«Batyr sóıleı qalsa, jaýǵa salǵan oıranyn aıtady, Aqyn sóıleı qalsa, qyzyq dýman toıdaǵyny aıtady», demekshi qazirgi kezeńde kókirek kózi ashyq, kóńili oıaý eki adam sóıleı qalsa, bilim-ǵylym salasyndaǵy qalyń eldi tolǵandyrǵan qaı-qaıdaǵyny, jaı-jaıdaǵyny aıtatynyn baıqap júrmiz. Bireý shyndyǵynda máseleniń mánisin bilip aıtady, al endi bireý «tıse terekke, tımese butaqqa» dep túk bilmese de bilgishsinip aıtady. Bundaıdy atam qazaq «Bilmeıtinderden bilgishsinetinder jaman», dep sheship qoıǵan. Muny buqaralyq aqparat quraldary da, ınternettegi áleýmettik jeliler de áńgime ózegine aınaldyrǵaly biraz boldy. Bul jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni qustyń qos qanaty, ıakı adamnyń eki qoly sekildi osynaý eki sala – birimen-biri tyǵyz baılanysty, birinsiz-biriniń kúni joq, birin-biri tolyqtyryp, birine-biri sáýle-shýaǵyn túsirip, nárli nuryn shashatyn qoǵam ómiriniń, tutas el bolashaǵynyń eń ózekti býyny.
Osyndaı aıtylǵan taqyryptardyń biri, jasyratyny joq – «Daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry», dep Bıaǵań (B. Maılın) aıtpaqshy, Bolon prosesine baılanysty engen jańalyqtar jıi áńgime ózegi bolady. Mundaıda, árıne, Bolon prosesiniń utymdy tustary, jaqsy jaqtary men tájirıbede baıqalǵan eleýli kemshilikteri qatar atalyp jatady. Ásirese ony uıymdastyrýǵa qatysqan Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, Belgııa, Italııa, Irlandııa, Norvegııa sekildi Eýropa elderindegi 100 myńdaǵan stýdentter men oqýshylardyń narazylyq mıtıngileri men sherýleri, tolqý-qozǵalystary ótkizilgeni, Reseıde de buǵan qarsy talqylaýlar, keri kózqaras, synı pikirler aqparattyq jelilerde jıi aıtylady. Bul jerde Eýropa elderi stýdentteri Ulttyq odaǵynyń (ESIB) usynysymen jaryq kórgen «Bolon prosesiniń qara kitaby» (2005) atty ujymdyq eńbekti ataǵan jón. Bul kitap proseske qatysýshy 47 eldiń 31 múshe memleketiniń stýdentteri men oqytýshylar qaýymy jınaqtaǵan qorytyndy materıaldary negizinde daıarlanǵan. Onda bul reformada usynylǵan kredıttik júıeniń tıimsizdigi, akademııalyq utqyrlyqty júrgizýge qarjylyq múmkindikter (máselen, Norvegııaǵa barý 9500 eýro turady) bola bermeıtini, bakalavrıattyń jartykeshtigi, magıstratýraǵa oqýǵa túsýdiń qıyndyǵy men jańa reformalaý isiniń bastamashysy bolǵan demeýshilerdiń ınvestısııa quıýdan sońǵy jyldary bas tartýyna baılanysty (Nıderlandy t.b.) oqý aqysynyń tym (2000-15000 eýro) qymbattap ketkeni sııaqty stýdentterdiń t.b. áleýmettik máseleleri, bilim júıesin kommersııalandyrýǵa qarsylyq, onyń saldarynan bilim sapasynyń kúrt tómendep ketýi naqty dáleldermen atalady. Olar reforma jańalyqtarynyń kúndelikti ómirge (tájirıbege) jaramsyzdyǵyn, sondyqtan júzege aspaı jatqanyn, onyń dástúrli joǵary bilim berý isiniń sandaǵan jyldar boıǵy qalyptasqan jetistikterine teris yqpal etip otyrǵanyn, joǵary bilim berý isiniń naryqtyq qatynastarǵa baǵdarlanǵanynyń durys emestigin, oqý aqysy qanshalyqty qymbattaǵanyna qaramaı bilim sapasynyń anaǵurlym nasharlap ketkenin, bilim berý isi naryqtyq-kásipkerlik múddege emes, qoǵamnyń ıgiligine, halyqtyń maqsat-murattaryna qyzmet etýi qajettigin, jalpyǵa birdeı qoljetimdi bilim júıesi bolǵanyn qalaıtynyn alǵa tartady.
Qazir zııaly qaýym ókilderin alańdatyp otyrǵan máseleniń biri ári biregeıi – óz elimizde de joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq mamandar men ǵylymı kadrlar daıarlaý ekeni jasyryn emes.
