Klımattyń ózgerýi kóz juma qaraıtyn másele emes

Pıreneı túbegindegi sammıt resmı túrde 2 jeltoqsanda bas­talǵan. Alaıda klımat jónin­degi kelissózderge bir jumadan keıin ǵana shartaraptyń nazary aýdy. О́ıtkeni buǵan deıin jahandyq jylynýǵa qatysty jalyndy sóz­derimen jadymyzda qalǵan Greta Týnberg Madrıdke kelip, shaharda ótken sherýde sóz sóıledi. Buqaralyq aqparat quraldarynyń dere­gine súıensek, Ispanııa asta­nasyn­daǵy narazylyq aksııasyna 500 myń adam qatysqan. Kó­shege shyq­qandar álem elderi kósh­bas­shylarynan klımat óz­gerýine nazar aýdaryp, kómir­qyshqyl gazyna qatysty  mindettemelerin oryn­daý­dy talap etken.

«Aıta aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» demekshi, Greta jahandyq jylyný jónindegi narazylyq aksııalarynan esh ná­tıje shyqpaǵanyn alǵa tartady. Onyń sózine sensek, ke­ıingi eki jylda parnıktik gazdy shy­ǵarý kólemi artpasa, kemigen joq. Týnbergtiń sózimen ǵa­lymdar da, qoǵam belsendileri de kelisedi. О́ıt­keni jahandyq jylyný týraly másele áli kúnge deıin kelis­sózder alańynda laıyqty talqy­lanǵan joq.

О́tken aptanyń basynda jarııa­lanǵan «Kómirtegi bıýd­jeti» dep ata­latyn zertteý Parıj kelisimi qoıǵan min­dettemelerdi álem el­deri qalaı oryndap jatqanyn anyq­t­aǵan eken. Atalǵan qujatta parnıktik gazdy shyǵarý kólemi ót­­ken jylmen salystyrǵanda 0,6 paıyzǵa artqany aıtylǵan. Klı­mat áserin zertteý jónindegi Potsdam ınstıtýtynyń dırektory Ioan Rokstremniń sózine súıen­sek, keler jyldan bastap kómir­qyshqyl gazyn azaıtýǵa kirisý qajet. Keıin kesh bolýy ábden múmkin.

 Jıynda ne talqylandy?

Áıtse de sammıt barysynda osy máselege qatysty bir­qatar kelissóz júrgizildi. Ázirge kómir­tegi gazyn shyǵarýdy azaıtý bo­ıynsha alǵashqy qadamdar jasaldy. Biraq áli de túıini tar­qamaǵan túıtkilder jeterlik. Máselen, parnıktik gazdy shy­ǵarý kólemi qalaı eseptelýi tıis? Nemese óz mindetin oryndaǵan memleketter keleshekte qalaı áreket etýi kerek?

Jalpy, bul suraqtardyń ma­ńyzy zor. О́ıtkeni óz min­detin oryndaǵan memleketter aýaǵa kómirqyshqyl gazyn­ bólý­­diń kóbeıýine janama áser etip otyr. Mysaly, Ger­ma­nııa, Ulybrıtanııa jáne Fran­sııa sekildi damyǵan elder par­nıktik gazdy shyǵarý kólemin aıtarlyqtaı azaıtty. Osylaısha «Tumandy Al­bıon­nan» tuman tarqap, Eı­fel munarasyn tútin baspaı, nemister taza aýamen tynystaı bastaǵan. Alaıda atal­ǵan elder tutynatyn taýarlar álemniń basqa bóligindegi kó­mirqyshqyl gazynyń artýyna sep bolyp otyr. Máselen, Parıj kelisiminen keıin Batys Eýropa elderiniń Qytaıdan satyp alatyn taýarlary kúrt artqan. Bul óz kezeginde Qytaıdyń parnıktik gazdy kóp shyǵarýyna jol ashty. Sondyqtan eldiń geografııalyq shekarasynan ǵana shyǵatyn kómirqyshqyl gazyn ǵana emes, sol memleket tutynatyn búkil taýardy óndirýden shyǵatyn parnıktik gazdyń kólemin anyq­taý óte ózekti.

Sonymen qatar sammıt barysynda Parıj kelisiminiń 6-babynda aıtylǵan «kómirtegi naryǵy» kelissózine qatysty qarar qabyldanbady. Bul másele tolyqqandy sheshilmese, keleshekte talaıǵa deıin jyr bolmaq. Memleketter kómirtegin azaıtýǵa emes, onyń tehnıkalyq jaǵyna nazar aýdaryp ketti. Iаǵnı, par­nıktik gazdy shyǵarý kólemi burynǵy qalpynda qala bermek. Mundaı jaǵdaıda jahandyq jylynýdyń odan ári qarqyn ala beretini belgili. Al ǵalymdar jedel shara qabyldaý qajet ekenin aıtyp dabyl qaǵyp otyr.

Sammıt barysynda jalpy quny 37 trıllıon dollarǵa teń ónerkásipterge basshylyq etetin 631 ınvestor klımattyń ózgerýimen kúresip, Parıj keli­siminde kórsetilgen maqsatqa jetý úshin álem elderiniń basshy­laryn áreket etýge shaqyrdy.

 Basqalar ne deıdi?

Negizi BUU-nyń sammıti Chılıde ótýi tıis-tuǵyn. Alaıda el astanasy Santıagodaǵy jappaı sherýdiń saldarynan jıyndy Pıreneı túbegine aýystyrýǵa týra keldi. The Guardian ba­sy­­lymynyń málimetinshe, teh­nıkalyq turǵydan is-shara­ny ótkizýshi Chılı sanaldy. Sam­mıtke qatysty búkil qujatta Chı­lıdiń logosy men belgileri bar. Oǵan qosa, Chılıdiń ókili Kero­lına Shmıdt búkil mańyzdy jıyn­ǵa qatysyp, keıbirine tóraǵalyq etti.

Sonymen qatar bul sammıtke muhıt tazalyǵy týraly másele kóterip júrgen belsendiler de kelgen-tuǵyn. Olar shekten tys balyq aýlaýǵa tyıym salý, plastıkalyq qoqysty, hımııalyq jáne basqa da qaldyqtardy mu­hıtqa aǵyzbaý kerek ekenin aıtady. Olardyń paıymdaýynsha, bul teńiz túbindegi balyqtar men jándikterdi qorǵap, muhıtqa táýel­di mıllıard adamǵa paıda ákelip qana qoımaı, klımattyń ózgerýin retteýge úles qospaq. О́ıt­keni muhıt sýy taza bolǵan jaǵdaıda ǵana kómirqyshqyl gazyn kóbirek sińiredi.

Shartarap kóshbasshylarynyń nazaryn aýdarýdy kózdegender Ispanııa astanasynyń túkpir-túkpirine túrli sýretter salyp jatyr. WWF jáne Prado óner galereıasy tanymal kartınalardy ózgertip, jahandyq jylynýdyń saldaryn kórsetýge tyrysqan. Máselen, dańqty sýretshi Dıego Velaskes salǵan Ispanııa koroli IV Fılıpptiń portreti ózgertilip, patshanyń aty moınynan sýǵa batqany keı­pinde beınelengen.

Utatyn kim, utylatyn kim?

BUU sammıtine 190 elden ókil qatysýda. Áıtse de jahan­dyq jylyný týraly sóz qozǵalǵanda, eki qurlyqty erekshe atap ótý kerek. Onyń biri – Aýstralııa. BUU-nyń parnıktik gazdy shyǵarý jónindegi esebine súıensek, qa­­zirgi tańda máńgi jasyl qur­lyqqa álemdik lastanýdyń 1,3 paıyzy tıesili. Iаǵnı, lastaýshylar tiziminiń 16-satysyna jaıǵasqan. Áıtse de, 40 elge qa­raǵanda kómirqyshqyl gazyn ar­tyq shyǵarady. Sondaı-aq jan basyna shaqqandaǵy parnıktik gaz kólemi jóninen álemde birinshi orynda tur.

Aýstralııa kómir satý bo­ıynsha eshkimge des bermeıdi. Bul óndiristiń parnıktik gazdy kóp bóletini belgili. Osyǵan baılanys­ty Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elder atalǵan máseleni ońtaıly sheshýge ynta tanytpaı júrgen Aýs­tralııa basshylyǵyn syn­ǵa aldy. Alaıda el bıligi klı­mat­­tyń ózgerýine qatysty eki­ushty kózqaras ustanady desek qatelespeımiz. Bir jaǵynan óz mindetin tolyqqandy oryndaýǵa asyq­pasa da, ekinshi jaǵynan kelis­sózderge belsendi aralasyp keledi.

Jahandyq jylyný áser ete­tin ekinshi qurlyq – Afrıka. Bul qurlyqty mekendegen elýge jýyq eldiń jalpy kómirqyshqyl gazyn shyǵarý kólemi 4 paıyzǵa jeter-jetpes. Alaıda BUU-nyń málimetine saı, klımattyń ózge­rýine qatty áser etetin aımaq ta osy Afrıka.

Álemniń basqa buryshynda parnıktik gazdy azaıtý máselesi talqylanyp jatsa, munda ja­han­dyq jylyný saldarynan týyndaǵan apattardyń aldyn alý mańyzǵa ıe. Sondaı-aq kómir­qyshqyl gazyn az paıdalaný arqy­ly ekonomıkany damytý da nazar aýdarýdy talap etedi. Biraq bul eki máselege kóp qarjy kerek. Al Afrıka elderiniń basym bóligi kedeıshilikte ómir súretini belgili. Iаǵnı, qara qurlyq úshin qarajat tabý qıyn bolyp tur.

BUU-nyń esepteýine súıen­sek, Sahara mańyndaǵy elder ja­handyq jylyný saldarymen kúresý úshin jyl saıyn 50 mıllıard dollar qajet etedi. 2017 jyly damyǵan elderdiń klımat ózgerýimen kúresýge qatysty ból­gen qarajaty 54,5 mıllıard dollarǵa jetken. Alaıda damýshy elderdegi jemqorlyq sekildi túıtkilder kesirinen bólingen qarjy kózdelgen maqsatqa jetpeı jatady. Al Tabıǵat ana adamzat jemqorlyqty qashan jeńedi eken dep qarap otyrmaıtyny aıt­pasa da belgili. Onyń saldary anyq baıqalady. Qazirdiń ózinde Afrı­kada shól, tasqyn, sıklon kúrt kóbeıgen.

Qysqasy, Madrıdtegi BUU-nyń klımattyń jylynýyna qa­tysty kezekti sammıti álem nazaryn aýdar­ǵanymen, naqty iske kelgende qaýqarsyzdyq tanytty. AQSh, Qytaı sekildi alpaýyt elderdiń bıligi jahandyq jylynýdy jete túsinbeı, máseleni túpkilikti sheshý ne­ǵaıbyl. Osy­laısha jahandyq jylynýdyń jaǵdaıy kelesi jıyn­­ǵa deıin qaz- qalpynda qala bermek.