Aralas mektepten qashan arylamyz?!

Aldymen aralas mektepter týraly bir aýyz sóz aıta ketelik. Kún­delikti tájirıbeden kórip júrgenimizdeı, aralas dep kó­ńil jubatyp, kúlbiltelenip atal­ǵanymen, bul bilim oshaq­tary da taza orystildi mektepterge birtaban jaqyn ekendigin ashyna aıtýǵa tıispiz.

– Bul ózi bir kezde amalsyz­dyqtan týǵan qadam bolatyn, –deıdi bastaýysh synyp muǵalimi Roza Qaıyrjanova, – oblys orta­lyǵynda keshegi keńes zamanynda jalǵyz-aq jergilikti ult tilinde balabaqsha boldy. Qazaq tilinde bilim beretin eki-aq mektep-ınternat. Ekeýinde de aýyl balalary oqıtyn. Al qalada turatyn qazaqtardyń ba­lalary júz paıyz orys tilinde bilim aldy. Keıin qazaq tilindegi mektepterdiń sanyn kóbeıtýge talpynys jasaldy. №6 orta mektepti taza qazaqsha bilim oshaǵyna aınaldyramyz degen kezde ókpe-renish aıtylyp, bastama basylyp qaldy. Keıin bul taraptan umtylys bola qoıǵan joq. Amalsyzdan orys mektepteriniń janynan bastaýysh synyptar ashyldy. Joqtan táýir. Biraq mundaı mektepterde bilim alatyn qazaq balalarynyń qaı tilge jaqyn ekendigin eldiń bári biledi. Eger balalar óz tilinde taza sóılesin deseńiz, onda aralas mektepten arylatyn jaǵdaı jasaý kerek. 

Ustaz aıtsa aıtqandaı, mun­daı mektepterde oqıtyn qa­zaq balalarynyń tili orys­shaǵa jaqyn, úıir. Úziliste, oıyn kezinde kileń orys tilin­de sóı­leıdi. Demek, paıyzǵa shaq­qan kezde aralas bilim oshaq­tarynda tálim-tárbıe alyp jatqan jer­gilikti ulttyń óren­derin orystildi dep esep­teseńiz de artyq emes.

Bir esepten balalarynyń orys tilinde bilim alýyna ata-analardyń, ásirese jas ot­ba­­sylardyń ózderi yntaly. Má­selen, Kókshetaý qalasyn­daǵy №13 aralas tilde bilim be­retin mektep-gımnazııada osy oqý jylynda bilim osha­ǵynyń tabaldyryǵyn atta­ǵandar úshin jeti orys synyby, jalǵyz qazaq synyby bar. Bastaýysh orys tilinde tálim-tárbıe beretin synyptarda oqıtyn oqýshylardyń deni qazaq balalary.

– Oqý jylynyń aldynda oqýshylardy synyptarǵa ból­gen kezimizde ata-analar kó­bine orystildi synyptar­dy qa­laıdy, – deıdi Roza Nyǵmet­qyzy, – sebebin surap kórsek, úıde sabaqtaryna kómektese almaımyz deıdi. О́ıtkeni jas ata-analardyń ózderi ana tilderin bilmeıdi ǵoı. Til problemasy osylaısha kádimgi Maqta qyz­dyń ertegisi sııaqty bir-birimen sabaqtasyp jatyr.

Shyn nıetti adamdar­dyń suranysy qanaǵattan­dy­ryl­maıtyn da jaı bar. Ol ózderi turatyn mekenjaıda jer­gilikti ult tilinde tálim-tárbıe beretin mekteptiń bolmaýy.  

Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevtyń «Stra­tegııasy qalyp­tas­qan memlekettiń ja­ńa saıası baǵyty» atty Jol­daýyn­da: «Tilge degen kóz­qa­ras shyn­dap kelgende elge de­gen kóz­qaras ekendigi daý­syz. Son­dyqtan oǵan beıjaı qara­maıyq. Qazaq tili jap­paı qol­danys tiline aınalyp, shyn máninde memlekettik til már­tebesine kóterilgende, eli­mizdi Qazaq memleketi dep ataı­tyn bolamyz» delingen. Aq­mola óńirinde Elbasy qoıyp otyrǵan mindet údesinen shyǵý ońaı bolmaı tur. Bul barshaǵa ortaq mindet. «Qazaqstan Res­pýblıkasynda tilderdi damy­tý men qoldanýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan mem­le­ket­tik baǵdarlamasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵynda: «Biz barsha qazaqstandyqtardy biriktirýdiń basty faktory bolyp tabylatyn qazaq tiliniń odan ári damýy úshin barlyq kúsh-jigerimizdi salýymyz kerek» dep atap kórsetilgen. Qa­zirgi kúni Prezıdent alǵa qoıyp otyrǵan talaptyń údesinen shyǵý úshin bar kúsh-jigerimizdi sarqa jumsap otyrmyz ba? Bú­gingi qazaq tiliniń tynysyna qarap olaı deı almasaq kerek. Máselen, oblystaǵy kásip­tik-tehnıkalyq bilim beretin kol­­ledjderdiń sany 33 bolsa, onyń ishinde 26-sy bilim alýshylarǵa eki tilde bilim beredi. Taza orys tilinde 5 kol­ledj jumys isteıdi, al qaǵa­jý qalǵan qazaq tilinde nebári eki kolledj jumys istep tur. Sonda qýaty mol, sózdiń qory telegeı-teńiz qazaq tili jastardyń belgili bir kásipti ıgerýine qaýqary jetpeıtin bolǵany ma?! Shynymen tilimizdiń tuǵyryn bıiktetý úshin bar kúsh-jigerimizdi jumsaıtyn bolsaq, eń quryǵanda el erteńi – jastardyń óz ana tilderinde oqyp, kásip ıgerýine jaǵdaı jasar edik qoı.

Bilim oshaqtaryndaǵy qalyp­­­tasyp otyrǵan jaǵ­daı osy­laı bolǵanda, is qaǵaz­daryn mem­lekettik tilde júr­gizýde múlde soraqy jaǵdaı qalyp­tasyp otyr­ǵan mekemeler de az emes. Máselen, aýmaq­tyq departamentter men vedomstvolardyń memle­ket­­­tik tilde is júrgizý ba­ǵy­ty­na 2019 jyldyń úshin­shi toq­­sanynda jasalǵan sarap­tamaǵa kóz júgirtip kórelik. Mem­lekettik tilde is júrgizý deń­geıi oblystyq orman sha­rýa­­shy­lyǵy jáne janýarlar dú­nıesi aýmaqtyq ınspeksııa­sy 62,7, oblys boıynsha ishki memlekettik aýdıt de­par­­ta­menti 55,78, sý resýrs­taryn paı­dalanýdy retteý jáne qor­ǵaý jónindegi Esil bas­seın­dik ınspeksııasy 38,89 paıyz ǵana. Jasyratyny joq, qazaq tilindegi is qaǵazdary áı­teýir paıyz qýalaý nemese júr­gizilmedi dep aıtpasyn degen kúldibadam keıipte. Keıbir bas­shylar qazaq tilindegi buı­ryqtar men anyqtama nus­qaý­larǵa qoldaryn da qoı­maı­dy. Negizgisi orys tilinde. Aldy­men mátin orys tilin­de ja­­zy­lady da, zań talabyn oryn­­­daý úshin qazaq tiline aýda­ry­lady. Osyndaı kózqaras bar jer­de qazaq tiliniń kósegesi taıaý arada kógeredi dep aıtý qıyn.

Endigi bir másele baspasóz hatshylarynyń jergilikti ult tiline mán bermeýinde. Máse­len, respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jergilikti tilshiler qosynyna oblystaǵy árqıly mekemeler baspasóz paraqshalaryn jiberip jatady. Bir ókinishtisi, baspasóz paraqshalarynyń deni, bálkim túgelge jýyǵy orys tilinde. Tala­ıymen habarlasyp ók­pemizdi aıttyq, til úshin jaǵa jyr­tystyq. Biraq qateligin túzetken biri joq.

Qazaq tiliniń bul óńirde alpys eki tamyryna qan júgir­meı jatqany eń aldymen joǵary­da biz aıtyp ótken mektepke deıingi mekemeler men bilim oshaq­tarynyń orystildi bolyp siresip turǵandyǵynda. Seń qashan buzylar eken?!.       

Aqmola oblysy