Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasy kemeńger oıshyl, uly aqynnyń ultqa ónege bolarlyq uly bolmysy, Abaı sóziniń búgingi zaman úshin berer taǵylymy men kókeıkestiligi týraly tereńnen qozǵaǵan.
Abaı – bizdiń ulttyǵymyzdyń, memlekettigimizdiń, rýhanııatymyzdyń, mádenıetimizdiń úlgisi. Abaı degende, eń áýeli ulttyq bolmysymyz eske túseri zańdy. Al ulttyq muralarymyzdyń zamanaýı jańashyl úrdistermen sabaqtastyq tabýy bizdiń ulttyq memleket retinde tamyrymyzdyń tereń, butaǵymyzdyń bıik bolýyna kepil. Osy turǵydan kelgende, Prezıdentimiz óz maqalasynda atap kórsetkendeı, Abaıdy aınalyp óte almaıtynymyz anyq.
Abaıdyń óleńderi men qara sózderindegi tereń fılosofııalyq paıymdar men tolǵamdar halyqtyń bolashaǵy men kemeldenýin, álemdik deńgeıde terezesi teń el bolýyn kóksegen uly maqsattan týyndaǵan.
О́ner men ǵylym, bilim – halyqty bıikke alyp shyǵar birden-bir sara jol ekenin sanamyzǵa sińirgen Abaı sózderi Prezıdentimiz Q.Toqaevtyń maqalasynda keńinen talqylanyp, jańa oılarǵa bastaıdy.
Birinshi: «Ulttyq bolmystyń úlgisi» taraýshasynda, Prezıdentimiz Abaıdyń «Ǵylym tappaı maqtanba», «Paıda oılama» oılaryn: «Bul tujyrymdar qazir de asa ózekti. Tipti burynǵydan da zor mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sebebi HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty bıikke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenin kórip otyrmyz» dep, aqyn shyǵarmashylyǵymen sabaqtastyrýy jalpy ultymyzdyń ilgeri damýyndaǵy ǵylym men bilimniń mańyzyna mán aýdartyp, ózektiligin tereńdete túsedi. Osy oraıda Abaı Qunanbaıulynyń óı órisi turǵysynan qaraýy, búginde ózekti máselelerge aınalǵan bilim berý, til problemasy, ıntellektýaldy ult, ulttyq patrıotızm qalyptastyrýda bastapqy mindetter atqaratynyn dáıektep bergen. Ult bolýymyz tek aqyn shyǵarmashylyǵyn dáripteý arqyly ǵana emes, ony ult damýynyń ózegine aınaldyrý arqyly júzege asatynyn árqaısymyz tereń uǵynýymyz kerektigine basa nazar aýdartady.
Ekinshi: «Memleket isiniń múddesi» atty taraýshada, ádiletti qoǵam qurý ıdeıasynyń tóńiregindegi aqynnyń: «Keleli keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy» degendi beker aıtqan joq» dep, «Meniń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» atty tujyrymdamam dál osy ádiletti qoǵam ıdeıasyn damytý maqsatymen usynyldy. Bılik pen qoǵam arasyndaǵy syndarly dıalog memleketke degen senimdi nyǵaıta túsedi» degeni, búginde de Abaı ıdeıasynyń júzege asyp, memlekettik ınstıtýttardyń ilgeri damýynyń kepili retinde aıqyndalady. Búgingi kún, bizden jalań popýlızmdy emes, shynynda da, «Abaı aıtqandaı, artyq maqtanǵa salyný, ózgeni qor, ózimizdi zor sanaý, daý qýý áste jaraspaıdy». Bizdiń muratymyz – el birligi, ult yntymaǵy. Ony bizge Abaı danyshpan murat etti. Bul muratqa adaldyq, elge degen adaldyq dep túsingen jón.
Úshinshi: «Jańa qoǵamnyń janashyry» taraýynda, Prezıdentimiz Q.Toqaev, uly oıshyldyń «tolyq adam» konsepsııasy áli de zertteý men tereń zerdeleýdi qajet etetinine nazar aýdartyp, gýmanıtarlyq ǵylymdar aldynda jańa mindetterdi qoıyp otyr dep túsinýimiz kerek. Jalpy, osy ǵana emes, ár taraýshasynda, Abaıdyń qara sózderimen sabaqtastyra otyryp qarastyrýy Prezıdentimiz onyń shyǵarmashylyǵyn qanshalyqty tereń jáne jan-jaqty túsinip, óziniń kúndelikti el basqarý isindegi baǵdarlyq negizge alatyny baıqalady. Abaı synaǵan qazaq balasynyń boıyndaǵy minder búgin de barshylyq. Bul qazaqtyń mini ǵana emes, jalpy adam balasynyń mini dep te uǵyný kerek. Osy oraıda búgingi qoǵam damýynyń negizgi mini retinde «masyldyq» oryndy kórsetilgen.
