DÚBIRGE TOLY DÚNIE

TAZA ISLAMNYŃ JARShYSY DÚNIEDEN OZDY Islam dúnıesindegi aıtýly tulǵanyń biri, álemdegi eń kóne jáne eń iri “Ál-Azhar” ıslam ýnıversıtetiniń rektory, Egıpettiń bas mýftıi bolǵan sheıh Mýhammad Saıd Tantaýı Saýd Arabııasyna sapary kezinde qaıtys boldy. 82 jastaǵy dinı jáne saıası qaıratker qurmetti qonaq re­tinde korol Feı­sal­dyń “Islamǵa sińir­gen eńbegi úshin” dep atalatyn ha­ly­qa­ra­lyq syılyǵyn tap-syrý rásimine qatys-paqqa kelgen edi. Jurt onyń ıslam-nyń rýhanı orta­ly-ǵyna kelgen sátinde dúnıeden ozýynyń ózin qasıettilikke jorydy. Buryn aıtqan ósıetine oraı ǵulama ǵalym, taza ıslamnyń jarshysy Mádınede jerlendi. Taza ıslam dep atap aıtyp otyrǵanymyz – sheıh Mýhammad Saıd Tantaýı lańkestikke qarsy ıdeologııalyq kúreske aıryqsha mán bergen jáne ózi sonyń basynda bolǵan qaıratker edi. Onyń pikirinshe, ıslam ádilet­sizdikpen, basqyn­shylyq­pen, jazyqsyz adamdardy qyryp-joıýmen úılespeıdi. Mundaı pikirdi ıslam dinı qaıratkerleriniń kóbi aıtady, biraq sol arab, musylman elde­ri­niń talaıynda bar lańkestik uı­ymdarǵa qarsy pármendi kúres júrgize qoımaıdy, ıslam olardy qoldamaıdy deýmen shekteledi. Al Tantaýı bolsa, lańkesterdi aıyp-taý­men qatar, óziniń quzyry jet­ken dárejede ákimshilik, dinı mekemelerden lańkesterge qarsy pármendi kúres júrgizýdi talap etip otyrdy. Osy jerde onyń joǵary bıliktik, rýhanı qyzmet atqar­ǵanyn da aıta ketken jón bolar. Ol 1986 jyly Egıpet eliniń bas múftıi bolyp saılandy, al 1996 jyly prezıdent Hosnı Mú­bá­ráktiń jarlyǵymen ataqty “Ál-Azhar” ýnıversıtetiniń rek­tory, sondaı-aq Kaırdegi ataqty “Ál-Azhar” meshitiniń uly ımamy bolyp taǵaıyndalǵan. Islam atyn jamylǵan lań­kestik uıymdar negizinen osynaý qasıetti dindi ustanǵan elderde áreket etedi. Bılik oryndary men dinı qurylymdar sóz júzinde olardy aıyptaǵan bolyp, olar­men ıslamnyń joly bir emestigin málimdeýmen shektelip júrgeni de belgili. Kezinde Saddam Hýseın sııaqty dıktator ekstremıstik uıymdardy ashyq qoldap, shahıd­ter­ge eskertkish ornatqanyn da jurt umyta qoıǵan joq. Tantaýı ashyq lań­kestermen qatar, eks­tremıstik ba­ǵyt­taǵy uıym­dardy da qatty synǵa aldy. Sol úshin de ol fýn­da­mentalıster men radıkaldy dindarlar tarapynan qatty synǵa ushyrap júrdi. Soǵan qaramaı, ıs­lam­nyń tazalyǵy úshin, onyń atyn jamylǵan ekstremıstik kúsh­termen kúresin toqtatqan emes. Bálkim, onyń júrek tal­ma­synan qaıtys bolýyna da sol kú­res­tiń júıkege tıgen áseri sebepshi bolǵan shyǵar. Erekshe toqtalatyn bir jaı, Tantaýı ıslam álemindegi áıel­derdiń quqy men bostandyǵy úshin batyl kúres júrgizgen qaıratker. Birshama ıslam elderinde resmı talaptarda áıelderdiń quqy, onyń qoǵamdaǵy orny shekteýli ekeni belgili. Tipti kóp jerde sońǵy kezge deıin áıeldi súndetteý (hıtana) júzege asyp keldi. Tan­taýı­daı úlken bedeldi qaırat­kerdiń maquldaýy arqasynda ǵana densaýlyq saqtaý mınıstriniń oǵan tyıym salý jónindegi jarlyǵy júzege asty. Kóp jerde, tipti bizdiń elde de, qyzdardyń betin jaýyp turatyn oramal (nıkab) tartýy jónindegi másele aıtarlyqtaı daýǵa baryp tirelip jatady. Túrkııada ol memlekettik, saıası deńgeıge deıin kóterildi. Al Tantaýıdiń ózi basqaratyn “Ál-Azhar” ıslam ýnıversıtetinde nıkabpen júrýge tyıym jónindegi pátýasyn erlik sanasaq, oǵan qarsy konservatorlardyń shýlap qarsy shyǵýyn da túsinýge bolar. Tantaýı ıslamǵa qarsy áreket­terdiń barlyǵyna qarsy pár­mendi kúres júrgizdi. Danııada Mu­hammed paıǵambardy áj­ýa­laǵan karıkatýra jarııalanǵanda BUU-ǵa deıin hat jazyp, uly dinge ara túskeni bar. Eń bastysy – ol ózderiniń josyqsyz áreketterimen ıslam dininiń bedelin túsir­gen­derge qarsy belsendi kúreske