Baıaǵydan kele jatqan támsil bar. Konfýsıı – Quńfudzy aıtqan sóz. Bir joly Szy-gýn esimdi shákirti Ustazdan surapty: «Memleketti basqarýdyń negizi qandaı?» dep. Quńfudzy jaýap qaıtarypty: «Memlekettiń azyq-túligi jetkilikti bolýy kerek, qarý-jaraǵy jetkilikti bolýy kerek, halyq bılikke senýi kerek» dep. Sonda Szy-gýn: «Qatty qıyn jaǵdaı týsa, osy úsheýiniń qaısysynan aldymen bas tartqan durys?» dep suraıdy. «Qarý-jaraqtan bas tartýǵa bolady» deıdi Ustaz. Endi Szy-gýn: «Qalǵan ekeýiniń bireýinen bas tartýǵa týra kelse, onda ne isteý jón?», deıdi. Sonda Quńfudzy aıtady: «Azyq-túlikten bas tartýǵa bolady. Jer jaralǵaly beri eshkim ólimnen qashyp qutylǵan emes. Biraq halyqtyń seniminsiz memleket memleket bolyp tura almaıdy» dep.
Barsha áleýmettik ınstıtýttar senimge arqa súıeıdi. Adamdar da senimmen ómir súrgendi qalaıdy. Senimdi adam deý, senimdi aqtady deý, senimge kirdi deý qandaı jaqsy bolsa, senimnen shyǵý, senimsiz ataný, senimsizdik bildirý sondaı jaman. Senimniń basty sharty – adaldyq. Adaldyqtyń basty sharty – adamdyq. Qoǵam músheleriniń boıynda adamdyq kóbirek bolǵan saıyn qoǵamda da adaldyq kóbeıe beredi, adaldyq kóbeıgen jerde adamdar da bir-birine kóbirek senedi. Bir nársege, bireýge kózi jetip ılanýshylyq sezimi dep sıpattalatyn bul uǵym adamdar arasyndaǵy nemese adamdar men qoǵam arasyndaǵy qatynastyń da sapalyq ólshemi. Sondyqtan da eldegi qazirgi jańarýdyń, jańǵyrýdyń bir tetigi, biregeı tetigi retinde Senim alǵa shyǵarylyp otyr. Adamnyń qorshaǵan ortaǵa jáne aqıqatqa kózqarasyn, qarym-qatynasyn anyqtaıtyn túsinik retinde senimniń mańyzy qaı zamanda da, qaı qoǵamda da bólekshe bolǵan, al zymyrandaı zaýlaǵan mynandaı zamanda, qymyrannan aýmaǵan mynandaı qoǵamda onyń máni tipti erekshe. Qoǵamnyń qymyrannan aýmaıtyny qymyrannyń ashýy nemese ashymaýy túıe ıesiniń ózine ǵana baılanysty bolyp turmaǵanynda. Jahandanýdyń jeli julqyna soǵatyny sondaı, qalany qoıyp, dalany da sharpyp bara jatyr. Áleýmettik jelilerdiń álemge jetýimen birge áleýmetke álimjettigi de artyp keledi. «Qulaq buzylsa, qulyq buzylady», dep edi keshegi ótken abyz Ábish. Sol aıtqany da kelip tur.
Sońǵy jyldarda Qazaqstan qoǵamynda jurtshylyqtyń kóńil tolmaýshylyq aýanynyń burynǵydan kóbirek bilinýiniń san túrli sebebi bar. Basty sebebi – talaptyń ósýi. Bir kezdegideı «zaman tynyshtyǵyn bersin» dep, qanaǵatty qorek etip otyratyn ýaqyttyń ótkendigi, basqasha ómir súretin ýaqyttyń jetkendigi. Áıtpese jaǵdaı nasharlaı túsken joq. Jaǵdaı jaqsaryp keledi. El ekonomıkasynyń jyl saıynǵy úsh jarym paıyzben ósýi – bultartpaıtyn fakti. Elbasymyz Nursultan Nazarbaev keshe ǵana, Táýelsizdiktiń 28 jyldyǵyndaǵy quttyqtaý sózinde: «Qazaqstan ınvestısııa tartý jóninen, ekonomıkasynyń kólemi boıynsha Ortalyq Azııa elderiniń dara kóshbasshysy» dep anyq etip aıtty. Dál solaı. Bári de salystyrý arqyly tanylady degen qarapaıym qaǵıdany moıyndamaýdyń jóni joq. Al salystyra sóılesek, bir ǵana Qazaqstannyń ishki jalpy óniminiń kólemi Ortalyq Azııadaǵy basqa baýyrlas tórt eldiń ishki jalpy ónimderin qosqandaǵydan kóp ekenin aıtýǵa týra keledi. Bizdegi halyq sany – 18 mıllıon, olardaǵy halyq sany 54-55 mıllıon bolsa da solaı. Biraq solaıy solaı eken dep, basqalar bizden áldeqaıda nashar turyp jatyr ǵoı dep, qolda barǵa qanaǵat etetin, ózimizdi ózimiz aldarqatatyn, jubatatyn jónimiz taǵy joq. Bizdiń mejemiz basqa, bizdiń maqsatymyz basqa. Bizdiń múmkindigimiz de basqa. Bar másele bizdiń múmkindigimizdi eskergende jaǵdaıdyń budan góri jaqsyraq bola alatyndyǵynda. Qoǵamnyń alǵa qaraı budan góri qarqyndy damı alatyndyǵynda. Qazirshe dál solaı bola qoımaı turǵandyǵynda.
