Metallýrgter merekesi qarsańynda Ignatıı Evgenevıch Lıdi arnaıy áńgimege tarttyq. Bıylǵy kásibı mereke ol úshin asa erekshe bolǵaly tur. О́ıtkeni, onyń qos toıy qatar kelmekshi. Tamyzdyń basynda Ignatıı aqsaqal 90 jasqa tolady.
Ignatıı Lıdiń uzaq jyldar boıǵy eńbegi, tókken teri esh ketken joq. Úkimet tarapynan joǵary baǵalandy. Eki ret Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, «Qajyrly eńbegi úshin» tósbelgisimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalyp, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń, KSRO Mınıstrler Keńesi syılyǵynyń eki márte laýreaty atandy.
Metallýrgter merekesi qarsańynda Ignatıı Evgenevıch Lıdi arnaıy áńgimege tarttyq. Bıylǵy kásibı mereke ol úshin asa erekshe bolǵaly tur. О́ıtkeni, onyń qos toıy qatar kelmekshi. Tamyzdyń basynda Ignatıı aqsaqal 90 jasqa tolady.
Ignatıı Lıdiń uzaq jyldar boıǵy eńbegi, tókken teri esh ketken joq. Úkimet tarapynan joǵary baǵalandy. Eki ret Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, «Qajyrly eńbegi úshin» tósbelgisimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalyp, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń, KSRO Mınıstrler Keńesi syılyǵynyń eki márte laýreaty atandy.
Qazirgi ýaqytta mys zaýytynda kezinde birge eńbek etken zamandas, áriptesterinen eshkim qalmasa da, shákirtteri maıtalman mamannyń jolyn laıyqty jalǵastyrýda. Solardyń biri – Jezqazǵan mys qorytý zaýytynyń dırektory Baǵlan Tanenov.
– Ignatıı Evgenevıch kadrlardy irikteýge, jas mamandardy daıarlaýǵa baıyppen qaraıdy. Men 1993 jyly osy zaýytqa jas maman retinde kelgen bolatynmyn. Sol kezdegi tártip boıynsha joǵary dárejeli dıplomǵa qaramastan eńbek jolyn qatardaǵy jumysshy retinde bastadym. Tek synaý merzimi aıaqtalyp, qaýipsizdik tehnıkasy jónindegi synaqtan ótkennen keıin ǵana baryp, seh sheberi bolyp taǵaıyndaldym. Osy synaqtardyń barlyǵyna Ignatıı Evgenevıch arnaıy qatysyp, qadaǵalap otyratyn, – deıdi Baǵlan.
Baǵlan Tóreqasymulynyń aıtýynsha, I.Lıdiń qolymen jazylǵan nusqaýlar áli kúnge deıin bar. Ereksheligi sol, onda peshti qalaı iske qosý kerektigi týraly, mysty balqytý barysy qarapaıym, uǵynyqty tilmen jatyq jazylǵan.
– Qazirgi ýaqytta ol kompanııa basshylyǵynyń metallýrgııa salasy boıynsha keńesshisi. Ignatıı Evgenevıch mol tájirıbege, tereń aqylǵa, ensıklopedııalyq este saqtaý qabiletine ıe, erekshe jaratylǵan tulǵa. Telefon arqyly júrgiziletin shuǵyl májilisterimizdi tyńdap, baǵaly keńesterin berýden jalyqpaıdy, – dep ardagerdiń burynǵy áriptesteriniń ortasyna jıi kelip turatyndyǵyn atap aıtty zaýyt basshysy.
– Meniń osy jerde eńbek etkenime otyz jyldyń júzi bolypty. Rasyn aıtsaq, biz daıynǵa keldik qoı. Al, bárin basynan bastaǵan, mys zaýytynyń irgetasyn qalaýǵa atsalysqan Ignatıı Lıdiń qanshama kúsh-qýat jumsaǵanyn endi túsine bastadym, – degen zaýyttyń bas ınjeneri Jumataı Kókishev qarapaıym bir mysal keltire ketti. – Mysaly, ken-termııalyq peshin kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin daıyndyq jumystaryn jarty jyl boıy júrgizemiz. Bul sharaǵa ondaǵan adam, birneshe uıymdar qatysady. Kóp kúshti talap etedi. Bul jerde áńgime búkil zaýyt qarap otyrǵan bir pesh qana týraly bolyp otyr.
