Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev shetelge bıylǵy alǵashqy saparyn Birikken Arab Ámirlikterinen (BAÁ) bastamaq. Memleket basshysynyń bul sapary saıası turǵydan da, saýda-ekonomıkalyq jaǵynan da mańyzǵa ıe.
Senimge negizdelgen seriktestik
Qazaqstan men Birikken Arab Ámirlikteri dıplomatııalyq baılanys ornatqaly 27 jyldyń júzi boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda eki el arasyndaǵy saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı qarym-qatynastyń kókjıegi keńeıip, seriktestiktiń joǵary deńgeıi qalyptasty. Qazaqstan men BAÁ qarym-qatynasy ózara túsinistik pen kelisimge negizdelip damyp keledi.
Birikken Arab Ámirlikteriniń Qazaqstandaǵy elshisi Muhammed ál-Djaberdiń sózine súıensek, BAÁ tarapy úshin Qazaqstan – senimdi seriktes, áleýetti áriptes.
«Qazaqstan – Ortalyq Azııadaǵy eń basty seriktesimiz. Tıimdi qarym-qatynasymyzdy búkil salalarda belsendi damytýǵa múddelimiz. Halyqaralyq kún tártibindegi máselelerge qatysty ustanymdarymyzdy salystyryp, Qazaqstan-Ámirlikter qarym-qatynasynyń quqyqtyq negizin nyǵaıtýǵa birlese kúsh salýǵa ázirmiz», dedi ál-Djaber myrza «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda.
Budan bólek, Birikken Arab Ámirliktikteri álemdik arenada Qazaqstan bastamalaryna árdaıym qoldaý kórsetedi. EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizýge usynys bildirgende, Qazaqstandy belsendi qoldaǵan elderdiń biri Birikken Arab Ámirlikteri bolatyn. Onyń ústine, bıyl Dýbaıda halyqaralyq EKSPO kórmesi ótedi.
Sonymen qatar Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi ıslam uıymyn qurý, Qazaqstan aımaǵynda MAGATE Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý, Azııadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńesti shaqyrý, Álemdik jáne dástúrli dinderdiń kóshbasshylarynyń sezin uıymdastyrý isinde de BAÁ tarapy qoldaý kórsetti.
Qazaqstannyń Birikken Arab Ámirlikterindegi elshisi Madııar Meńlibekovtiń sózine qaraǵanda, halyqaralyq jáne óńirlik ózekti máselelerde Qazaqstan men Ámirlikterdiń ustanymy óte jaqyn.
BAÁ-niń áleýeti joǵary
Joǵaryda Birikken Arab Ámirlikteri saıası turǵyda Qazaqstan úshin mańyzdy seriktes ekenin aıttyq. Munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, BAÁ Parsy shyǵanaǵyndaǵy ahýalǵa belsendi aralasyp júrgen sanaýly memlekettiń qatarynda.
Buǵan deıin Ámirlikter tarapy Saýd Arabııasynyń bastamalaryn árdaıym qoldap, aımaqtaǵy jaǵdaıǵa osyndaı ádispen yqpal etýdi kózdep kelgen-di. Keıingi birneshe jylda BAÁ óńirdiń geosaıası máselesine derbes aralasa bastady. Halyqaralyq qatynastar jónindegi Aýstralııa ınstıtýty Iemendegi daǵdarys kezinde Ámirlikter muny anyq baıqatty dep esepteıdi. Buǵan sebep jeterlik. 2018 jyly resmı Ábý-Dabı Iemenniń qaramaǵyndaǵy Sokotra aralyna sarbaz jibergen-tuǵyn. Mundaı qadam úshin ne Saýd Arabııasy, ne Iemen bıliginiń kelisimin alǵan joq. Osy oqıǵanyń ózi Ámirlikterdiń geosaıası ambısııasyn anyq baıqatady.
Ábý-Dabıdiń basshylary óńirdegi saıası ahýaldy jiti baqylap, oń yqpal etýge árdaıym kúsh salady. Máselen, Lıvııadaǵy ahýaldy retteýge arnalǵan sammıtke BAÁ tarapy belsendi aralasty. Sondaı-aq Iran men AQSh-tyń alaýyz bolýyna múddeli emes. Birikken Arab Ámirlikteriniń Qazaqstandaǵy elshisi Muhammed ál-Djaber atalǵan máselelerdiń ońtaıly sheshilýin kózdeıtinin aıtty.
Ekinshiden, BAÁ Parsy shyǵanaǵy elderin shartaraptyń túkpir-túkpirimen jalǵastyrýǵa qabiletti. Ásirese Azııanyń ońtústik-shyǵysymen, Úndistan jáne Pákistan sekildi saıası-ekonomıkalyq turǵyda mańyzdy eldermen tyǵyz baılanys ornatylǵan.