Saıasattaǵy sabaqtastyqty saqtaýdy á degennen sert sózindeı ustanǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qazaq elindegi jaqsylyqtardy jalǵastyrýdy murat etkende qoǵamda otyz jylǵa jýyq ýaqytta ornyqqan ozyqty alǵa aparýdy, osy kezeńde totyǵyp qalǵan tozyqty zaman kóshinde qaldyrýdy aldymen eskerip otyr. Ozyqtyń jaıy belgili. Tozyqtyń jaıy bylaı. Ýaqyt shirkin talaı nárseni, sonyń ishinde tipti bir kezdegi ozyqty da tozdyrmaı turmaıdy. Onyń ústine atqarýshy bıliktiń der kezinde aıtylǵan qundy qaǵıdanyń ózin qasań qalypqa aınaldyryp, birjaqtylyqqa urynatyny, sóıtip bara-bara tereń oıdyń tonyn teris kıgizip jiberetini taǵy bar.
«Aldymen – ekonomıka, sodan keıin – saıasat», dedi Nursultan Nazarbaev. Bul ustanym egemendiktiń eń bir qıyn jyldarynda negizgi nazardy ekonomıkalyq reformalarǵa aýdarýǵa, az qarajattyń ózin aldymen sharýashylyq mindetterin sheshýge jumsaýǵa buljymas baǵyt-baǵdar siltedi, eldi táýelsizdiktiń táýekelge toly tar jol, taıǵaq keshýinen aman-esen alyp ótýge múmkindik berdi, ekonomıkasy qýatty memleketke, ınvestısııa úshin tartymdy elge aınaldyrdy, eń bastysy – qoǵam ómirin artyq saıasılandyrýdan, demokratııalanǵannyń jóni osy eken dep dalaqtaı berýden, dúnıelik dúrmekke tym erte erýden, ishteı pisip-jetilmegen úderisterdi qoldan tezdetýden saqtap qaldy, qoǵamdyq turaqtylyqqa qol jetkizdi. Al qoǵamdyq turaqtylyq ekonomıkamen alańsyz aınalysýǵa jaǵdaı jasady. Oǵan daý joq. Biraq Elbasy aldymen ekonomıkamen aınalysaıyq, sodan keıin saıasatpen aınalysaıyq dedi ǵoı, tek ekonomıkamen aınalysaıyq, saıasat eshqaıda qashpaıdy, kúte turady degen joq qoı, saıasatty ekinshi qatardaǵy nárse degen joq qoı, tek jumystyń jónin, jolyn, retin aıtty ǵoı. О́kinishke qaraı, ekonomıka men saıasat memlekettiń aspandap kóterilýi úshin qustyń qos qanatyndaı qajet ekeni, alysqa shabýy úshin arǵymaqtyń qos tizginindeı kerek ekeni barlyq kezde birdeı kóńildegideı eskerile bermegenin búginde kórip-sezinip kelemiz. О́zgergen álemdegi jańa ómir ekonomıka men saıasatty qatar júrgizýdi talap etetin syńaıly. Qazirgi Qazaqstannyń ekonomıkalyq qýaty solaı etýge múmkindik jasaı alatyny da anyq. Sonyń ózinde de basymdyq ekonomıkaǵa beriledi, árıne. «Sanany turmys bıleıdi» degendi Marks aıtyp ketken. Biz saıasattan jasalǵan ekonomıkanyń ne kúıge túsiretinin bilemiz. Biz, sonymen birge ekonomıkadan jasalǵan saıasattyń qandaı bıikke jetkizetinin de bilemiz.
Qoǵamdyq dıalog pen senim alańy retinde qurylǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń taıaýdaǵy ekinshi otyrysy el ómirindegi osy jańa saıası ınstıtýttyń az ýaqyttyń aıasynda aıtarlyqtaı jumys atqarǵanyn, qazirdiń ózinde naqty nátıjelerge qol jetkize bastaǵanyn kórsetip otyr. Konsýltasııalyq-keńesshi organ bolǵanymen, ózdiginen eshqandaı sheshim qabyldamaǵanymen, Ulttyq keńes qoǵamdaǵy san alýan pikirler toǵysatyn, eldegi áleýmettik toptardyń kózqarasy ortaǵa salynyp, eksheletin orynǵa aınalyp keledi, halyq únine qulaq asatyn memlekettiń sıpatyn qalyptastyrýǵa septigin tıgizýge aýysýda deı alamyz. Memleket basshysynyń keńes otyrysyndaǵy sózi onyń saılaýaldy baǵdarlamasyndaǵy, el halqyna Joldaýyndaǵy tujyrymdamalyq oılarynyń birazy taıaý ýaqyttyń ózinde naqty júzege asýy múmkin ekendiginiń daýsyz dáleli.
