Zeınepke hat

Men qazaqtyń bir oqyrmany retinde Momyshuly otbasyn úlken qurmetpen eske alamyn jáne úlgi tutamyn. Kerek deseńiz, batyr aǵamyz Baýyrjannyń ata-babalarynan bastap, Baýyrjan, Baqyt sııaqty olardyń urpaqtarynyń aldynda jáne ıbaly kelini – Zeınep, ózińizdiń aldyńyzda basymdy ıemin. Oǵan basty sebep, bul dańqty áýletti, olardyń bolmysyn, batyrlyǵyn, zııalylyǵyn, kemeńgerligin bildiretin kitaptardy oqýymda edi. Mektep qa­byr­ǵasynda júrgende-aq Baýyrjan aǵamyzdyń ba­tyrlyǵy beınelengen Aleksandr Bektiń «Volo­kolamskoe shosse» («Arpalys») atty kitaptan bas­tap, bertin kele «Ushqan uıa», Ázilhannyń «Aqı­qat pen ańyz», Zeınep, ózińizdiń kishkene sary kitabyńyz – «Shýaqty kúnder», keıingi kók kitap – «Shýaqty kúnder» – bárin de oqyǵanmyn. Baýyrjan aǵanyń maıdan taqyrybyndaǵy shyǵarmalaryn da oqyǵanmyn.

Men qazaqtyń bir oqyrmany retinde Momyshuly otbasyn úlken qurmetpen eske alamyn jáne úlgi tutamyn. Kerek deseńiz, batyr aǵamyz Baýyrjannyń ata-babalarynan bastap, Baýyrjan, Baqyt sııaqty olardyń urpaqtarynyń aldynda jáne ıbaly kelini – Zeınep, ózińizdiń aldyńyzda basymdy ıemin. Oǵan basty sebep, bul dańqty áýletti, olardyń bolmysyn, batyrlyǵyn, zııalylyǵyn, kemeńgerligin bildiretin kitaptardy oqýymda edi. Mektep qa­byr­ǵasynda júrgende-aq Baýyrjan aǵamyzdyń ba­tyrlyǵy beınelengen Aleksandr Bektiń «Volo­kolamskoe shosse» («Arpalys») atty kitaptan bas­tap, bertin kele «Ushqan uıa», Ázilhannyń «Aqı­qat pen ańyz», Zeınep, ózińizdiń kishkene sary kitabyńyz – «Shýaqty kúnder», keıingi kók kitap – «Shýaqty kúnder» – bárin de oqyǵanmyn. Baýyrjan aǵanyń maıdan taqyrybyndaǵy shyǵarmalaryn da oqyǵanmyn.

Sońǵy jyly bir qýanǵanym – Baýyrjannyń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan 30 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń bizdiń, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń kitaphanasynda paıda bolǵandyǵy, olardy oqytýshylarymyz ben stýdentterimizdiń kitaphanaǵa jazylyp, oqı bastaǵandyǵy.

Mine, bir kitap – ózińizdiń «Babalar amanaty» kitabyńyz meniń jeke kitaphanamnyń sóresinde oryn teýip, ony jatpaı-turmaı qyzyǵa oqyp shyqqanym jáne basqalarǵa bul kitap jaıly aıta bastaǵanym meniń ómirimdegi bir jańalyq dep bilemin. «Jańalyq» deýimniń máni bar. Ádebıetshi retinde talaı kitaptardy, roman, povesterdiń jýrnaldyq nusqalaryn «Juldyz», «Tańsholpan» basylymdarynan oqyp jatamyz, al sizdiń bul kitabyńyzdyń ózgelerden máni-maǵynasynyń, túr-turpatynyń, ishki bolmys ıirimderiniń ereksheligi maǵan osylaı ataýyma májbúr etti.

Oqıǵaly shyǵarmalardyń jóni bir basqa. Qazirgi dúnıege kelip jatqan shyǵarmalardy oqyp otyryp, oıǵa qalasyń. Shirkin, baıaǵy Beıimbet, Muhtar, Sábıt, Ǵabıt, Ǵabıden, Ábdijámil, Tahaýı, Zeınolla, Ábish týdyrǵan parasatty proza qaıda degen suraq mazańdy alady. Olardan bir kezek qol úzip, ózińizben syrlasqandaı kúı keshtirgen myna parasatty baıandaýlaryńyzdy men kórkem shyǵarma dep otyrǵanym joq. Biraq adam sanasyn sonshama jaýlaı alatyndaı bıiktiktegi jazbalaryńyz ǵajap tánti etti.

