Kósh qańtarylmasyn desek...

Taǵdyrdyń tálkegimen tórtkúl dúnıege tarydaı shashylǵan qandas­tary­myz Qyrym men Qytaıdan atajurtqa atbasyn burǵanda, Kókshe jurty aq túıeniń qarny jarylǵandaı qýanǵan. Bul kezde Kókshetaý qalasy áli de sap-sary bolyp turatyn. Taý asyp, tas basyp kelgen, biraq ata dástúrdi perzenttik mahabbattarymen qymtap, orap saqtaǵan, ana tiliniń bar máıegi súıegine sińgen aǵaıynmen birge rýhanı álemge jyly aǵys keledi dep eseptedi. Solaı boldy da. Tyńnyń ortalyǵy bolǵan óńirde ana tili shubarlanyp, san ǵasyr boıy jalǵasyp kele jatqan ǵajaıyp dástúrge selkeý túsip jatqany da aqıqat bolatyn.

Ata qonysty ańsaǵan aǵaıynnyń shattyǵy óz aldyna, tipti tilmen jetkizý múmkin emes. Oblys orta­lyǵynan taıaq tastam jerde jańadan salynǵan Nurly kósh aýylyndaǵy qurylysshynyń qalaǵynan endi ǵana shyqqan sý jańa baspanaǵa ıe boldy. Nesin aıtasyz,  Alash jurty aq qushaǵyn aıqara ashyp, basyna baspana, aldyna mal saldy. Jaratqannan budan artyq ne tilersiń?

Endigisi jergilikti jurtpen bite qaınasyp, tastaı batyp, sýdaı sińip ketý ǵana. Onda da pálendeı qıyndyq joq. О́z qany, óz týysy. Áıtkenmen, sol qýanysh lebi arada kóp ýaqyt ótpeı-aq sý sepkendeı basyldy. Qaı qıyrda júrse de, adamǵa birinshi qajeti – turǵyn úı. Al mundaǵy turǵyn úıdiń bári der­lik sapasyz salynǵan. Aınaldyrǵan alty aıdyń ishinde 138 eki páterli tur­ǵyn úıdi kóleńkelep, qalqalaı salǵan. Aldymen ekpin túsirip aıtatyn sóz – esh­bir arhıtektýralyq úlginiń joqtyǵy. Bir-birinen aınymaıtyn egiz qozydaı óńsiz ǵımarat. Syrtqy túr, ajaryn aıtasyz, qazirdiń ózinde qaýsap turǵan qabyrǵanyń ishinen ne shyqpaı jatyr deısiz?!  Bosaǵan bótelke, eski kıimniń etegi men jeńi.

Ár turǵyn úıdi salýdyń ózindik ortasha quny 3 mıllıon 200 myń teńge bolyp eseptelgen eken. Qu­ry­lysshylar álde aqsha únemdedi me, álde jaýapkershilik múlde joq pa, áıteýir penopleks, panel, peskoblok sııaqty sapasyz materıaldan salǵan. Jup-juqa qabyrǵa Saryarqanyń sa­qyldaǵan sary aıazyna qaıdan shydas bersin? Turǵyndar úıleri sýyq bolǵan soń alǵashqy qystyń ózinde tamyr-ta­nystarynyń baspanalaryn panalaǵan. Páter jaldap turǵan.

Áýel basta «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» aksıonerlik qoǵamy depozıttik kredıtteý baǵdarlamasy arqyly shart usynǵan. Negizi óte tıim­di shart. Páter qunynyń elý paıyz kóle­minde depozıtke qarjy jınaqtaý kerek. Jınaqtap bolǵan soń bes paıyzdyq jeńil­digi bar mólsherleme boıynsha satyp alýǵa múmkindik beriledi. Bir aıta keterligi, baǵdarlamaǵa qatysýshy 215 adamnyń ekeýi ǵana kesteni buzbaı, jarnalaryn tólep otyrǵan. Búgingi tańda jarna boıynsha jalpy bereshek 32,4 mıllıon teńgege jetip otyr. Mindettemelerdiń merzimi shart boıynsha 2015 jyly aıaqtalýǵa tıisti edi. Biz sóılesken turǵyndardyń barlyǵynyń aıtatyn ýáji – úılerdiń sapasyz salyn­ǵandyǵy. Sondyqtan da jaramsyz úı­ler­ge aqsha tólemeı otyr. Jaǵdaıdy tú­zetý jáne qarjylyq júktemeni tó­men­detý úshin turǵyn úıdi jalǵa alý sharttaryn qaıta jasaý rásimi de qolǵa alynǵan. Búginge deıin 238 shart jasalypty. Áli de 38 turǵyn qujattarǵa qol qoımaı otyr. Bul arada turǵyndardyń da jaǵdaıyn túsinýge bolady. Keıbir úılerdiń irgetasy da joq.

