bııazy tenorlarymyz úlken sahnalarda roıal súıemelimen oryndap júr.
– Dombyramen aıtatyn ánshiler de bar.
– Beke, osy shirkinder «Qaılym jyraı», «Bádávı… bádávı» deı bere me?
– Oı, qudaı-aı, tipti keıbireýi «Bádáýı» deıdi ǵoı. Anamyz terbetken tal besikte ánmen aýyzdanyp, ánmen óstik. Qazaq ániniń sózindeı maǵynaly sóz joq. Ony óz shákirtterimniń zerdesine quıýmen kelemin. «Shápıbaıaýdyń» álgi qaıyrmasy jóninde «bulaı emes» deýmen talaı ret taýsyla sóılep, júıkemdi tozdyrǵandaı boldym. Ánshiler zerdesiz bop barady. Oryndaıtyn áni ne deıdi, oǵan mán berip jatqan joq. Tek daýysqa basa beredi. Bul jaǵynan orys ánshilerinen úırený kerek. Olar án sózin túsinip oryndaıdy. «Shápıbaıaýdyń» qaıyrmasyndaǵy júregi ottaı janǵan ǵashyq jigittiń ózin kútip otyrǵan súıiktisin kórgen sáttegi tańǵalysy… e, ol jaı sózben beıneleýge bolmaıtyn mahabbat shattyǵy emes pe, a? О́zin taǵatsyz kútip otyrǵan perishtesin kórgen sátte:
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
paı-paı-paı-paı-aı,
bóde úı, bóde úı, arman-aı! – dep, bar dúnıeni umytqandaı bolady ǵoı, mahabbattyń erke bulany! «Shápıbaıaýdyń» tól qaıyrmasy osy… osy! «Qaılym jyr-aı» degen ne sóz, ol? Olaı emes, «qaıran jar-aı!» . Jar súıispenshiligi! Sezimniń «ah» degizýi, bul! Al «Bádávı» degen ne? Sondaı da sóz bola ma eken, qazaqta, a? Jáne bizdiń ana tilimizde «v» degen árip joq qoı, tegi, a? Orystanyp bittik pe, ne sumdyq bul? Júregim aýyrady osy bir sóz úshin de. Qazaqta «bádávı» emes, «bóde» degen eskirgen, qoldanystan umyt bolǵan sóz. Onyń maǵynasy bólek, oqshaý, ońasha, jeke, dara degen uǵymdy bildiretinin eskilikti ánshilerden talaı ret estip óstik. Bul sózimdi shejire kókirek Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı О́mirzaqov, Júsipbek Elebekov… osy keremetterdi kóp tyńdaıtyn Sháken Aımanov, Káýken Kenjetaev jáne eldegi qart ánshilerdiń aýzynan da estýge bolady.
Professor Beken Jylysbaev osylaı dedi de, krıstalnyı taza, kúmisteı syldyraǵan náp-názik únmen «Shápıbaıaýdy» tamyljytqanda men tańǵajaıyp serenada tyńdap otyrǵandaı hal keshtim.
Osy oqıǵadan keıin, ıá, dál sol bir kezde qyrýar halyq ánderi men sal, serilerdiń ánderin júıeli túrde ánshi Qaırat Baıbosynovtyń oryndaýynda radıoǵa (bul kezde men mýzyka redaksııasynyń bas redaktorymyn – I.J.) jazdyryp júrgen edik. Qaıratty redaksııaǵa shaqyryp alyp, «Shápıbaıaýdyń» mán-jaıyn túsindirip, qaıyrmasyndaǵy maǵynasyzdyqty jóndeýdi aqylǵa saldyq. Beken Jylysbaevtyń áńgimesinen keıin Káýken Kenjetaev, Sýat Ábýseıitovtermen de pikirlesip, Júsipbek Elebekovtiń de sózin tyńdap, anyq jaıǵa kózimiz jetti. Qaırat Baıbosynov «Shápıbaıaýdy» bıpazdap, tól qaıyrmasyn asyq júrektiń «ah» degizgen sezimimen:
Degende Shápıbaıaý, Shápıbaıaý,
Atymdy talǵa baılap keldim jaıaý.
Atymdy talǵa baılap kelsem jaıaý,
Shápı qyz otyr eken uıqyly-oıaý.
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
paı-paı-paı-paı-aı,
bóde úı, bóde úı, arman-aı!
Boz úıge aı sáýlesi nuryn tóget,
Shápı qyz sálem aıtyp «kelsin» dep ed.
Shomylǵan aıdyn kólde aqqýdaı bop,
Burań bel sylań etip shyǵa kelet.
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
A-ho-oý, qaıran jar-aı,
paı-paı-paı-paı-aı,
bóde úı, bóde úı, arman-aı! – dep móldirete tolǵady.
«Shápıbaıaý» Qaırat Baıbosynovtyń oryndaýynda radıodan berile bastady. Bir kúni Qazaqstannyń halyq ártisi Káýken Kenjetaev telefon soǵyp, rızashylyǵyn bildirip: – Iаpyr-aı, «Shápıbaıaýdyń» baǵy endi ashyldy-aý! Kóshpeli eldiń naǵyz klassıkalyq romansyn tyńdaǵandaı boldym, – dedi.
Ilııa JAQANOV,
Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor, óner zertteýshisi