Bıyl týǵanyna 175 jyl tolatyn danyshpan Abaı qazaq jazba ádebıetiniń kóginde jarq ete qalǵanda, jer-jerde onyń týyndylaryn maıshammen izdep, jete tanyǵandar, sóıtip, uly aqyn shyǵarmalary týraly alǵash pikir aıtqandar óz zamanynda az bolmasa kerek. Osy oraıda «Abaıdy alǵash tanyǵandar» dep taqyryp qoıǵan biz bul maqalamyzda tek Torǵaı óńirinen túlep ushqan – uly aqynnyń talantyn moıyndap, baǵalaǵan úsh tulǵany alyp, qarastyryp otyrmyz. Onyń bastaýynda, árıne, ult ustazy Ahmet Baıtursynuly turǵany anyq.
Qazaqtyń bas aqyny
Iá, Ahań uly aqynnyń jyr-jaýharlaryn súısine oqyp, alǵash tanyǵandardyń biri boldy. Bul oıymyzdy Ahańnyń 1913 jyly «Qazaq» gazetiniń úsh sanynda jaryq kórgen «Qazaqtyń bas aqyny» atty kólemdi zertteý maqalasy qýattap tur:
«Qazaqtyń bas aqyny Abaı (shyn aty Ibrahım) Qunanbaev. Onan asqan buryn-sońǵy zamanda qazaq balasynda biz biletin aqyn bolǵan joq. Aqmola, Semeı oblystarynda Abaıdy bilmeıtin adam joq. Aqmolamen sybaılas Torǵaı oblysynda Abaıdy biletin adam kem, quty, joq dep aıtsa da bolarlyq. Olaı bolýy sózi basylmaǵandyqtan, Abaıdyń sózderi kitap bolyp basylyp shyqqansha Abaıdyń aty da, sózi de Torǵaı oblysynda estilmeýshi edi. Aqmola, Semeı oblystarynda Abaıdyń atyn, sózin estimedim degenge nedáýir tańyrqap qalady. Men eń áýeli Aqmola oblysyna barǵanymda Abaıdy bilmegenime, sózin estigenim joq degenime tańyrqap qalýshy edi.
Qaı jerde aqyndar jaıynan ıa aqyndardyń sózderi jaıynan áńgime bolsa, Abaıdyń sózin maqtamaıtyn adam bolmady. Abaıdyń sózin kórmeı turǵanda, maqtaǵandaryna senbeı, qazaq úkilegen óz qunanyn ózgelerdiń tulparynan artyq kóretin minezi bolýshy edi, maqtap otyrǵan Abaıy bizdiń Ábýbákir, Seıdahmet, Aqmoldalarymyz syqyldy bireý ǵoı dep júrdim.
1903 jyly qolyma Abaı sózderi jazylǵan dápter tústi. Oqyp qarasam, basqa aqyndardyń sózindeı emes. Olar sózinen basqalyǵy sonsha, áýelgi kezde jatyrqap, kópke deıin tosańsyp otyrasyń. Sózi az, maǵynasy kóp, tereń...» dep jazady Ahań.
«Abaı óleńniń táńirisi eken...»
Torǵaı demekshi, qart óńirdiń aqyndyq mektebin qalyptastyrǵandardyń kórnekti ókili, Ahańnyń qurdasy, aqyn, shejireshi Ábiqaı Nurtazauly da Abaı óleńderine alǵash súısine baǵa bergenderdiń biri bolǵan.
«...О́leń degen jebeli oq,
Nysanadan bir óter.
Sóz uǵar jan deme joq,
Buldana berme qur beker.
Aqyndyq degen alys jol,
Jalynsyz júrek dir eter.
Janyńdy jaılar, júdeter,
Qoryqsań qýma, qul eter...» dep jyrlaǵan aqyn Ábiqaı da poezııany jete túsingen jan edi. Dese de Abaı jyrlarymen alǵash tanysqan ol óleń jazýdy birjola qoıǵan. Sirá, «Ulylyqty moıyndaýdyń ózi de ulylyq» degen osyndaıda aıtylsa kerek. Osylaısha, Ábiqaı aqyn da Abaı dástúrimen «О́leń týraly oılar» dep atalatyn qara sóz jazǵan.
«Elýge kelgenshe esimiz kirmepti. Abaı óleńderin oqydym. Eger dúnıede Abaıdaı alymdy da aqyldy aqyn baryn bilsem, qalam ustamaǵan bolar edim. Endigi tirshilikte ózim jeter, sózim jeter jerge Abaı óleńderiniń shyny men syryn ýaǵyzdaı alsam, ózimdi armansyzbyn der edim. Abaı óleńniń táńirisi eken. Bizdiki – pendeshilik. Endi menen óleń kútpeńder...» dep jazady aqyn qara sózinde.
Osylaı degen Ábiqaı Nurtazauly «Jaqsy óleńniń jurtqa jaıar jarshysy da, arshysy da ádemi áni ǵoı. Qazaq úshin áni joq óleń sáni joq saýda múlki tárizdi. Shirkin, óleńdi óner dep uǵar urpaqty kórsem! О́leńniń sarań joldaryndaǵy san qıly tátti de ashy oılardy tarazyǵa tartar azamat besikte me eken, álde esikte me eken?! О́leńdi mápeler, óleńniń óz baǵasyn áperer óren týsa eken!» dep armandaıdy. Hosh.
Hakimniń keshin tuńǵysh uıymdastyrǵan
Abaı degende qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan tuńǵysh jýrnalıst, ánshi, mádenıet qaıratkeri, halyq aýyz ádebıeti men mýzykasyn zerttep, ony A.V.Zataevıch pen A.E.Bımboeske notaǵa túsirtken talantty jan Názıpa Quljanova da oıǵa oralady. Daryndy Názıpa da uly Abaıdyń óleńderin súısine oqyǵan. 1914 jyldyń 26 qańtarynan bastap Abaıdyń qaıtys bolǵanyna on jyl tolýyna oraı Semeıde birneshe ádebı kesh uıymdastyrǵan. Keshterde Abaı óleńderi oqyldy.
Sheber pedagog, ǵalym, aýdarmashy retinde de qazaq halqynyń tarıhynda esimi máńgilikke qashalyp jazylǵan Názıpa Segizbaıqyzy eki tilge birdeı júırik edi. Onyń orys tiline jetiktiginiń arqasynda Abaıdan bastap Ybyraı Altynsarın, Ǵabıt Músirepovtiń shyǵarmalary orys tiline aýdaryldy. Al qazaq oqyrmandary Lev Tolstoı, Maksım Gorkıı, Aleksandr Kýprın, Vladımır Korolenko syndy qalamgerlerdiń ádebı týyndylarymen talantty qyzdyń aýdarmasy arqyly tanysty.
Bir qyzyǵy, «óleń jazýdy qoıyp ketken» Ábiqaı Nurtazauly jerlesi – Ahmet Baıtursynuly jáne Názıpa Segizbaıqyzymen rýhanı baılanys jasap turǵan, aralas-quralas, pikirles bolǵan eken.