Ustazdyń qoǵamdaǵy bedeline bárimiz jaýaptymyz

– Aıgúl Maqsatqyzy, «Peda­gog mártebesi týraly» Zańdy daıyndaýǵa qatysýshy retinde salalyq kásipodaq atalǵan qu­jatqa qandaı máselelerdi en­g­izdi?

– Sońǵy jyldary otandyq bi­lim berý salasyn damytý, us­taz­dardyń mártebesin arttyrý qoǵamda qyzý talqylandy. Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqa­tynyń ósýi: tabys pen tur­mys sapasyn arttyrý» atty Qazaq­stan halqyna Joldaýynda muǵa­limderdiń quqyqtyq márte­be­sin arttyrýǵa, sonymen qatar áleý­mettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyn ázirlep, qabyldaýdy tapsyrǵan edi. Bul másele Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń byltyrǵy halyqqa Joldaýynda da qozǵaldy. Mem­leket basshysy ustazdar qaýy­mynyń mártebesin arttyrýǵa qa­tysty sharalardy qolǵa alýmen qatar, bilim sapasyn arttyrý, otbasy jáne bala ınstıtý­tyn qoldaýdy da tapsyrdy. Birin­shiden, bul bilim berý salasynda jáne Qazaqstannyń jańa býynyn tárbıeleýde qordalanǵan máselelerge baılanysty qolǵa alyndy. Ekinshiden, álemniń tez damyp kele jatqanyn kórip otyrmyz. Bilim salasy jańa sıpatqa kóship jatyr. Bul rette mektep pen pedagogke qoıylatyn talap ta joǵarylaýda. Úshinshiden, Qa­zaq­stan aldyńǵy qatarly, báse­kege qabiletti, damyǵan elder qataryna kirý kerek. Bul óz keze­ginde bilim salasyna zor jaýap­ker­shilik júkteıdi. Bilim salasy qoǵamdaǵy barlyq reformalar­dyń qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan bilim mártebesin arttyrý – ustaz­dar­dyń bedelin arttyrýmen teń.

Ustaz mártebesin kóterý máse­lesi kásipodaqtyń kún tártibi­nen túsken emes. Salalyq bilim kásip­odaǵy bul máseleni Parla­ment, Úkimet pen Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi aldynda udaıy kóterip keldi. Bizdiń bastamamyzben birneshe ret parlamenttik tyńdaý, ustazdar qaýymy­men, BAQ ókilderimen dóńgelek ús­telder ótti. Kásipodaq basshy­ly­ǵy saladaǵy ózekti máseleler­di respýblıkalyq BAQ-ta kóter­di. Bilim berý salasy qyzmetkerle­riniń kásibı múddesi men eńbek quqyǵyn qorǵaıtyn uıym re­tinde kásipodaqqa eń birinshi peda­gogterdiń áleýmettik máse­le­lerin sheshý, ustazdarǵa ju­mys isteýge barynsha qolaı­ly jaǵdaı jasaý mańyzdy. Kásip­odaqtyń salalyq keńesi qujat­tyń negizgi ázirleýshisi Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen bir­lesip, ustazdardyń birqatar máselelerine nazar aýdarýǵa ty­rysty. Onyń arasynda ustaz­dar­dy eńbegine laıyqty eńbek­aqymen, áleýmettik kepildik­termen qamtamasyz etý, sala qyz­­metkerlerine jumys isteýge qolaıly jaǵdaı jasaý, tabysty eńbek etý úshin yntalandyrý, sondaı-aq pedagogterdi mindetine tán emes qyzmetterden bosatý bar. Zań jobasyn ázirleý barysynda kásipodaqqa 40 myńnan astam usynys tústi, bári de jumys tobyna jetkizildi.

Atalǵan zańnan basqa jýyr­da Prezıdent «Qazaqstan Respýb­­lıka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine pedagog mártebesi, oqýshy men muǵalimge júktemeni tómendetý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa da qol qoı­dy. Qabyldanǵan zańdy jú­zege asyrý úshin 2024 jylǵa deıin Úkimetten 5,3 trln teńge bólindi. Bul memlekettiń belgili bir jaýapkershilik alǵanynyń aıqyn kórinisi. Buǵan qarap zań­dy jumys isteıdi deýge negiz bar. Kásipodaqtyń salalyq keńesi myńdaǵan ustaz ben elimizdiń kásipodaq aktıviniń atynan zańdy ázirleý barysynda usynystarymyzdy qoldap, ıyq tirese jumys istegeni úshin Parlament depýtattaryna alǵys aıtady.