Katodty-anod bóliminiń bastyǵy Tolqynbek Nurmaǵambetov Ignatıı Evgenevıchti óte adal, qara qyldy qaq jarǵan ádil basshy dep baǵalaıdy.
– Konvertor bóliminiń sheberi bolyp júrgenimde apatty jaǵdaı oryn aldy. Ony zalalsyzdandyrý úshin 80 tonna balqymany jerge tógý kerek boldy. Shuǵyl sheshim qabyldap, solaı isteýime týra keldi, – degen Tolqynbek áńgimesin ári qaraı jalǵastyrdy. – Men bergen túsiniktemeni ún-túnsiz tyńdaǵan Ignatıı Evgenevıch eshteme dep tis jarmady. Al, kelesi kúni «Apatty jaǵdaıdaǵy sheberdiń áreketi durys» degen buıryq shyqqanda tóbem kókke jetkendeı boldy.
Áriptes-izbasarlary osynshalyq jyly lebiz bildirgen I.Lı qazaq jerine áý basta qalaı kelip edi? Ol Prımore mańyndaǵy «Kedrovaıa Pad» aýylynda 1923 jyldyń 10 tamyzynda dúnıege kelgen. Jeti jasynda koreı mektebine oqýǵa barady. Mektep qabyrǵasynda júrip ol bolashaq ustazdaryn, tamasha adamdardy jolyqtyrady. Besinshi synypta ataqty koreı aqyny Cho Men Hıden dáris alyp, jyrlaryna sýsyndap ósedi. Matematıka pániniń muǵalimi Kım Il Hakany da umytpaq emes. Ustazdarynan bolashaǵyna baspaldaq bolar bilim men biliktilik, tálim men tárbıe alyp erjetti.
On tórt jastaǵy jasóspirim taǵdyrdyń talqysymen 1937 jyly ata-anasymen birge jer aýdarylyp, Úshtóbe stansııasynan bir-aq shyǵady.
– Jas bolǵandyqtan shyǵar, sol kezdegi eldiń basyna túsken aýyrtpashylyqty birden túsine qoıǵanym joq. О́tkenniń elesi keıin ǵana jadymda jańǵyryp, kún ótken saıyn aıqyndala berdi, – dep esine alady Ignatıı Evgenevıch. – Umytpasam elýinshi jyldardyń tusy ǵoı deımin, demalystan úıge qaıtyp kele jatqan betim. Novosibir jerimen júıtkip kele jatqan poıyzdyń terezesinen kúzgi tabıǵatty tamashaladym. Orman-toǵaı, aýyl kózime ottaı basylyp, óz aýylym esime tústi. Tipti, tambýrda turyp jylap ta aldym. Bul saǵynyshtyń jasy edi.
Bolashaq metallýrg mektepti jaqsy aıaqtaýǵa, sóıtip, joǵary oqý ornyna túsýge bel býady. Osy maqsatpen úlken aǵasynan orys mektebine aýysýǵa kómektesýin suraıdy. Osylaı onynshy synypqa orys tilinen bir aýyz sóz bilmeı kelgen onyń talabyn kórgen muǵalimder men synyptastary barynsha qoldaý tanytady. Bir joly jazǵan shyǵarmasynan 148 qate tabylǵanyn aıtyp, Lı aqsaqal bir kúlip aldy. Degenmen, kúshi men jigeri tasyǵan, talaby taýdaı Ignatıı jasyǵan joq. Jolynda kezdesken barlyq qıyndyqtardy jeńip shyqty. Jyl aıaǵynda dıktantty taza tórt degen baǵaǵa jazatyn kúıge jetti. Munan keıin qaıtadan óz mektebine aýysyp, ony úzdik támamdap shyǵady.