Oqyp bolyp, tamsanyp eki kún boıyna «Babalar amanaty» týraly oı keshtim. Eń áýeli: «Bul kitapty qandaı janrǵa jatqyzýǵa bolady?» degen suraq mazalady. Uzaq tolǵanysym bul suraqqa bylaı dep jaýap berdi:

Zeınep Ahmetovanyń «Babalar amanaty» atty kitaby – psıhologııalyq-pedagogıkalyq, fılosofııalyq, pýblısıstıkalyq esse, degen toqtamǵa keldim. Múmkin bireýler buǵan qarsy bolyp ózderinshe paıymdaýy ǵajap emes. Bul – meniń pedagog retindegi paıymym. Bul kita p – estelik emes, memýar emes, aqyl-keńes kitaby emes, oqıǵaly, tartysty shyǵarma emes, kórgen-bilgendi baıandaý emes, bul – ózińizdiń aqyl-oıyńyz, Alla taǵalanyń keńesin tyńdaǵandaı, óz parasatyńyzdyń týyndysy. Qysqasy, sizdiń osy kitapty jazýdaǵy paıym-baǵytyńyz qalamyńyzdy qalaı júrgizdi – bul osylaı týǵan týyndy.

Sekseninshi jyldardyń aıaq kezinde kitap dúke­ni­nen kózime jarq etip ilingen kitap «Shýaqty kún­der» edi. Aldynda shaǵyn kitabyńyzdy oqyǵan ma­ǵan myna qomaqtylaý kitap odan da qyzyq bolatyn shyǵar degen oı týyndady da, dereý onshaqty danasyn satyp alyp, qyzdaryma, qaryndastaryma, kelinderime taratyp bergenmin. Bir-eki danasy ózimde qalǵan. Qazir bir danasy da qalmaǵan. О́zim oqyp úlgi etken kitabymdy taratqan adamdarymnan surasam, olar da birinen biri alyp, aqyry, qaıda qalǵany, qaıda joǵalyp ketkeni belgisiz bolyp shyqty.

«Babalar amanatyn» oqyǵannan keıin qalalyq ki­taphanalardyń bárin aralap, aqyry, bireýinen taýyp edim. Onyń óziniń betteri de jyrtylýǵa shaq qalyp, qoldyń tabynan, jyldardyń saǵymynan zardap shekken. Muny nege aldy deısiz? Budan 25 jyl buryn oqyǵandy eske túsirý edi. Ol kitaptar endi ár úıden sham alyp, izdeseń de tabylmaýy múmkin. Biraq sanaǵa sáýle túsirip, qansha adamdy tárbıelegenin ólshep aıta almaısyń. Beti ashylmaı, bir beti bir betine jabysyp qalǵan, biraq kitaphanalarda áli sórede oryn alyp turǵan kitaptardan góri, kóp oqylǵannan jyrtylyp, qyzyqtyǵynan «jymqyrylyp» ketken kitaptarǵa ne jetsin!

Qurmetti Zeınep! «Babalar amanaty» tek 4 myń danamen jaryq kórgen eken. Erteń, bir on jyldan keıin bul kitapty sondaı «qasiret» kútip tur dep bilemiz. Bul – kitaptyń ishki dúnıesiniń qymbattyǵymen, oqyǵan adamnyń búkil tamyr-tamyryna tarap, organızmine qosylyp, ár adamnyń júregin soqtyryp, tynysyn jıi aldyryp, denesin qataıtyp, tuǵyryn berik qylýǵa qyzmet etý prosesin atqardy dep bilińiz.

Sonymen, «Babalar amanaty» mynadaı qasıet­ter­ge ıe: adam psıhologııasyna áser etýimen, peda­gogıkalyq mán-mazmunymen, fılosofııalyq tereń­di­gimen, tarıhı tanymdylyǵymen... Psıhologııalyq áserliligi mynada dep bilemin. Baýyrjan atańyzdyń minezindegi óte kóterińki bolmysty, asaýlyq, shyn­dyq­tyń shyńyna tý tigerlik batyrlyq qasıetiniń kórinisi. Kitap basynan aıaǵyna deıin oqyrmanǵa jiger-qaırat beredi. Zeınep kelinniń Baýyrjannyń minezindegi erekshelikti jiti baqylaý sheberligi, zert­teýi, aqyry, búkil syryn ıgerdi. Osy tereń zert­teýleriniń nátıjesinde ol kisimen qandaı sát­terde de ǵajaıyp psıhologııalyq ıirimdilikpen til taba bilýi.