shyqty. Mundaı qadamǵa barý kóp adamnyń qolynan kele bermeıdi. BASQANYŃ KINÁSIN ARQALAǴAN PAK NAM KI Koreıa Halyqtyq-Demokratııalyq Respýblıkasynyń Memlekettik josparlaý komıtetiniń tóraǵasy Pak Nam Kı qasaqana el ekonomıkasyn kúıretti degen aıyppen ólim jazasyna kesildi. Oǵan elde júr­gizilgen aqsha re­formasy úshin aıyp taǵyldy. Bul re-forma ótken jyl­dyń aıaǵynda júzege asyp, elde aıtar­lyq­taı qıyndyq tý­dyr­dy. Onyń ha­lyqqa qo­laısyz­dyq týdy-ratyny jaıynda bu­dan buryn jaz­ǵa­nymyz da bar. Ol eń aldymen halyqtyń azyq-túlik jónindegi qajetin ótep kele jatqan ortasha kásipkerlerge qarsy baǵyttalǵanyn jáne sonyń saldary búkil halyqqa jaısyz tıetinin aıtqanbyz. Ol bizdiń sáýegeıligimiz de emes, birden ań­ǵa­rylatyn jaı edi. Kóp ýaqyt ót­peı-aq, shyn máninde solaı bolyp sh­yqty, kazarmalyq tártip or­nyq­qan elde sol reforma júzege asqan kezde halyq burynǵydan da kúı­zele tústi. Bul reformanyń máni mynada edi. Bılik bul reformany ın­flıa­sııa­nyń ósýine, halyq tur­mysynyń tómendeýine qarsy shara dep tú­sindirdi. Reforma boıynsha qol­daǵy aqsha 100:1 kýrsymen de­no­mı­nasııalandy. Onyń ústine ár otba­syna tek 140 dollar kólemine saı aqshany ǵana aıyrbastaı alasyń. Odan artylǵany kúıip ketedi. Bul degenińiz jurttyń jyldar boıy azyn-aýlaq jıǵan-tergeni kúlge aınaldy degen sóz. Bar-joǵy 140 dollary bar otbasynyń kásipkerlikpen aınalyspaq túgili, sha­­maly ýaqyttyń ózinde kún kó­rýi­niń ózi muń bolmaq. Al buǵan de­ıin shamaly qarjysy bar ká­sip­kerler aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óndirýmen, olardy ha­lyqqa jetkizýmen aınalysyp, sodan belgili mólsherde paıda ta­ýyp kelse, endi oǵan múmkindik joq. Budan sol kásipkerler paı­da­dan aırylyp qana qoımaıdy, ha­lyq ózine qajetti ónimnen aırylady. Jan-jaqty oılastyrylmaı júrgizilgen reformanyń zardaby ol júzege asyrylǵan kúnnen-aq kórinse, aldaǵy ýaqytta kúsheıe túspek. Úsh-tórt aılyq merzimde halyq bu­rynǵy kúnde jı­naq­ta­ǵan qorymen kún kórip kelse, endi sol qor taýsylǵan kezde onsyz da negizgi halqy ash­qur­saq kún keship kel­gen elde azyq-túlik jetis­peý­shiligi myqtap beleń alatyny daýsyz. Jáne ony qysqa mer­zimde joıýdyń da joly bel­gisiz. О́z basshy­ly­ǵy­nyń jo­syqsyz áreket­terinen jyldar boıy japa shegip kelgen soltústik­kor­eıa­lyqtar taǵy da taǵdyr talaıyna ushyrap otyr. Elde aqshany denomınasııalaý saýatsyz júrgizilgeni daýsyz desek, oǵan kináli retinde josparlaý komıtetiniń tóraǵasy Pak Nam Kıdi ustap berý de aqylǵa syı­maı­tyn jaı. Bul áste de Pak Nam Kı­diń jeke ózi sheshim qabyl­da­ýymen júzege asatyn sharýa emes. Mundaı qadamǵa saýatty eko­no­mıs­tiń barmaıtyny óz aldyna, bul shyn máninde saıası avan­tıýraǵa negiz­del­gen belden basqan sheshim bolǵany da daýsyz. Jáne mundaı sheshimdi KHDR-de tek el basshysy jasaı alady. Aqsha reformasy ar­qyly sońǵy jyl­dary el eko­no­mı­kasyna yqpal ete bastaǵan orta tapqa myqtap soqqy berý kózdelse, bul josyqsyz shara búkil mem­lekettiń qabyrǵasyn solqyldatyp ketti. Ádetinshe KHDR basshylyǵy halyq qasiretin de óziniń saıası múd­desine paıdalanyp qalmaq. Ol­ardyń aıtýynsha, “tegi býrjýa­zııa­lyq” Pak Nam Kıdi jaý “Sol­tústik Koreıanyń ulttyq ekono­mı­kasyn qurtý úshin el ishine kir­giz­gen” kórinedi. Demek, bul eldiń basyna túsken qıyndyq el bas­shy­lyǵynyń qateliginen emes, jaý jaqtan kelgen. Sarap­shy­lar­dyń pikirinshe, halyq mundaı aq­talýǵa sene qoımaıtyndaı. Aqsha refo­r­masy úshin kimniń kináli ekenin halyq paıymdap otyr. Tipti Pak Nam Kı aıypty bolǵanda, sony ańǵarmaǵan el basshy­ly­ǵynan ne úmit, ne qaıyr! Áıteýir qarapaıym halyqqa bul elde asa qıyn kezeń týyp otyr. Mamadııar JAQYP.