Tórtinshi: «Álemdik mádenıettiń tulǵasy» atty taraýshasynda Prezıdentimiz: «Abaıdyń aqyndyq qýatynyń tereń tamyryna úńilgen zertteýshilerimiz onyń qazaq folklorynan, Shyǵys pen Batystyń sóz ónerinen, orys ádebıetinen, tarıhı eńbekterden sarqylmas nár alǵanyn aıtady» deýi, onyń Abaıdyń óziniń shyǵarmashylyǵy ǵana emes, oǵan baılanysty basqa da zertteýshiler men qalamgerler eńbekterin óziniń oı zerdesinen ótkizgenin ańǵartady. Ásirese osy taraýshadaǵy «kámil musylman» konsepsııasyn tilge tıek etýi din salasyndaǵy máselelerdi sheshý joldarynyń biri retinde túsinýimiz kerek. Osyndaǵy Elbasymyz N.Nazarbaevtyń: «Abaı – qazaq halqynyń rýhanı qazynasyna ólsheýsiz úles qosqan ǵulama ǵana emes, sonymen qatar ol qazaq halqynyń el bolýy jolynda ulan-ǵaıyr eńbek etken danager. Abaı – álemdik deńgeıdegi oıshyldardyń qataryndaǵy ǵajaıyp tulǵa» degen sózi aqynnyń álemdik deńgeıdegi bolmysyna bergen úlken baǵa.
Al Prezıdentimizdiń: «Álemdik mádenıette Abaıdy qanshalyqty joǵary dárejede tanyta alsaq, ultymyzdyń da mereıin sonshalyqty asqaqtata túsemiz. Búgingi jahandaný dáýirinde, aqparattyq tehnologııalar zamanynda Abaı sózi barshaǵa oı salýy tıis» degen oıy úlken mánge ıe. Al «Qytaı Lao-szy men Konfýsıı, Reseı degende Dostoevskıı men Tolstoı, Fransııa degende Volter men Rýsso birden oıǵa keledi. Sol sııaqty sheteldikterdiń bári birdeı Qazaqstan degende birden Abaıdyń esimin ataıtyndaı dárejege jetýimiz kerek. О́zge jurt «Qazaq halqy – Abaıdyń halqy» dep bizge iltıpat bildirip otyrsa, zor mártebe bolary anyq» degen oı tolǵamymen kelispeý qıyn. Shynynda da, Abaıdy tanytý, eń aldymen qazaqty álemge tanytý, bizdiń álemdik rýhanı keńistiktegi ornymyzdy belgileý isimen para-par is.
Besinshi: «Torqaly toıdyń taǵylymy» atty taraýshasyn Prezıdentimiz: «Biz ulttyq sanany jańǵyrtamyz jáne básekege qabiletti ult qalyptastyramyz desek, Abaıdyń shyǵarmalaryn muqııat oqýymyz kerek. Onyń qoǵamdaǵy túrli úderisterge qatysty kózqarasy búgingi Qazaqstan úshin asa paıdaly. О́z zamanynyń ǵana emes, qazirgi qoǵamnyń da beınesin tanytqan Abaı – eldik murattyń aınymas temirqazyǵy» degen oıymen bastaýy Abaı shyǵarmashylyǵy men tulǵasy ultymyz úshin qanshalyqty mańyzǵa ıe ekenin dáripteı otyryp, bıik óresin anyq kórsetedi. Osy taraýshada aıtylǵan Abaı Qunanbaıuly 175 jyldyǵyn toılaý aıasynda ótýi josparlanǵan 500 shara, onyń ishinde IýNESKO-men birlesip ótkiziletin «Abaı murasy jáne álemdik rýhanııat» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa eń basty sharaǵa aınalary sózsiz.
Sonymen qatar Nur-Sultan qalasynda «Abaı jáne rýhanı jańǵyrý máseleleri» degen taqyryptaǵy halyqaralyq konferensııa da búgingi býynnyń Abaı shyǵarmashylyǵy men tulǵasyn qalaı tanyp, ony keler urpaqqa qalaı amanat etý máseleleriniń sheshý joldaryn aıqyndap beretin keleli jıyn bolatyny esh kúmán týǵyzbaıdy.
Prezıdentimizdiń Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy toılanýy jarlyǵynyń aıasyndaǵy josparda «Abaı akademııasy» qurylý mindeti qoıylyp, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti aıasynda atalǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qurylýy osy baǵyttaǵy atqarylǵan oń isterdiń biri deýge bolady.
Prezıdentimizdiń maqalasynda: «Ulylyqtyń toıy ult aldyndaǵy uly mindettiń údesinen shyǵýdyń jolyn izdeýge umtyldyrýy tıis. Ár azamat osy toıdyń aldynda elimiz, eldigimiz jóninde tereń oılansa deımiz» degen sózi, osy toıǵa qandaı zerdeli kózben qarý kerektigin ańǵartady. Al: «Abaı murasy – bizdiń ult bolyp birlesýimizge, el bolyp damýymyzǵa jol ashatyn qasterli qundylyq» degen oı-tujyrymy Abaı shyǵarmashylyǵy men tulǵasy ult ıdeologııasynyń damýyndaǵy negizgi tetikteriniń birine aınalyp, sol arqyly ońymyz ben solymyzdy anyq tanı alatynymyz dep túsinýimiz kerek.
Erlan SYDYQOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık