Gazetimizdiń byltyrǵy 23 mamyrdaǵy nómirinde jaryq kórgen «Myńjyldyq tarıhy bar qala» atty maqalada Qytaıda bilim alǵan, búginde Germanııada turatyn tarıhshy, Gýmboldt syılyǵynyń ıegeri Nurlan Kenjeahmet «О́skemen 1757 jyldarǵa deıin Keńgir-Tura atalǵan» degen tyń derekti aıtqan edi. Jaqynda alysta júrgen ǵalymmen telefon arqyly sóılesip, О́skemen tarıhyna qatysty qundy málimetterge qanyqtyq.
– 1760 jyly syzylǵan kóne kartada Keńgir-Tura belgilengen deısiz be? Bul jaqsy derek eken.
– Qytaıdy 250 jyl bılegen mánjúrlerdiń Sıanlýn degen patshasy 104 qola taqtaǵa 13 qatar etip, oıyp syzdyrǵan karta 1760 jyly baspadan shyqqan. Qola taqta 1925 jyly Beıjińdegi patsha ordasynan tabylǵan soń ǵana ǵylym álemine málim bolǵan. Bul kartada О́skemen «Orys Keńgir-Tura», Semeı «Orys Senbolat», ıaǵnı bul qalalar orystyń ıeliginde dep jazylǵan. Kartadan О́skemenge jaqyn mańda ornalasqan Ablaı-kıt qorǵanyn jáne Shar ózenin de kórýge bolady. Keńgir-Turanyń aldyna orys degendi qosqany Keńgir-Tura tarıhyna áser etpeıdi. Qytaılar jońǵarlardan paryqtaý úshin osy sózdi qosqan. Jalpy, bul karta syzylmas buryn Beıjińge Fransııadan ǵalymdar shaqyrylǵan. Sodan keıin olardy batysqa, ıaǵnı qazirgi qazaq dalasyna jibergen. Olar orystardan da, jergilikti qazaqtardan da málimetter alyp, Beıjińge baryp, osy kartany eń áýeli mánjúr tilinde syzǵan. Iаǵnı, 1760 jyly bul karta mánjúr jáne qytaı tilderinde jaryq kórgen. Jalpy, bul karta arhıvte kóp jyl qupııa saqtalǵan.
– Sonda О́skemen Keńgir-Tura, Semeı Senbolote dep atalǵan boldy ǵoı buryn.
– Keńgir-Tura tarıhta bolǵan. Qazir umytylǵanymen, kezinde ataǵy jaıylǵan shahar. Buǵan kúmán keltirýge bolmaıdy. Qytaıdyń Ámirsanany qýyp kelgen áskerleriniń qolbasshysynyń «Keńgir Tura orystyń shaǵyn qalasy» dep sýretteýine qaraǵanda, Keńgir-Tura orystar bekinis salǵannan keıin de Keńgir-Tura dep atalǵan sııaqty. Ol kezde О́skemen dep atalmaǵan bolýy múmkin. Al Semeıge kelsek, Semeı kóne túrki tilindegi súme sózinen shyqqan dep aıtylyp júr. Súme puthana degen maǵynany bildiredi. Orystar Senboloteni Sempalat dep ózgerte salýy múmkin. Bolot qala, sen súmeniń qysqartylǵan maǵynasy bolýy múmkin. Ol jerde kezinde túrkiler ártúrli dinge sendi ǵoı. Sonda Senbolote hramdy qala, puthanalar shahary degenge keledi. Bashqurttyń belgili qoǵam qaıratkeri Zákı Ýálıdı 1941 jylǵy kartasynda Semeıdi Jeti tam dep ataǵan.
– Keńgir degen ózen bolǵan deısiz be? Mundaı derekti alǵash ret estýimiz.
– Bul derek Renat kartasynda bar. Renat Iýhan Gýstav degen shvedtiń áskerı qyzmetkeri 1716-1733 jyldary jońǵarlardyń tutqynynda bolǵan kezinde osy kartany syzǵan deıdi. Jalpy, Renat Jońǵarııa men Shyǵys Túrkistannyń kartasyn jasaǵan alǵashqy eýropalyq. Bir ǵajaby, bul kóne karta qazir Shvesııada saqtaýly. Aıtaıyn degenim, osy kartada Shyǵys Qazaqstandaǵy birqatar jer-sý aty berilgen. Kartaǵa muqııat qarasańyz, Shúlbi, Úlbi jáne Buqtyrma ózenderiniń ortasynda Keńger, ıaǵnı Keńgir degen jazýdy kóresiz. Demek, О́skemen mańynda Keńgir degen ózen bolǵan. Bálkim, tartylyp ketken, bálkim, úıindi astynda qalǵan. Osy Renat kartasyn zerttegen Alekseı Maksheev degen orys ǵalymy Keńgir ózeni Úlbi ózeni bolýy múmkin dep jazypty. Biraq kartada Úlbi Keńgirdiń joǵary jaǵynda tur. Bul karta aǵylshyn saıahatshysy Djon Baddelıdiń «Reseı, Mońǵolııa jáne Qytaı» dep atalatyn eki tomdyq monografııasyna da engen.