Baqytjannyń da minezindegi bolmysty, batyr­dyń balasynyń qanyndaǵy batyrlyqtan ózge batyldyqty da Zeıneptiń baqylaı, baǵalaı bilýi, ret­ti jerinde ony «jeńip» shyǵýy. Batyrǵa jasaı almaıtyn batyldyqty Baqytjanǵa jasaýdyń psı­ho­logııalyq tásilderin ıgerýi. Bul aıtylǵandar oqyr­mandy «álde qaıtyp keter» degen digirli qobal­jýlarǵa túsiredi. Ár pedagog aldyna kelgen 30 oqýshynyń minezin psıhologııalyq sheberlikpen zert­temese, bir baǵytpen únemi talap etý, únemi daý­ys kóterý, únemi shákirt aldynda bıpazdaý, taǵy­syn-taǵylardy biryńǵaı qoldana berse, óziniń pedagogtyq-psıhologtik qasıetin aıaqqa basar edi. Sebebi, ár balanyń ózine tán minezi, ózgesheligi bar. Osyny túsingen pedagog ár balanyń minezin zertteýi kerek.

Birinshiden, árbireýin jeke tárbıeleý úshin, árbireýine jeke bilim berý úshin, sóıtip, bolashaq ornyqty adam, azamat, qaıratker bolýdyń negizin qalaý úshin qamal alǵandaı sheber tásil men batyldyq bolmasa, muǵalim dittegenine jete almas edi. Al siz, Zeınep, jýrnalıstıkalyq sheberligińizdi aıtpaǵanda, bala kezińizde óz otbasyńyzda alǵan ǵajaıyp tárbıeńizdiń nátıjesinde osy kitaptan baıqaǵanymyzdaı, adamgershilik káýsaryna sýarylǵan tájirıbe jınaqtaǵan psıholog, pedagog ekenińizdi dáleldedińiz.

Ekinshiden, bul kitap pedagogıkalyq ǵajaıyp qasıetimen árbir oqyrmannyń júregin jaýlaǵany daýsyz. Kitaptyń ár betine, abzasyna toqtap oıǵa qalasyz: «Oıpyrmaı, shyn máni sinde de solaı eken-aý, muny nege baıqamaı júrmiz», dep ár oqyrman ózin syn tezine alary sózsiz. Máselen, kitaptyń birinshi taraýy – «sálemge» baılanysty alýan túrli taǵylymdardyń ózi oqyrmandy qyzyqtyryp, talaı oı ıirimderine aparady. «Sálem» degen sóz óziniń ǵajaıyp qasıetine – adamdardy til taba bilýge, birin-biri syılaı bilýge, bir-birimen syrlasa bilýge úndeýinde, úlken men kishiniń ishki adamgershilik únderiniń bir-birimen úılesýinde atqaratyn qyzmetteri onyń ushan-teńiz varıasııalaryn týdyrǵan halqymyzdyń adamdar arasyndaǵy tylsym syrlarǵa tereńdegen aqyl-oıyna, kemeńgerligine, tapqyrlyǵyna tańǵaldyrady.

Joǵary oqý oryndarynda etnopedagogıka páni júredi. Osy pán alǵash dúnıege kelgende, keıbir keritartpa pikirdegi adamdardyń osy pedagogıka túrine qarsy bolǵandyǵyn bilemiz. «Pedagogıka» páni bireý, taǵy bir halyqtyq pedagogıka degendi qaıdan shyǵaryp júrmiz osy», degender bolǵandyǵyn óz kózimizben kórdik. Al halyqtyq, ıaǵnı etnopedagogıka degenińizdiń óziniń qandaı bıik qasıeti bar ekenin sizdiń kitaptaryńyz dáleldep berdi.

