Byltyr elimizde kedeılik shegindegi kóp balaly analar men otbasylardy qoldaýǵa arnalǵan is-sharalar qabyldanǵany belgili. Bıyl ataýly áleýmettik kómek berý júıesine birqatar ózgertýler engizilip, tabysyna qaramastan 4 jáne odan da kóp balasy bar otbasylarǵa turaqty járdemaqy jáne tabysy tómenderine oǵan qosa ataýly kómek berile bastady.
Qazaqstannyń izin ala kórshi Reseı Federasııasy da ana men balaǵa kórsetiletin qoldaýdy kúsheıtýdi qolǵa aldy. О́tken aptada Reseı prezıdenti V.Pýtın federaldy jıynda halyqqa arnaǵan joldaýynda demografııany nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qadamdardy atady. «Reseıdiń taǵdyry, tarıhı keleshegi bizdiń sanymyzǵa baılanysty» degen V.Pýtınniń aıtýynsha, jańa is-sharalar qatarynda tabysy kúnkóris deńgeıinen aspaıtyn otbasylardyń 3-7 jas aralyǵyndaǵy balalaryna aı saıynǵy járdemaqy tólenbek. Alǵashqy kezeńde tólemaqy 5,5 myń rýbl bolsa, keıin aıyna 11 myń rýblge deıin ósedi (shamamen 1 rýbl – 6,13 teńge). Sondaı-aq ana kapıtaly baǵdarlamasy 2026 jyldyń sońyna deıin jalǵasyp, tuńǵysh týǵan sábıge 466,6 myń rýbl tólenedi. Al ata-ana ekinshi sábıin dúnıege ákelgende qosymsha 150 myń rýbl alady. Úsh jáne odan kóp balasy bar otbasylarǵa ıpotekalyq nesıe 6 paıyzben beriledi. Tehnıkalyq turǵydan daıyndyǵy bar mektepterdegi bastaýysh synyptardyń oqýshylary 2020 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap tegin ystyq tamaq ishedi. Bul is-sharalar Reseı bıliginiń jospary boıynsha, 2024 jylǵa qaraı týý koeffısıentin qazirgi 1,5-ten 1,7-ge deıin kóteredi dep kútilýde.
Demografııalyq ahýal ońtústik-shyǵystaǵy kórshimizdi de alańdatyp otyr. Qytaıdaǵy týý kórsetkishi 70 jyl buryn Qytaı Halyq Respýblıkasy qurylǵannan bergi eń tómengi deńgeıge qulady. Bul máselege «Bir otbasyna – bir bala» qatań quqyqtyq shekteýiniń alynyp tastalǵany da kedergi bola almaı otyr. Byltyr bul elde 14,65 mln bala dúnıege kelgen eken. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 580 myń balaǵa az. Ulttyq statıstıka agenttiginiń málimetine saı, atalǵan kórsetkish 1949 jyldan bergi eń tómengi deńgeıdi kórsetedi. Jalpy, Qytaıdaǵy týý deńgeıi birtindep azaıyp kele jatqanyna birshama jyl ótti. Bul jaıt álem ekonomıkasynyń ekinshi satysynda turǵan alyp el úshin eń kúrdeli máseleniń biri. Sonymen birge Qytaıda ómir súrý uzaqtyǵy birshama artqandyqtan halyqtyń byltyrǵy sany 1,4 mıllıardty qurady. Al aldyńǵy jyly 1,39 mlrd halyq bolǵan eken. Sarapshylar jumysqa jaramdy az halyqtyń jumysqa jaramsyz kópshilikti asyraýǵa týra keletini jaıly másele memleketke syn bolatynyn aıtady. Qytaı 1979 jyly eldegi halyqtyń ósimin toqtatý úshin «Bir otbasyna – bir bala» saıasatyn engizgen bolatyn. Atalǵan zańdy buzǵandar úlken kólemde aıyppul tólep, jumysynan qýylatyn, tipti keı jaǵdaıda májbúrli túrde jasandy túsik jasalatyn. Mamandardyń pikirinshe, dál osy saıasat eldegi genderlik teńsizdikke ákeldi. 2019 jyly Qytaıdaǵy er adamdardyń sany áıelderden 30 mıllıonǵa artqan. «Bir bala» saıasaty 2015 jyly joıylyp, eki balaǵa deıin týý ruqsat etilgenimen, atalǵan reforma týý kóleminiń azaıýyn toqtata almaı tur. Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaǵy negizgi kedergi bala kútimine bólinetin járdemaqy men dekrettik demalystyń uzartylmaýy. Sol sebepti kóptegen otbasylardyń bir baladan artyq bala tárbıeleýge qulqy joq.
Dúnıejúzilik banktiń málimetinshe, álemde ortasha týý kórsetkishi 1 myń adamǵa 18,65 baladan keledi eken.
Al elimizde mıllıon halqy bar qalalardyń jáne ońtústik pen batys óńirlerdiń esebinen týý kórsetkishi jyldan-jylǵa birtindep artyp kele jatqany qýantqanymen, shyǵys jáne teriskeı óńirlerdegi turǵyndar sanynyń úzdiksiz azaıýy alańdatpaı qoımaıdy. Teriskeıdegi kórshimizdiń jańa áleýmettik tólemderi negizinen demografııany damytýǵa arnalyp otyrǵanymen, álemdik sarapshylar bul reformanyń negizinen kedeılik shegindegi otbasylarǵa ǵana oń áseri bolatynyn, jalpy demografııalyq serpilisti týdyra qoımaıtynyn aıtady. Álbette, ony ýaqyt kórsetedi.
«Bir balasy bardyń, shyǵar-shyqpas jany bar, eki balasy bardyń júreginde jaly bar, úsh balasy bardyń úsh rý elde maly bar, tórt balasy bardyń tóbeden salǵan joly bar, bes balasy bardyń, des bermes kúshi bar, alty balasy bardyń, Alladan basqa nesi bar?!» degen támsil tirshiliktiń ózegin kórsetip tur emes pe? Naryqtyq kózqarasta, adam – kapıtal, resýrs. Sondyqtan qos qaptalymyzdaǵy alyp eki eldiń demografııalyq dúmpýi kez kelgen ýaqytta elimizge de syn bolaryn eskergenimiz abzal.