– Zańnyń qaı baptaryna erekshe nazar aýdarar edińiz?

– Áýeli pedagogterge qarasty­ryl­ǵan negizgi áleýmettik ke­pil­­dikterge toqtalsaq. Bar­lyq deńgeıdegi bilim berý uıym­da­­rynda jumys isteıtin peda­gogterge uzaqtyǵy 56 kúntizbelik kúndi quraıtyn aqysy tólenetin jyl saıynǵy eńbek demalysy taǵaıyndaldy. Buryn mek­tepke deıingi bilim berý uıymda­ryndaǵy tárbıeshilerdiń, ádisker­lerdiń, qosymsha bilim berý peda­gog­teriniń aqysy tólenetin eńbek demalysy 42 kúntizbelik kún bolatyn. Oqýshylary ha­lyq­ara­lyq olımpıada, baı­qaý, sporttyq jarystarda júlde­ger bolǵan pedagogterge úsh laýa­zymdyq jalaqy tóleý týraly norma qarastyrylǵan. Zań­nyń mańyzdy sharttarynyń biri retinde «Qazaqstannyń eń­bek sińirgen ustazy» atty mem­lekettik nagradanyń jańa túri belgilenetinin ataýǵa bolady. Bul nagrada 1000 AEK mólsherinde bir­joldyq tólem jasaýdy kóz­deıdi. Jańa zańǵa sáıkes, jer­gilikti atqarýshy organdar bir­jolǵy syıaqy tóleı otyryp nemese syıaqysyz, jergilikti erek­shelik belgileri men qurmet­ti ataqtardy taǵaıyndaý jáne yn­talandyrýdyń ózge de nysandary arqyly, onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynda bel­gilengen merekelik kúnderge oraı pedagogterdi kótermeleýdiń qosymsha sharalaryn belgileýge quqyly. 2021 jyldan bastap oqý júktemesin 18 saǵattan 16 saǵatqa deıin tómendetý josparlanýda, bul rette pedagogter 16 saǵatqa qazir 18 saǵatqa tólenip otyrǵan jalaqysyn alatyn bolady. So­nymen qatar magıstr dárejesi bar mektep muǵalimderine 10 AEK kóleminde qosymsha tóleýge qatysty normaǵa da nazar aýdarý qajet. Budan bólek, synypqa jetekshilik etkeni jáne dápter teksergeni úshin tólenetin ústeme­aqy kólemi eki esege artady. Zańda qarastyrylǵan osy jáne basqa da áleýmettik kepildikter barlyq deńgeıdegi ustazdardyń yntasyn kóterýge qyzmet etýi tıis.

– Kásipodaq ustazdardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttal­ǵan qandaı máselelerdi zańǵa en­gize almady?

– Álbette, salalyq kásip­odaq bilim salasyndaǵy qyz­met­ker­ler­den kelip túsken peda­gogterdiń áleýmettik jaǵ­daıyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birneshe usynystardy zańǵa engizýge tyrysty. Negizinen, mu­ǵalimderdiń eń kóp usynysy zeınet jasyn qysqartý týraly boldy. Biz pedagogterdiń, ási­rese balabaqsha, mektep qyz­metkerleri jumysynyń psı­hologııalyq-emosıonaldyq júgi aýyr ekenin bilemiz. Mundaı jaǵ­daıda tárbıeshiler men mektep muǵalimderine 63 jasqa deıin jumys isteý múmkin emes. Sondyqtan salalyq kásipodaq eńbek ótiline baılanysty zeı­netkerlik jasty 58 jasqa deıin taǵaıyndaýdy usyndy. Jeńil­detilgen ıpotekalyq nesıeleý máselesi de bar. Elimizde or­ta­sha eseppen ustazdardyń 60 pa­ıyzynda baspana joq, olar­dyń bári jaldamaly páterlerde turady. Ásirese bul iri qala­lar­da jıi kezdesedi. Úkimet qa­byl­daǵan jeńildetilgen nesıe­leý baǵdarlamalarynyń kóp­tigine qaramastan, ustazdarǵa baǵdarlamalardyń kóbi qol­jetim­siz bolyp otyr. Munyń bir ǵana sebebi bar – ustazdardyń jalaqysy tómen. Osyǵan oraı pedagogterge bastapqy jarnasyz paıyzy tómen ıpotekalyq baǵdarlama ázirleý máselesi usy­nyldy. Taǵy bir usynys – saýyq­tyrýǵa arnalǵan eki jalaqy kó­leminde járdemaqy berý. Bul ózekti másele. Atalǵan norma zańǵa engizilgende, muǵalimder jyl boıy saryla kútetin jazǵy eńbek demalysyna shyqqanda ustazdarǵa kórsetilgen qoldaý bolar edi dep esepteımiz. О́kinishke qaraı, bul usynystarymyz qoldaý tappady. Degenmen, salalyq kásipodaq bul máselelerdi kún tártibinen túsirmeıdi jáne ony sheshý jolynda júıeli jumys júrgizýdi jalǵastyrady.