«Jetilik uǵym» degen taraýdan alatyn tálim de erekshe tereń mándiligimen oqyrman janyn úıiredi. «Jeti» sanyn aıtamyz da, onyń qasıetine mán berip jatpaımyz. Onyń fılosofııalyq maǵynasyn, tarıhı maǵynasyn, dinı maǵynasynyń ár adamǵa óte kerekti, ómirge baılanysty maǵynasyn ashqan taraýdyń ózi «jetilik» uǵymy týraly bir oqýlyq dese bolady. Bul taraýdaǵy: «Bizdiń zamanymyzǵa deıin 518 jyl Parsy patshasy Darıı saq-masagatterdi jaýlap alý úshin qaıysqan qalyń qolmen joryq jasaıdy. Sonda Shyraq degen saq jigiti óziniń denesin ózi pyshaqtap, qan-josa bolyp, parsylar jaǵyna qashyp barady. Saq basshylarynan qorlyq-zorlyq kórip azaptalǵanyn, endi olardan kek alǵysy keletinin aıtyp, saqtardyń týra ústinen túsiretinine sendiredi. Biraq ol jaý­dy adastyryp, sýsyz shólge aparady da: «Men senderdi ádeıi adastyryp aldadym. Elimdi, jerimdi aman alyp qalyp maqsatyma jettim. Endi maǵan ne isteseńder de báribir», deıdi.

Sóıtip, Darıı áskerin shólden qyrǵan Shyraqtyń áreketi bir tún boıyna túsime endi. Bul naǵyz elin súıgen patrıottyń áreketi edi. Bul taraýdaǵy bar­lyq oı-tolǵamdaryńyzdyń, keltirilgen tarıhı derekterińizdiń tárbıelik mániniń zorlyǵyn osy­dan bile berińiz. Bul taraý jastardy halqy úshin, eli úshin qandaı qıyndyqtarǵa daıyn bolýǵa úıre­te­tindeı shynaıy, júregińizdiń nárimen jazǵan jazbalar.

«Babalar amanatynyń» barlyq taraýlarynda ómirlik fılosofııalyq oı-tujyrymdarynyń sonshama moldyǵy oqyrmandardy tańqaldyrady. Bul fılosofııalyq qorytyndylar siz baıandap otyrǵan áńgimeniń mán-maǵynasyn qysqasha maqalǵa aınalǵan marjan sózdermen túıindeıtindiginde. Máselen, maqaldy jeńil-jelpi aıta salamyz da, onyń ishki astaryna mán bermeı óte shyǵamyz. Osyny halqymyz áýelden sezgen, bilgen ǵoı. Sol halyqtyq aqyl berý júıesin tamasha qoldanǵandyǵyńyz sizdiń halyqtyq oılardy óte uqypty meńgergendigińizdiń belgisi dep bilemin.

Men kitabyńyzdyń betterinde kezdesken ha­lyqtyń oı oramdaryn, keıbirin Baýyrjan atańyz, keıbirin ózińiz týǵyzǵan maqaldardyń bárin astyn syzyp otyrǵanmyn. Solardy kitaptyń árbir taraýyn oqyp bolǵannan keıin ózimniń qanatty sózder jazatyn kitapshama áspettep túsirip turdym. Qazir mysalǵa keltirgeli otyrǵan fılosofııalyq qanatty sózderdi men siz árbir derekke baılanystyra aıtqandyq, oqyrmanǵa jańasha oı salarlyq dep baǵaladym. Baýyrjan aǵanyń aýzymen áńgime ústinde aıtylǵan mynadaı sóz maqalǵa aınalyp turǵanyn kim baıqamas: «Bireý aspandap kókte júrgendeı bolady, biraq basy jerde. Endi bireý jerde júredi, biraq mártebesi aspanda». Taǵy birde Baýkeń: «Aınalyp kelgende, «ómir» dep dabyraıtyp, aýyz toltyryp aıtatyn adam ǵumyry – kirpikke ilinip turǵan bir tamshy jas. Kirpikke ilingen jas kózge qaıta kirmeıdi, ilingen eken, jerge tambaı qoımaıdy».

Munshama mysaldardy tize bersek, siz atańyzdyń aýzynan shyqqan sózderdiń bárin sol kúıinde qaǵazǵa túsirgenderińizdiń esebi joq dese bolady. Al halyqqa jańasha estiletin: «Aqyldyń arty –