Keıbireýin ǵana atap-atap óteıikshi.
Jerdi ıgere alatyn adam ǵana onyń ıesi bolady. Paıdalanylmaǵan jerge salynatyn salyq mólsherlemesi 20 ese ósiriledi. Jerdi sot sheshimimen kúshtep alyp qoıý úshin qajetti ýaqyt eki jyldan bir jylǵa shegeriledi. Jer ýchaskelerine ǵaryshtan monıtorıng jasalady.
Bıýdjettiń ıgerilýine halyqtyq baqylaý ornatylady.
Sheteldik jumys berýshiler tarapynan óz azamattarymyzdy kemsitýdiń joly birte-birte bolsa da kesiledi. Olardyń ózderimen alyp keletin adamdarynyń kvotasy qysqartylady, naqty aıtqanda, 2019 jylǵy 49 myńnan 2020 jyly 29 myńǵa azaıtylady. Sonda bosaıtyn 20 myń jumys orny kimge tıedi? О́zimizge tıedi. Oǵan qosa jumysshy sany 250-den asatyn, 30-dan astam sheteldik jumysker tartatyn kásiporyndar turaqty túrde tekseriletin bolady.
Ataýly áleýmettik kómek endi kóp balaly analarǵa otbasy tabysynyń kólemine qarap emes, balasynyń sanyna qarap beriledi.
Mıtıngilerdi uıymdastyrýda burynǵydaı ruqsat suraý qaǵıdaty emes, eskertý qaǵıdaty ornyǵady. Mıtıng ótkizý jaýapkershiligi bekitiledi.
Partııany tirkeý úshin jınalatyn qol sany qazirgi 40 myńnan 20 myńǵa azaıtylady.
Parlamenttik oppozısııa ınstıtýty ornyqtyrylady. Bılik endigi jerde kelispeýdi qoǵamdyq qaýipti qubylys dep qaramaıdy.
Jala japqany úshin jaza Qylmystyq kodeksten Ákimshilik kodekske aýystyrylady.
Sonymen Qasym-Jomart Toqaev «Túrli pikirler – birtutas ult» qaǵıdatyn ornyqtyrýdyń naqty qadamdaryn jasaı bastady. Syndardy dıalog arqyly jańa saıası mádenıettiń negizin qalyptastyrýǵa kiristi. Biz bul reformalar tek reforma úshin jasalmaıtynyna, basty maqsaty damý baǵytymyzdan aýytqymaı, oǵan tyń serpin berý bolatynyna senemiz. Memleket basshysy demokratııa bılik úshin de, azamattar úshin de bóliný men ydyraýǵa emes, damý men jasampazdyqqa qyzmet etýge tıis zor jaýapkershilik dep atap aıtyp, qadap kórsetip otyr.
О́tip bara jatqan jyldaǵy oqıǵalar halqymyzdyń saıası jáne quqyqtyq mádenıeti artqanyn aıqyn aıǵaqtap berdi. Bılik túbi bir aýyspaı qoımaıtynyn biletin edik. Qalaı bolar eken, qalaı júzege asar eken dep oılaıtyn, alańdaıtyn edik. Shúkir, bári jaqsy ótti – eldigimizdi kórsettik. Elbasynyń tańdaýy men el halqynyń tańdaýy bir jerden shyqty. Tańdaýymyzdyń durystyǵyna kún ótken saıyn kóz jetýde. Memleket basshysynyń ınaýgýrasııa rásimi óte salysymen nebári 12 kúnnen keıin Arys jaryldy. Erteńine qalaǵa sýyt jetken Toqaev alǵashqy synaqqa tústi. Abyroımen ótti. Qala tez arada tolyq qalpyna keltirildi. Mine, jyl aıaqtalarda taǵy bir synaq aldan tosyldy – Almaty túbinde ushaq apatqa ushyrap, adamdar qurban boldy. Biz osy joldardy jazyp otyrǵanda – 28 jeltoqsandaǵy Jalpyulttyq aza tutý kúninde radıodan azaly saryndar talyp estilip, teledıdardan apatqa jan aýyrtqan qazaqstandyqtardyń kúızelisi kórsetilip jatty. Osyndaı sátterde qınala, qaıǵyra otyryp, eldigimizge, birligimizge, tatý tirligimizge táýbe deımiz. Qazaqstandyqtar bul salada da tártip ornaıtynyna, aıdyń-kúnniń amanyndaǵy tańǵy tragedııaǵa kináliler ádil jazalanatynyna senedi. О́ıtkeni olar el basshylyǵynyń ádildikti, adaldyqty tý etip ustaýǵa bekingen saıasatynyń salıqalylyǵyna senedi.
Eldik kepili – eldiń senimi.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Májilis depýtaty