Elimiz Bolon deklarasııasy talaptaryna saı joǵary bilim berýdiń bakalavrıat, magıstratýra, PhD doktorantýra syndy úsh deńgeıli qurylymyna kóshkenine aldaǵy jyly 10 jyl tolady. Ne uttyq, neden utyldyq? Utqanymyz qansha, utylǵanymyz qansha? Áıteýir jabyla alaýlatyp-jalaýlatyp júrip 2010 jyldan bastap ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlaryn daıarlaıtyn keńesterdi aınalaǵa qaramaı, barlyq TMD elderiniń aldyna alaqaılap túsip, jalǵyz ózimiz ǵana jaýyp tyndyq. Sóıtip Bolonıadan kelgen jańalyqty ata-babamyzdyń murasyndaı jeke-dara qabyldap, oza shaýyp báıge alǵandaı boldyq. Jan-jaǵymyzǵa qaraılaý, áliptiń artyn baǵý degendi eskermedik. Sonyń saldarynan myńdaǵan ǵylym kandıdattary men ǵylym doktorlyǵyna úmitker izdenýshilerdiń dıssertasııalyq jumystary, talaı jylǵy mańdaı teri, etken eren eńbegi kádege aspaı qaldy. Olardyń ishinde qanshama jyldar boıy memleket esebinen bilim alǵan, ishteı jáne syrttaı oqyǵan ondaǵan myń aspıranttar men doktoranttar, ǵylymı taǵylymdamadan ótken ǵylymı izdenýshiler, olardyń ǵylymı eńbekteri, jańalyq izdenisteri, qundy oı-pikirleri, oǵan bólingen qyrýar qarjy, qısapsyz mehnat jelge ushty, zaıa ketti. Al bizden basqa barlyq TMD elderi, qala berdi Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵy memleketteri burynǵy ǵylym kandıdaty men ǵylym doktorlaryn daıarlaıtyn júıeni sabyrlylyqpen sol kúıi saqtap qalyp, búginge deıin Bolon úderisine sáıkes bakalavrmen qatar magıstrlerdi, PhD doktorlaryn daıarlaý jumysyn qatar júrgizip keledi. Al bizdiń bul tirligimiz, aıdalada adasyp, jalǵyz mańyrap turǵan saıaq qoıdyń keıpin elestetedi. Meniń oıymsha oqý-bilim salasynda, ǵylymı-zertteýler júrgizýde biz olardan on jylǵa artta qalyp otyrmyz. Bul – ashy da bolsa shyndyq.
Jańa júıe qazirgi kúnge deıin rettelgen joq. Burynǵy múmkindikterdiń barlyǵyn qulaǵyn kesip quntıtyp, quıryǵyn kesip shuntıttyq. Buǵan aıtar naqty mysal jeterlik. Máselen, magıstratýra men PhD doktorantýraǵa «Qazaq tili men ádebıeti», «Fılologııa» mamandyqtaryna ınformatıka, avıasııa, shetel tilderi sekildi t.b. mamandyqtar boıynsha bakalavr bitirgen talapkerlerdi grantqa qabyldaý, ótken jyldan beri PhD doktorantýraǵa negizinen shetel (aǵylshyn) tilin bitirgenderdiń túsýiniń jalǵasyp kele jatqany, sypaıylap aıtqanda, tańǵalarlyq. Olardyń bazalyq bilimi bolmaǵan soń, ana tilimiz ben týǵan ádebıetimizdiń ózekti máselelerinen habary joqtyǵyn óz kózimizben kórip júrmiz. Erteń bul sabazdar magıstr, PhD doktory bolyp shyqqannan keıin aldy jalpy bilim beretin orta mektepti, endi birazy ýnıversıtetke «shalasaýat» ustaz bolyp, búkil bilim berý salasyn búldirmesine kim kepil? Munyń bári, túptep kelgende, mektep shákirtterin oqytý sapasyn arttyrýǵa, ýnıversıtetterde bolashaq mamandardy daıarlaýǵa, ulttyń, halyqtyń bolashaǵyna, eldiń kemel keleshegine keri áserin tıgizeri aıdan anyq. Ulttyq máni bar qazaq tili, qazaq ádebıeti, qazaq tarıhy, etnopedagogıka, etnopsıhologııa sekildi t.b. ǵylym negizderinen PhD doktoranttarǵa Bolon úderisiniń talaby dep túkke paıdasyz «qazaq tilin bilmeıtin» sheteldik keńesshi taǵaıyndaý, olarǵa qanshama myńdaǵan AQSh dollarymen eńbekaqy tóleý, Scopus bazasyna enetin sheteldik jýrnaldarǵa (ózimizdiń bedeldi basylymdarda eshbir maqalasy jaryq kórmegen adamnyń) 1000-1200 dollar tólep, ózinen basqa eshkimge kereksiz maqala shyǵarýy kópshilikti tolǵandyryp júrgen, qaıta-qaıta aıtylyp-jazylyp júrgen jaıttar. Bulardyń báriniń artynda shetelge ketip jatqan qanshama mıllıardtaǵan qarjy, halyqtyń qısapsyz qarajat nesibesi bosqa shyǵyn bolady. Munda eń bastysy – qazaqtyń tili, dini, dili, ádebıeti men mádenıeti, ómirsheń ata-baba dástúri tek qazaq degen halyqqa ǵana qajet rýhanı qundylyqtar ekenin áli kúnge deıin uqpaı kelemiz.