– Muǵalim eńbegine laıyqty jalaqy tóleý áli de ózekti. Bul má­se­lege qatysty ne aıta alasyz?

– Memleket basshysy Q.Toqaev­­­tyń tapsyrmasyna sáı­kes, 2020 jyly pedagogterdiń jalaqysy 25 paıyzǵa ósedi jáne aldaǵy tórt jyl ishinde eki esege artady. Bul jańalyqty sala qyz­metkerleri memlekettiń muǵa­limderdiń áleýmettik ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttaǵan qadamy retinde qabyldady. Alaıda naq­­ty jaǵdaıdy sa­ralasaq, bul sha­ralardyń muǵa­limderdiń eń­begine laıyqty jalaqy tóleý máselesin sheshe almaıtynyn aı­týǵa májbúrmiz. Salalyq ke­ńes júrgizgen monıtorıng ná­tı­jesinde, jalaqy birneshe ret kóterilgenine qaramastan, qa­zaqstandyq muǵalimderdiń ja­l­aqysy 2019 jyldyń 1-jar­­tyjyldyǵynda 100 myń teń­geni qurady. Al respýblıka bo­ıyn­sha ortasha aılyq jalaqy 168 myń 489 teńgege teń, ıaǵnı 64%-ǵa artyq ekeni anyqtaldy. Sondyqtan «Pedagog mártebesi týraly» zań jobasyn ázirleý barysynda, jalpy pedagogterdiń áleýmettik jaǵdaıyna qatysty másele kótergende birinshi kezekte – pedagog mártebesin art­tyrýdy naqty sharadan – el­degi ustazdardyń jalaqysyn kóterýden bastaý keregi aıtyldy. Bul rette pedagogterdiń eń­­­bekaqysyn esepteý ádisinde bazalyq laýazymdyq jalaqyny (17697 teńge) eń tómengi jalaqyǵa (42500 teńge) almastyrý kerek. Bul máselede Qazaqstandyq salalyq kásipodaq Qazaqstannyń Kásip­odaqtar federasııasymen birigip Halyqaralyq eńbek uıymynyń №131 «Eń tómengi jalaqyny taǵaıyndaý týraly» konvensııasyn ratıfıkasııa­laý jónindegi jumystardy jal­ǵastyrýy qajet. Bul eń tómengi jalaqy deńgeıin anyqtaý ke­zinde jumyskerdiń jáne onyń otba­synyń qajettilikterin, el­degi jalaqynyń jalpy deń­geıin jáne turmys qunyn esep­teýge múmkindik beredi. Eńbek kodeksinde jáne Úkimet deńgeıin­de qarastyra otyryp, jaldamaly jumysshylardyń jalaqysyn jyl saıyn ındeksteýdi qarastyratyn normany engizý týraly máseleni sheshý mańyzdy ári qajet.

– Keıingi kezde muǵalimderge ata-analar jáne basqa da tulǵa­lar tarapynan qol jumsaý se­kil­­di keleńsiz jaǵdaılar oryn alýda. Pedagogtardy qorǵaýda zańnyń qandaı qaýqary bar?