– Elimizde Keńgir aýyly, Keńgir ózeni degen sekildi jer-sý ataýlary bar ekenin bilemiz. Al tura sóziniń maǵynasyn kóp jurt bile bermeıdi. Tura sóziniń maǵynasy qandaı?
– Tura degen sóz kóne túrki tilinde qorǵan, qalashyq degen maǵynany bildiredi. Osman túrikteri tilinde munara, bekinis, tórtburyshty aǵash nemese tas qurylys, al Sibirdegi hakas, shor qatarly túrkitildes ulttar tilinde qala, tórtburyshty úı degen maǵyna beredi. Jalpy, Ertis ózeni saǵasyndaǵy qala attarynyń sońynda tura sózi qosarlana júredi. Tura týraly túsinikteme qytaıdyń XVI ǵasyrda jazylǵan «Sýchjen hýa-ı chjı» atty geografııalyq eńbeginde: «Qońyraýly munara qalanyń soltústik batys buryshyndaǵy Szıýshensy monastyrynda. Aıtýlarǵa qaraǵanda, osy monastyr ejelgi Batys О́lkedegi Tura eken» degen derek bar. «Mın shı» kitabynda: «Týra (Týla) qytaı tilinde Dataı (úlken teksheli ǵımarat) degen maǵyna beredi» delingen. XIV ǵasyr sońynda Batys Sibirdegi Tobyl ózeniniń bir salasy Tura ózeniniń boıynda Chıngı-Tura nemese Chımgı-Tura qalasyn astana etken Shaıban áýletiniń bıligi ornady. Atalǵan ózen qalanyń atymen Tura ózeni dep ataldy. Altyn orda bılik etken tusta Barabın oıpatyndaǵy Om ózeni alqabynda Chıngı-Tura (Tıýmen), Qyzyl-Tura (Krasnoıar), Zýbar-Tura, Kysym-Tura (oryssha Devıchıı gorod, osy attas qaladan ekeýi bar: biri Vagaıdyń Ertiske quıar saǵasynda, endi biri Isker qalasynyń mańynda), Jangı-Tura, Sibir (Isker nemese Qashlyq) jáne Ton-Tura (Tomsk), sondaı-aq Aba-Tura (qazirgi Reseıdegi Kýznesk), Qyzyljar-Tura qalalarynyń bolǵandyǵy málim.
– Siz kópten beri kóne kartalardy zerttep kelesiz. Osy kartalardy akademııalyq turǵydan zertteý oıyńyzda bar ma?
– Úsh-tórt jyl buryn iri joba jasap, Bilim jáne ǵylym mınıstrligine usynǵanmyn. О́kinishke qaraı olar jobamdy túsinbedi me, keri kaıtardy. Bir qyzyǵy, meniń jobamnan keıin Qazaqstannyń kıeli jerlerin zertteý baǵdarlamasy bastaldy. Ǵylym joly aýyr jol, ol – keıingi urpaqqa rýhanı baılyq jınaý joly. О́kinishtisi, elimiz mańyzy joq, bir mezettik mán-maǵynasyz konferensııalarǵa aqsha aıamaıdy. Al memlekettik mańyzy bar ǵylymı jobalarǵa kelgende sarańdyq tanytady. Mysaly, XVII-XIX ǵasyrlardaǵy orys-batys, eýropalyq kartalarda qazaq dalasynyń jer attary oryssha atalady, al osy tustaǵy shyǵys kartalarynda (mánjúr-qytaı, jońǵar) qazaq jerleri qazaqsha atalady. Shoqan eńbekterindegi qazaq jerlerine sáıkes keledi. Jer ataýlarynda tarıh saqtalǵan. Oǵan naǵyz, óz isine jetik bilikti mamandar kerek, álemdik ǵylymdy dáıekti ǵylymı tujyrymdarmen moıyndatý kerek. Jer attarynyń tarıhyn dáleldeý tarıhı kartografııalyq, etımologııalyq, arheologııalyq dálelderdi qajet etedi. Germanııanyń Gýmboldt qory XIII-XVII ǵasyrlar aralyǵyndaǵy Eýrazııanyń tarıhı geografııasy týraly akademııalyq zertteýlerime jaqsy qoldaý kórsetti. Al osy eńbegimniń jalǵasyn (HVIII-HIH ǵǵ.) óz elimde zertteıin dep mınıstrlikke ótinish bergen edim, jobam ótpeı qaldy. Jobamdy qaraǵan «mamandar» qazaq tarıhy úshin mańyzy joq degen ýáj aıtqan sekildi. Desek te, meniń ǵylymı jumystarymdy qoldap, qýattaǵan Berdibek Saparbaev sııaqty el aǵalaryna, akademık Tuıaqbaı Rysbekovke alǵysym sheksiz.
– Qundy derekterge toly suhbatyńyz úshin alǵys bildiremiz.
Renat kartasy. 1716-1733 jyldar shamasynda syzylǵan
Mánjúrlerdiń Sıanlýn degen patshasy 1760 jyly syzdyrǵan karta
О́SKEMEN