Qurylysshy mamandyǵyn ıgerý nıetimen Máskeýdegi Baýman ýchılıshesine oqýǵa túspekshi boldy. Tashkentke de ketpekshi boldy. Biraq komıssııa qujattaryn qabyldamaı, qaıtaryp beredi. Bárine kináli tólqujatyndaǵy erkindigi shektelgendigi týraly mór edi.
Munan soń ol sol ýaqytta jańadan ashylǵan úsh jyldyq polıtehnıkalyq ınstıtýttaǵy gıdromelıoratıvtik fakýltetke esh qıyndyqsyz qabyldandy. Stýdenttik kezeń surapyl soǵys jyldaryna tap keldi. Birinshi semestrden keıin syrqattanyp, úıine oralady. Ońalǵannan keıin kolhozǵa jumysqa turǵan ol tańnyń atysy, kúnniń batysy kúrish alqabynda jumys isteıdi. Keıinnen oqýyna qaıta oralǵan jas jigit jataqhananyń komendanty bolyp taǵaıyndalyp, joǵary shákirtaqyǵa ıe bolady.
Q. Sátbaev atyndaǵy taý-ken metallýrgııalyq ınstıtýtyn bitirgennen keıin jetekshileri – hımııa mamany Vladımır Stender, ǵylym doktory Vıktor Ponomarevtiń keńesimen Ignatıı Lı Úlken Jezqazǵan jumysshylar aýylynda ornalasqan tájirıbeli gıdrometallýrgııalyq zaýytqa attanady. Sóıtip, 1947 jyly jas maman Jezqazǵan qalasyna keledi.
– Eki qabatty birneshe úı ǵana bar edi. Qala men vokzaldyń arasynda bos jatqan dala. Zaýyt endi-endi salynyp jatyr. Qurylysynyń aıaqtalýyna da biraz ýaqyt bar sııaqty. Keıin qaıtýǵa bıletke aqsham bolmady, áıtpegende... – dep bir kúlip aldy áńgimemizdiń basty keıipkeri.
Ol kezde qalada koreı otbasylary saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolatyn. №1 mekteptiń dırektory Vasılıı Paı Ir Ignatıı Lıdi joǵary synyptarǵa fızıka, matematıka páninen sabaq berýge shaqyrady. Jas ınjener sóıtip mekteptiń alǵashqy túlekterin daıyndaýǵa da atsalysqan.
Ol qaı jerde eńbek etse de, qandaı mindet júktelse de jaýapkershilikti umytqan emes. Kombınattaǵy tehnıkalyq bólim ınjeneri, gıdrometallýrgııalyq zaýyt dırektory, aǵa ınjener, kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy, metallýrgııa kombınatyndaǵy óndiristik-tehnıkalyq bólim bastyǵy bolyp júrgen tusta da týra joldan taıǵan joq. E.Lı Qarsaqbaı baıytý fabrıkasynda zerthananyń ashylýyna da atsalysty.
Qart metallýrg Jezqazǵan jerinde mys zaýytynyń turǵyzylý tarıhynyń búge-shigesine deıin biledi. Sol kezdegi kombınattyń dırektory Vıktor Gýrbamen birge Jezqazǵan mys zaýyty qurylysynyń salynyp, aıaqtalýyna qatysyp, kózdegen maqsatqa qol jetkizdi. 1959 jyly KSRO Mınıstrler Keńesiniń №181 «Jezqazǵan aımaǵyn damytý týraly» qaýlysy shyqqan bolatyn. Keńes úkimetiniń qaýlysyna qaramastan zaýytty salý jónindegi aıtys úsh jylǵa sozyldy. Aqyry mys zaýytyn Jezqazǵanǵa salý jóninde sheshim qabyldanyp, 1964 jyly jobalyq tapsyrma bekitiledi. Taǵy bir jyl elektr balqytý tehnologııasyn engizýge ketipti.
1967 jyldyń aıaǵynda qazý jumystary bastalyp, kelesi jyldyń birinshi qańtarynan Ignatıı Evgenevıch salynyp jatqan zaýyttyń dırektory bolyp taǵaıyndalyp, pikir