– Pedagogterdiń ar-namysyn, abyroıyn qorǵaý maqsatynda zańnamamen alǵash ret pedagogtiń abyroıyna qol suqqany úshin ákimshilik jaýapkershilik týraly norma engizildi. Aıtalyq pe­dagogterge til tıgizgeni úshin jeke tulǵalarǵa 30 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde aıyppul (1 AEK – 2 651 teńge) salynady. Eger mundaı jaǵdaı bir jyl ishinde qaıtalanatyn bolsa 40 AEK kóle­minde aıyppul (106040 teńge) nemese 5 táýlikke deıin ákimshilik qamaýǵa alý qarastyrylǵan. Eger kámelet jasyna jetpegender pedagogke til tıgizse, olardyń ata-anasyna nemese ata-anasynyń ornyn almastyrýshylarǵa 20 AEK kóle­mindegi aıyppul salynady (53020 teńge). Quqyq buzýshylyq qaıtalansa aıyppul kólemi 30 AEK bolady. Zańda muǵalimderdi kásibı mindetine jatpaıtyn ju­mys­­tarǵa tartý máselesine jiti kóńil bólingen. Pedagogterdi qyz­metine sáıkes emes jumys­tar­ǵa tartqandarǵa eskertý beri­ledi, quqyq buzýshylyq qaıta­lansa kinálige 20 AEK-ten 120 AEK-ke deıin aıyppul salynady (318120 teńge). Kózdelmegen esep­ti­likti usynýdy talap et­kender­ge de eskertý beriledi, quqyq buzý­shylyq qaıtalansa 20 AEK-ten 120 AEK-ke deıin aıyppul salynady. Kózdelmegen tekserister júrgizgen kináli laýazymdy tul­ǵa­lar da osyndaı jazaǵa tartylady.

– Zań talaptary jumys isteýi úshin birinshi kezekte bilim berý organdaryna, kásipodaq uıymdaryna, eldegi ustazdar qaýymyna qandaı jumystar júrgizý qajet?          

– Birinshiden, pedagog márte­besin arttyrý – qoǵam mindeti, zań talaptaryn júzege asyrýǵa bárimiz de jaýaptymyz. Sondyq­tan bıliktiń barlyq organdaryna, qoǵamdyq uıymdarǵa, pedagog mártebesin arttyrýǵa yntaly bar­sha azamattarǵa jańa zańǵa baı­lanysty keńinen túsindirme jumystaryn júrgizý mańyzdy. Zań sharttaryn ár pedagogke, bi­lim berý salasynyń ár uıymyna jetkizý kerek.

Zańnyń qabyldanýyna baı­la­nys­ty, uıym aldynda kásip­odaq músheleriniń áleýmettik-eńbek quqyqtary men múddelerin qorǵaýdaǵy jarǵylyq mindetteri men bilim-ǵylymdy damytý sala­syn­daǵy memleket saıasaty­nyń basym baǵyttaryn oryndaýǵa baǵyttalǵan kásipodaqtyń XIV seziniń sheshimderin, 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn júzege asyrý jaýapkershiligi júktelgen. Mańyzdy mindet – pedagog kadrlardyń áleýmettik mártebesin kóterý, áleýmettik árip­testikti damytý, bilim salasy qyzmetkerlerin quqyqtyq turǵydan qorǵaý tıimdiligin arttyrý. Zań pedagogterdiń kóptegen áleý­mettik kepildikterin sheshý­ge, kommýnaldyq tólemderdi tó­leýge, jergilikti bıýdjet esebinen aýyl muǵalimderine otyn satyp áperýge jaýapty jer­gi­lik­ti ókildik jáne atqarýshy or­gan­darǵa úlken jaýapkershilik júk­teıdi. О́kinishke qaraı, jergi­likti jerlerde zańnamamen qa­ras­­tyrylǵan kóptegen jeńil­dik­ter men kepildikter qajetti qarjynyń joqtyǵynan oryndalmaı otyrǵanyn aıtý kerek. Sondyqtan kásipodaq uıym­da­ryna zańnama talaptaryn oryndaý máselesinde jergilikti bılik tarapynan qaldyq qaǵıdasyn boldyrmaý úshin jumysty kúsheıtý kerek.

Zań qabyldanǵannan keıin qujattyń artyqshylyqtary men kemshin tustary týraly kóptegen áńgimeler aıtylýda. Bul bolýy tıis jaǵdaı. Jalpy, «Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń qa­byl­danýyn salada jasalǵan oń ózgeristerdiń biri dep baǵalaý kerek. Jańa zań óz deńgeıinde áre­ket etip, qazaqstandyq pedagog­ter men bilim berý salasynyń ıgi­ligine jumys isteıdi dep senemiz.

Áńgimelesken

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»