Oǵan qosa, resmı Ábý-Dabı ustanǵan saıasat Elbasy N.Nazarbaev negizin qalap bergen, Qazaqstannyń kópvektorlyq baǵytyna óte uqsas. BAÁ tarapy búkil álem elderimen tatý bolýdy jón kóredi. Keıingi jyldary bastary bir qazanǵa syımaı júrgen Qytaı men AQSh ekeýi de Ábý-Dabıdi óńirdegi basty seriktesi sanaıdy.
Úshinshiden, Ámirlikter – munaıǵa baı memleket. Mysaly, 2019 jyly elde kúnine 3,1 mıllıon barrel óndirilgen. Bul – álemdik munaı óndirisiniń 4 paıyzyn quraıdy. Sondyqtan ekonomıkasy qarqyndy damyp, dáýleti tasyp, qarjylyq áleýeti artyp keledi.
Aıtpaqshy, birneshe jyl buryn búkil arab álemin jappaı sherýler men narazylyqtar dúr silkindirgenin umytqanymyz joq. Sırııa sekildi elderdiń shańyraǵy oırandalýyna áser etken osyndaı oqıǵalar Ámirlikterdi aınalyp ótti. Munyń sebebi, halyqtyń turmys-tirshiligi jaqsy, «kóılegi kók, tamaǵy toq». Ash adamnyń ashýshań, jaǵdaıy tómen turǵynnyń sherýshil, narazylyq jasaýǵa beıim keletinin BAÁ bıligi jete túsinedi desek artyq aıtqandyq emes. Sondyqtan el bıligi munaıdan túsken tabysty halyqtyń turmysyn jaqsartýǵa jumsaıdy.
Bıylǵy sapardyń mańyzy qandaı?
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Birikken Arab Ámirlikterine bul saparynyń mańyzy erekshe. Q.Toqaev Qazaqstan Prezıdenti retinde BAÁ-ǵa alǵash ret barmaqshy. Sapar barysynda yntymaqtastyqty odan ári damytýdyń baǵyty talqylanady.
Birikken Arab Ámirlikteriniń Qazaqstandaǵy elshisi Muhammed ál-Djaber de Q.Toqaevtyń sapary ózara baılanysty nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosady dep esepteıdi.
«Memleketter basshylary ekijaqty qarym-qatynastyń qazirgi deńgeıi men ony damytý joldaryn talqylaıdy dep kútilip otyr. Kelissózder barysynda memleketterimiz arasyndaǵy bıznesti ilgeriletý men ınvestısııa tartý máselesi qaralmaq. Qazaqstannyń Birikken Arab Ámirlikterinde bıznesin keńeıtýge mol múmkindik bar», deıdi elshi.
Muhammed ál-Djaberdiń sózine saı, Qazaqstan Prezıdentiniń sapary ózara áriptestikti nyǵaıta bermek.
«Kezdesý qorytyndysy boıynsha birqatar memleketaralyq kelisimge qol qoıylady dep kútilip otyr. Atap aıtsaq, Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligi men BAÁ Energetıka jáne ónerkásip mınıstrligi arasynda munaı jáne hımııa salasynda, Qazaqstannyń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi men BAÁ Ekonomıka mınıstrligi arasynda saýda salasynda, AHQO-nyń qarjylyq qyzmetti retteý komıteti men BAÁ Ortalyq banki arasynda qarjy salasynda áriptestik pen yntymaqtastyq jónindegi vedomstvoaralyq memorandýmǵa qol qoıylady dep josparlanǵan», deıdi Muhammed ál-Djaber.
Osy oraıda myna nárseni aıta ketken jón. Birikken Arab Ámirlikteri – elimizdiń eń iri saýda-ekonomıkalyq seriktesiniń biri. Bul saladaǵy yntymaqtastyq turaqty damýdyń dańǵylyna túsken. Taýar aınalymy kólemi boıynsha Ámirlikter arab elderiniń ishinde birinshi orynda tur. Máselen, 2018 jyly taýar aınalymy – 490 mıllıon dollardy qurady. Byltyr bul soma 500 mıllıon dollardan asyp jyǵyldy.
Aıtpaqshy, eki elge qatysty mynandaı qyzyq derek bar. Birikken Arab Ámirlikteriniń tuńǵysh ǵaryshkeri Hazzaa Álı ál-Mansýrı zańǵar kókke byltyr qazaq dalasynan, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushqany esimizde. Jerge aman-esen oralǵan ál-Mansýrıdi alǵash qushaǵynda aıalaǵan da Saryarqanyń saıyn dalasy ekenin arabtar áli kúnge aýzynyń sýy quryp áńgimeleıdi.