Árıne ǵylym-bilim júıesin ıntegrasııalaý, álemdik standarttarǵa sáıkes halyqaralyq bilim keńistigine ený, Bolon deklarasııasyna qosylý durys másele. Alaıda, mundaı ótpeli kezeńde, sondaı-aq TMD memleketteri men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi qazirgi tańda óte irgeli halyqaralyq uıym quryp, kóptegen ekonomıkalyq, áleýmettik, ǵylymı-tehnıkalyq, qorǵanys pen halyqaralyq, aımaqtyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq jáne basqa mańyzdy máselelerdi birge sheship otyrǵan jaǵdaıda, oqý isi men joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq mamandar daıarlaýda ol elderden japandaǵy jalǵyz úı sııaqty bólinip ketýdiń, jeke-dara oqshaýlanýdyń qajeti joq edi.
Búginde ǵylymı dárejesi bar mamandarmen qamtamasyz etýde áldekimderdiń usynysymen asyǵys túrde jartykesh qabyldanǵan osy sheshimniń salqyny búkil bilim men ǵylym salasynda qatty baıqalyp júr. Ras, ol kezde ǵylymı dárejeler men ǵylymı ataqtar tym kóbeıip ketti. Bul ataq-dárejelerdi árkim aldy. Degenmen, ony tek oqý-bilim, ǵylym salasynda júrgen qyzmetkerlerge ǵana berip, shekteý qoıýǵa bolar edi ǵoı. Sonda osy kúni bul saladaǵy joǵary dárejeli bilikti mamandar men ǵylymı kadrlardyń tapshylyǵyn sezinbes edik. Bar nárseni joq qylý op-ońaı nárse, al joq nárseni jalǵyz ózim jańadan, tyńnan jasaımyn deý qıynnyń qıyny. Sondyqtan osy oraıda, álde de bolsa ózgeler sekildi eki joldy qatar ustanǵanymyz, uly kóshten qalmaǵanymyz abzal degen usynys aıtqymyz keledi.
Bizdiń bul máseleni áńgime ózegi etýimizge túrtki bolǵan el Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń oqý-bilim, ǵylym, ádebıet pen mádenıet, jalpy rýhanııat salasyna aıryqsha mán berýi men onyń alǵashqy bastamalarynyń iske asyrylyp jatqany, ótken jazda Úkimettiń keńeıtilgen májilisine qatysyp, oǵan bilim men ǵylymdy qarjylandyrýdy IJО́-niń 5%-ǵa deıin ulǵaıtýdy qarastyrýdy mindettegeni, ǵylymnyń damýyna kedergi keltiretin tosqaýyldardy joıý sekildi jaılar edi. Al Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetovtiń alǵashqy qadamdary da biz úshin sátti bastalǵandaı. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» deıdi halyq danalyǵy. Bas muǵalimimizdiń oqý-bilim salasyn, ásirese orta mekteptiń jaǵdaıyn jaqsy biletindigi ǵylymǵa, ǵylymı-pedagogıkalyq kadrlarǵa janashyrlyǵy kóńilge qýanysh uıalatady (maqala taqyrybyn danyshpan Abaıdyń tereń maǵynaly óleń joldarynan alyp qoıyp otyrǵanymyz da sondyqtan).
Aıtalyq, pedagogterdiń mártebesin kóterýge baılanysty zań qabyldanýy, ýnıversıtetterdiń sanyn edáýir qysqartyp, pedagogıkalyq mamandardy daıarlaý sapasyn arttyrý, pedpraktıkanyń merzimin uzartyp dýaldy bilim berýge kóshý, ustazdardy ózderiniń mamandyqtaryna tán emes jumysqa jegýdi toqtatý, oqý oryndaryndaǵy qaǵazbastylyq, jónsiz tekserýler, synyp jetekshiligine, dápter tekserýge, tálimger ustazdarǵa, magıstrlerge ústeme aqy tóleý, jazǵy demalysta bárine birdeı 56 kún berý, mektep dırektory, oqý isi meńgerýshisi, ádiskerlerge 30-50 % qosymsha aqy tóleý qarastyrylýy, ýnıversıtet oqytýshylarynyń jalaqysyn 2020 jylǵy 10 qańtarǵa deıin 30-50 % kóterýdi, elimizdiń ǵylymı elıtasy sanalatyn UǴA akademıkterine arnaıy qosymsha aqy tóleýdi rektorlarǵa mindetteýi úlken-úlken jańalyqtar, tyń serpilister, kóńil jadyratatyn qýanyshty habarlar. Bul óte oryndy jáne der kezinde kóterilgen másele deımiz.
Baqtııar SMANOV,
UǴA akademıgi,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, professor