– Aǵaıynnyń ókpesi qara qazandaı, – deıdi Nurly kósh aýylynyń turǵyny Jyrǵaý Týǵanbaı, – memlekettiń qansha­ma qarajatyn jumsaǵan soń adam sııaqty sal­maı ma? Endi osyndaǵy keıbir adamdar «bizge jer ýchaskesi de jetedi, sapasyz úılerdi syryp tastap, ózimiz salyp alar edik» dep otyr. 

Áýel basta Nurly kóshtegi turǵyn úılerdiń qora-qopsysy eskerilmegen. Tek mańaıy jylan jalaǵandaı bolyp jatqan úı ǵana. Al qońyr kúz­diń sońynda, qys bastalar shaqta qo­nystanǵan aǵaıynnyń otyn-kómirin, ózge de sharýashylyqqa qajetti dúnıe­lerin qoıatyn oryn joq. Oryndy ók­peniń óristeıtin jeri de osy. Jaldaý aqy­synyń quny 2013 jyly qaıtadan bekitilgen. Iаǵnı 1 sharshy metr úshin 88 teńge. Demek, páter úshin tólem kólemi aıyna 6866 teńgeni quraıdy. Sóz arasynda jaldaý aqysynyń tómendeýi depozıtterdiń tolyqtyrylýyna áser etpegendigin synalap aıta ketken jón. Turǵyn úılerdi jalǵa alǵandar úshin de 73,4 mıllıon teńge qaryz qordalandy. Osyǵan oraı jalgerlik bereshekti sot arqyly óndirip alý rásimderi bastalyp otyr.

Birinshi qystan bastap irgetas­ta­ry­nyń joqtyǵynan nemese osal­dy­ǵy­nan úı qabyrǵalarynyń qaqyrap ket­kenin, qabyrǵasy qaqyraǵan soń tóbe taqtaılarynyń da yrsııa ashylǵanyn kórgen aǵaıynnyń ımany qasym bolyp otyr. Juqa qabyrǵadan syrttaǵy aıaz lap qoıǵanda, ishtegi bolar-bolmas jylýdyń áserinen úı qabyrǵalarynda ylǵal paıda bolady.

– 2010 jyldan bastap Nurly kósh aýylynyń turǵyndarynan shaǵymdar túse bastapty. 2010-2011 jyldary elek­tr­men jabdyqtaýdyń syrtqy ınje­nerlik jelileri tartylǵan. 2012 jyly birneshe turǵyn úıge ishinara jón­deý ju­mystary júrgizildi. 2016 jyly 84 páter jylytyldy. 2016 jyly osy aýylda feldsherlik-aký­sher­lik pýnkt pen polısııa pýnkti uıymdas­tyryldy, – deıdi aýyldyq okrýgtiń ákimi Nurlan Aısın.

Turǵyndardyń aıtýyna qaraǵanda, sonshalyqty jaýapsyzdyqpen salynǵan úılerdiń keıbirinde tipti irgetas ta joq. Irgetasy bolmaǵan soń qabyrǵalary sógilip, ar jaǵynan dala kórinip tur.

– Sapasyz salynǵan úılerge eń aldymen tehnıkalyq tekserý júrgizý qajet. Ol úshin 2020 jylǵa 15,7 mıllıon teńge qarajat qarastyrylyp otyr, – deıdi Nurlan Aısın, – turǵyn úılerdi tehnıkalyq jaǵynan tolyq tekserip bolǵan soń jóndeý jumystary júrgiziletin bolady.

Nurly kósh aýylynda mektep ja­sy­na deıingi 202 bala bar. Aýyl tur­ǵyndary Krasnyı ıar aýylynda irgedegi «Altyntaý Kókshetaý» taý-ken óndirý kombınatynda jumys isteıdi. Áıelderdiń kópshiligi Kókshetaý qala­syndaǵy «Novopek» kásipornynda. Son­dyqtan balalar baqshasyn salý ýaqyt kúttirmeıtin má­se­­le bolyp otyr. Al azyn-aýlaq mal sú­me­simen kún kóretin aǵaıyn shabyndyq jáne ja­ıy­lymdyq jerdiń joqtyǵyna qyn­­jylady. Aýyldyń 191 oqýshysy irge­­degi Krasnyı ıar aýylyndaǵy mektepterge tasymaldanyp oqytylady.

Bir aýyldyń basyndaǵy qat-qabat máselege júrdim-bardym qaraýǵa áste bolmaıdy. Shynyn aıtqanda, shettegi qazaq mundaǵy jaıdan qulaǵdar bolsa, at basyn irke bermeı me?!

KО́KShETAÝ